Troiani praedonis iter raptumque Lacaenae
Et pastorale scelerati pectoris ausum
Aggrediar meliore uia. Nam prodimus hostem
Hospitis et thalami populantem iura mariti,
5Foedera coniugii, consortia blanda pudoris,
Materiem generis, sobolis spem, pignora prolis:
Nam totum de matre uenit, de matre creatur
Quod membratur homo; pater est fons auctor origo,
Sed nihil est <sine> matre pater: quota portio patris
10Omnis constat homo? Mater fit tota propago.
Ergo nefas Paridis, quod raptor gessit adulter,
Vt monitus narrare queam, te grandis Homere,
Mollia blandifluo delimas uerba palato;
Quisquis in Aonio descendit fonte poeta,
15Te numen uult esse suum; nec dico Camenae
Te praesente "ueni": sat erit mihi sensus Homeri,
Qui post fata uiget, qui duxit ad arma Pelasgos
Pergama Dardanidum uindex in bella lacessens;
Et qui Troianos inuasit nocte poeta,
20Armatos dum clausit equo, qui moenia Troiae
Perculit et Priamum Pyrrho feriente necauit:
Numina uestra uocans, quicquid contempsit uterque
Scribere Musagenes, hoc uilis colligo uates.
Reliquias praedae uulpes sperare leonum
25Laudis habent, meruisse cibos quos pasta recusant
Viscera, quos rabies iam non ieiuna remisit
Exultant praedamque putant nuda ossa ferentes.
Attica uox te, sancte, fouet, te lingua Latina
Commendat: uulgate, precor, quae causa nocentem
30Fecit Alexandrum raptu spoliaret Amyclas.
Caelicolum praetor iam sederat arbiter Idae:
Iam gremium caespes, iam surgens herbida tellus
Stabat et aetherium fuerant herbosa tribunal.
Soluerat Iliacus caeli uadimonia pastor
35Et litem facit ipse suam: laudata recedit
Contempta Iunone Venus. Tunc uirgo decore
Victa dolet, nam tristis abit: heu nescia mens est,
Quae mala circumstent ausum dare iura Mineruae.
Iudicis Idaei pretio sententia fertur
40Damnaturque Paris; nec solus pastor habetur
Ex hac lite reus: damnantur morte parentes,
Damnantur fratres, et quisquis in urbe propinquus
Aut cognatus erat, cunctos mors explicat una.
Atque utinam infelix urbs tantum morte periret!
45Damnantur gentes, damnatur Graecia sollers
Heu magnis uiduanda uiris; orbatur Eous
Memnone belligero, damnatur Thessalus heros
Et Telamone satus, pereunt duo fulmina belli.
Pro matris thalamo poenas dependit Achilles
50(Vnde haec causa fuit), forsan Telamonius Aiax
Sternitur inuictus, quod mater reddita non est
Hesione Priamo; sic est data causa rapinae,
Cur gentes cecidere simul, cum sexus uterque
Concidit, infanti nullus post bella pepercit.
55Sic dolor exurgit diuum, sic ira polorum
Saeuit et errantes talis uindicta coercet?
Compellunt audere uirum fata, impia fata,
Quae flecti quandoque negant, quibus obuia nunquam
Res quaecunque uenit, quis semita nulla tenetur
60Obuia dum ueniunt, quibus omnia clausa patescunt.
Iam grex horretur, fontes casa pascua siluae
Flumina rura pigent nec fistula dulcis amatur;
Non placet Oenone, sed iam prope turpis habetur,
Ex quo pulchra Venus talem promisit in Ida,
65Qualis nuda fuit: talem iam pastor anhelat.
Sordent arua uiro post iurgia tanta dearum,
Pergama sola placent et moenia quaerere Troiae
Mens et fata iubent. Monitus Paris omnia norat
Blandita nutrice puer, quo sanguine cretus,
70Qui genus, unde domus; rapiensque crepundia pastor
Troianum carpebat iter. Vix uiderat arcem
Lassus, et intactae procumbunt culmina turris,
Ingemit et tellus, muri pars certa repente
Concidit et Scaeae iacuerunt limina portae;
75Tunc Simois siccauit aquas, crystallina Xanthi
Fluminis unda rubet, sudat pastore propinquo
Palladium uel sponte cadunt simulacra Mineruae.
Forte dies sollemnis erat, quo Pergama rector
Infelix Priamus post Herculis arma nouarat:
80Annua persoluens ingratis munera diuis
Laomedontiades capitolia celsa petebat
Reddere uota Ioui, laturus sacra Mineruae.
Ad dextram genitoris erat fortissimus Hector,
Troilus ad laeuam pauido comitante Polite;
85Cetera natorum turba stipata subibat.
Reginam interea natarum turba coronat
Et nuribus comitata uenit pia uota ministrans:
Rex Helenum sequitur, Cassandrae mater adhaeret.
Dum pergunt et templa petunt, prorumpit in agmen
90Pastor et attonitos elata uoce salutat:
"Sis felix, princeps, omnes saluete sodales
Aut fratres, ut uera feram: tu fortior Hector,
Culmen et urbis apex, et uiribus indolis alme
Troile: frater ego, fratrem cognoscite uestrum.
95Germanus sum uester ego Priamique propago,
Hecuba mi genitrix, abdicor crimine nullo:
Paruus Alexander pastor nutritur in Ida.
Nec pastor sit uile, Phryges: ego iurgia diuum
Compressi, nam lite caret me iudice caelum.
100Si credis, germana manus (nec cetera regis
Conscia corda negant nec mater pignus abhorret),
Noscite depositi uel certa crepundia, fratres".
Dixerat et testes generis proiecit in arce.
Verba fides pietas quatiunt mox corda parentum,
105Ammissumque nefas generosa mente fatetur
Fusus in ora rubor. Paridis mox colla lacertis
Alligat et natum fletu gaudentis inundat
Conuictusque pater ueniam de prole negabat.
Obstupuere omnes. Mater gauisa recurrit
110(Dat celeres pietas gressus quos denegat aetas),
Mox iuuenem complexa tenet: per colla per ora
Oscula diffundunt et lambere membra parentes
Insistunt iuuenis certatim, sed pius ardor
Affectus dispensat, agens alternat utrique
115Et uicibus cara Paridis ceruice fruuntur.
Nuntius interea totam compleuerat urbem:
Fama uolat per templa deum, quod pastor ab Ida
Se uelit ostendi regni de stirpe creatum.
Tunc Helenus uates templum dimisit et aram
120Et procul exclamat: "Pater impie, pessima mater,
Quid pietas crudelis agit, quid perditis urbem?
Haec est illa tuo fax, mater, prodita somno,
Quae simul incendet Troiam regnumque parentum
In sortem dabit illa nurus. Coniurat in arma
125Graecia tota dolens raptum punire Lacaenae,
Litora nostra petent Danai cum mille carinis,
Dorica castra fremunt, iam Pergama uexat Achilles,
Iam pugnant Danai, iam cernimus Hectora tractum,
Troile, iam per bella furis, iam sterneris audax
130Ante annos, animose puer, uirtute proteruus.
Sed quid fata ueto, quid fixos arceo casus,
Cum nihil aduersis prosit prudentia signis?
Me fortuna potens expectat Pyrrhus et ingens".
Dum loquitur, Cassandra uenit furibunda sacerdos
135Et matrem complexa canit: "Quid, mater iniqua,
Quid, pater infelix, quid funera nostra paratis?
Immemor heu pietas: uni pia mater haberis
Pastoremque foues, sed multis impia constas
Regibus, Hectoreum supplex emptura cadauer
140Per montes per saxa datum; nec uenditur Hector
Integer et lacerum retines pro pignore corpus
Funeris Hectorei pretio maiore redemptum.
Me stuprum per templa manet, me pessimus Aiax
Inuadet pereunte domo. Iam Troia crematur,
145Sed flammis, rex, ipse cares; iamque Hecuba latrat,
Astyanax Danais muro iactatur ab alto.
Sic praestat Bellona nurum, gener ipse Tonantis
Idaeus sic pastor erit capietque triumphum,
Sed post ipse cadet. Veniet mox Pyrrhus ad arma,
150Qui scindat muros, qui damnet Pergama flammis,
Qui Priamum gladio feruens obtruncet ad aras.
Sed quid uana cano? Iam consocer esse Tonantis
Vult genitor patriamque premit natosque nefandus
Odit et Andromachen quaerit uiduare marito.
155Troile, quid cessas? Quid parcis, fortior Hector?
Vos repetunt mortes, in uos mala fata feruntur,
Vos petit Aeacides, saeuum uos fulmen Achilles
Amputat, insontes poenam raptoris habetis.
Prouida non credor. Vos saltem surgite, ciues,
160Rumpite complexus quos dant per colla parentes
Infausto iuueni, muris depellite fratrem!
<Hic> hostis quem fata canunt, qui mortibus urbem
Congeret et Priamum faciet non esse sepultum.
Pectore Cisseo rapiatur pignus acerbum
165Macteturque nefas et Pergama nostra pientur,
Placetur Iuno, placetur uirgo Minerua,
Sacrilegi de morte Iouem placate Tonantem,
Cuius postponens Vulcani laudat amorem.
Vrbibus in multis mos est donare Salutem
170Mortibus insontum, sed uos mactate nocentem,
Vt liceat seruare pios. Augere dolores
Vt resecet medicina solet membrisque salutem
Membrorum de parte dabit; nam corporis aegri
Fit iactura salus et uires passio praestat
175Quas auferre solet. Hoc <uos> assumite fratres,
Hoc ciues audite mei, laudate parentes:
Dicite pastorem gladio pietatis obire,
Fraterno mucrone cadat. Si forte profanus
Hunc feriet quicunque reum, sit in urbe sacerdos:
180Cedo; loco si forte meo pius esse recusat,
Pontifices Helenus Laocon, sacrata potestas,
Cedent oranti uel mysticus extat uterque".
Dum canit infelix gemitus Cassandra futuros,
Visus adest cunctis Phrygibus Thymbraeus Apollo,
185Qui mercede carens conclusit Pergama muro
Et genus ingratum poenas persoluat auari
Exoptat: stupuere Phryges, tacet ipse sacerdos.
Effatur: "Quid uirgo canit? Cur inuidus alter
Exclamat? Helenus deterret Pergama uerbis?
190Pellere pastorem patriis de sedibus unquam
Fata uetant, quae magna parant. Stant iussa deorum:
Magnanimum Aeacidem solus prosternet Achillem.
Troianos regnare placet, qua solis habenae
Ostendunt tolluntque diem, qua uertitur axis
195Frigidus et zona flammatur sole corusco.
Troianis dabitur totus possessio mundus,
Tempore nec paruo Troum regnabit origo.
Fata manent, conscripta semel sunt uerba Tonantis,
'Imperium sine fine' dabit. Cohibete furorem.
200Mortali diuum periet quo iudice iudex?
Nec hoc fata sinunt. Pudor est uoluisse nocere
Et non posse tamen. Pigeat, iam nemo minetur
Quem Clotho, quem Lachesis, quem uindicat Atropos ingens.
Scindite pellitas niueo de pectore uestes,
205Murice Serrano rutilans hunc purpura uelet.
Nec pudeat, quod pauit oues: ego pastor Apollo
Ipse fui domibusque canens pecus omne coegi,
Cum procul a uilla fumantia tecta uiderem;
Alcestam sub nocte pauens deus ubera pressi,
210Admetus intrantes haedos numerabat et agnos".
Dixerat, et Phoebum Priamus summissus adorat
Et grates securus agit, tacet optimus Hector.
Iam regno non impar erat, sed sceptra tiaram
Imperium trabeas iam post caeleste tribunal
215Totum uile putat, solam cupit addere famam
Maiorum titulis, uiuaces quaerere laudes,
Vt celet quod pastor erat. Vix uiderat aulam
Regis, et Iliacas quaerit per litora puppes;
Aegaeum sulcare fretum iam mente parabat.
220Sic pater alloquitur iuuenem sermone uerendo:
"Nate, redux pietatis amor, bonus arbiter Idae,
Dic, ubi uis armare rates, ubi carbasa tendis?
Nusquam bella paro, regnum sub pace guberno.
Sed si torpor iners pudor est et turpe uacare
225Credis, Alexander, certe legatus adesto
Et Telamona ducem conuentum exposce sororem
Hesionem mox, nate, meam: captiua tenetur
Me regnante soror. Dum Dorica regna peragras,
Dat Venus uxorem, faciet te Iuno maritum".
230Tunc iuuenis gauisus ait: "Paremus ouantes,
Optime Troiugenum, nihil est quod iussa recusem".
Laetatur senior tali moderamine nati;
Effatur: "Tua uota, Paris, di iusta secundent;
Hoc tantum supplex genitor rex, nate, precatur:
235Iliacos proceres tres tecum pergere saltem
Imperio concede meo: ueneranda senectus
Praecipitem frenat monitis per cuncta iuuentam.
Egregios comites praestem, tria lumina gentis
Hectore praelato, cui tota potentia cedit:
240Antenor Polydamas erunt iuuenisque Dionae
Aeneas cognatus adest". Sic fatus et omnes
Vt ueniant rex ipse iubet properante ministro.
Cum ducibus redit ipse uolans ad tecta satelles
Regia; cognoscunt proceres quo uela parantur.
245Nec mora, conscendunt puppes et litora linquunt.
Dardana iam Tenedon classis transibat, Abydon
Et Seston dimisit aquis curuasque Maleas;
Iam Salamina uident Telamonia regna petentes.
Vt portum tetigere rates, mox ancora mordet
250Litus et inuentas ferrum pertundit harenas;
Puppibus annexis terram Troiana iuuentus
Et proceres petiere simul, sed regis ad aulam
Linquentes mox litus eunt. Quos suscipit heros
Hospitio Telamon. Ramos frondentis oliuae
255Portantes ad tecta ducis sub imagine pacis
Non pacem, sed bella gerunt; nam dicta tenebant,
Quae possent armare uirum, nisi iura uetarent
Hospitii, quae nemo parat uiolare modestus.
Rege salutato postquam legatio Troiae
260Sedit, et Antenor placida sic uoce profatur:
"Troiugenas proceres et regis pignus ad aulam,
Rex Telamon, uenisse tuam quae causa coegit,
Insinuare decet: si iusseris ipse, loquentur
Consortes nunc ore meo uel regia proles.
265Dardanides Priamus, gentis reparator et urbis,
Quam uestras populasse manus meminisse fatemur,
Iussit ab Iliaco delectos pergere regno
Ad tua regna, potens, germanam regis ut, heros,
Bellorum quam iure tenes, in pace refundas:
270Posceris Hesionem. Iacet ingens Troia fauillis
Excidii compressa sui, nec Pergama ductor
Surrexisse putat, nisi iam, rex magne, sororem
Reddideris regi, quae nunc captiua tenetur.
Turpe ducis seruire genus crimenque putatur,
275Si non bella dabunt regi quod bella tulerunt.
Si pax hoc optata negat, pro rege rogaris:
Te repetisse puta Priamo retinente sororem;
Non dolor armaret, si non daret ille rogatus?
Quod peteris, Telamon, scelus est et fama pudoris;
280Nascitur inuidia, Priamo regnante sororem
Graiugenis seruire suam, liuor malus inde
Creditur: 'Iliacas potuit reparare ruinas',
Murmur erit Phrygibus, 'consortem sanguinis unam
Non ualuit' dicent 'rector de rege mereri'.
285Dixerat. At Telamon mentes armabat in iras;
Nam pietas affectus amor concordia proles
Accendunt motus in pectore fellis amari.
Conubium regni, thalami consortia casti
Scindere poscebant, et, quod mens nulla tulisset,
290Aiacis haec mater erat. Sic incipit ore
Turbidus Aeacides iusta succensus in ira:
"Si pudor Iliacis aut mentibus esset honestas,
Excidium Troiae si pectora uicta dolerent,
Herculeos comites Priami gens, praeda Pelasgum,
295Non magis auderent in bella lacessere Graios
Semideum post bella ducum, quibus Ilios ingens
Victa iacet. Placuitne Phrygis periuria gentis
Soluere uos iterum? Sic dudum parua luistis
Supplicia? Priamo, Troes, mea dicta referte:
300Victori quis uictus ait: 'Te bella gerente
Me maneat uirtutis honos, me praeda sequatur,
Praemia me laudis, me praemia cuncta triumphi
Expectent, sterili uictor sed laude potitus
Et ieiunus eat'? Quis regi quisue marito
305Vel misero sic ausus ait cum uoce proterua:
'Conubium rescinde tuum, rumpatur honesto
Foedere iuncta domus, thalami damnentur amantum,
Festiuas extingue faces'? Quis uicit, ut istud
Audiat Aeacides, patriam qui perculit hosti?
310Quando tamen uictor uicti sub lege tenetur?
Si Priami recidiua domus manet illa tyranni
Post ignes reparata meos, si pendit amorem
Germanae rex ipse suae, pro dote sorori
Vel regni pars iusta detur, ne uindicet Aiax
315Quod matri donasset auus, si Troia maneret.
Temporibus soceri senuit si Graia iuuentus,
Quam nostis per bella, Phryges, successit in armis
Bellipotens ducibus cunctis optata propago.
Est mihi bellipotens non uilis pignoris Aiax:
320Eminet et quaerit de qua iam gente triumphet;
Thessalus Emathia fratris nutritus Achilles
Emicat et toruos exercet in arma biformes
Patroclo populante simul Centaurica lustra;
Tydides Sthenelusque fremunt Aiaxque secundus;
325Nestoris Antilochus Palamedes Teucer Vlixes
Exultant quod Troia redit, quod Pergama surgunt".
Tunc Polydamas ait summissa uoce profatus:
"Belliger armipotens, animarum iudicis heres,
Rex cui de nostris est gloria summa ruinis,
330Temperet inuidia, frangat dolor, ira quiescat.
Captiuam repetit, reginam frater honorat,
Nos et adoramus. Non sic, si Troia maneret,
Nuberet Hesione: regnum captiua meretur,
Fit felix de sorte mala, fit praeda potestas,
335Imperium de clade tenet, diadema tiaram
Qui tulit ipse dedit. Quae sit gens Dardana, rector,
Exhinc nosce precor: nescit seruire subacta,
Quam melius regnare decet; haec imperat Argis,
Per quos uicta perit; dominam sibi Graecia uictrix,
340Non famulam quaesiuit ouans. Miranda per orbem
Mens generosa ducis, quae non uult regna grauare,
Cum ruerint uirtute tua! Releuare iacentes
Et reges regnare iubes regesque creare,
Dum possent seruire tibi. Sors cassa duelli
345Te moderante uacat nec possunt bella nocere.
Te uincente, potens, quis nolit uictus in armis
Sorte tua post bella capi? Qui uicerit hostis,
Seruiet, et uicti melius te praesule regnant".
Haec legatus ait. Regis iam corda tepescunt,
350Quae fuerant accensa nimis. Sic magna leonis
Ira fremit, cum lata procul uenabula cernens
Venantis crispare manu iam uerbera caudae
Cruribus incutiens spargit per colla per armos
Erecta ceruice iubas, iam tenditur altus
355Dentibus illisis et pectus grande remugit
(Flumina tunc resonant, montes et lustra resultant);
Ast ubi uenator reiecta cuspide sollers
Sponte cadit pronusque iacet, perit ira leonis,
Turpe putans, non dente suo si praeda iacebit;
360Temnit praedo cibos, quos non facit ipse cadauer,
Ignoscens feritate pia, ueniale precatus
Venator si cesset iners: sic rector Achiuus
Frangitur et Phrygibus conuiuia laeta parari
Per septem iubet ipse dies. Cythereus et Aiax
365Colloquium commune tenent, duo fulmina belli;
Regis Alexandrum iuuenem regina Pelasgum
Hesione complexa fouet, germana parentis;
Vultibus in Paridis Priami laudatur imago.
Octauo ueniente die iam sidera Phoebus
370Elatis condebat equis, iam cuncta rubebant
Oceano nudante rotas stridentibus undis;
Tunc Anchisiades sublimi uoce profatur:
"Rex inuicte armis, felix in pace senesce,
Quamuis nemo ducum uos unquam in bella lacessit,
375Ex quo Troia perit, nec uester creuerat Aiax.
At modo, rex, ter cuncta domans ter cuncta reuellens,
Murus erit sociis, aries metuendus in hostes
Aiax, magne, tuus! Priamo tua dicta loquemur".
Sic fatus. Dixere "uale" regemque salutant.
380Tunc iter ad portum uertunt et litora tangunt.
Conscendere ratem, subducitur ancora mordax,
Vela leuant nautae, proras a litore torquent;
Puppibus incumbit uentus, mox carbasa tendit,
Dum fluctus scindunt et prospera flamina crescunt.
385Africus interea ueniens comitante procella
Turbidus occurrit, mox sparsit in aequore classem.
Gurgite curuato rapiuntur ad astra liburnae
Et suspensus aquis per nubila nauta cucurrit
Nauigium uectante salo. Dum summa ceruchis
390Sidera tacta putant et nil superesse fatentur
Montibus aequoreis, malo uenit altior unda
Naufragiumque diu ratibus suspensa minatur
Desuper intentans pelago ueniente ruinam.
Iam uentus subduxit aquas, extundit harenas
395Pressa carina solo; murus stat celsior unda
Circumfusa rati, uastarum turris aquarum
Pendet et elati percellunt carbasa fluctus.
Obriguit per membra Paris, transire parabat
Ad legatorum propria de naue carinas.
400Ast ubi dispersos longo uidet aequore Troas,
Soluitur in gemitus lacrimosae uocis amaros
Et sic orsus ait: "Felici sorte creati
Pastores, quos terra capit, quos nulla procella
Concutit. Haut ponti metuunt super aequora fluctus
405Et rabidum pelagus temnunt latrantibus undis,
Sed celso de monte uident ut in arce sedentes
Pascua rura nemus fontes et flumina prata,
Per campos gestire pecus, pendere capellas
Praerupta de rupe procul dumeta sequentes:
410Vt uirides tondent lasciuis dentibus herbas!
Vbera lactantes contundunt frontibus agni,
Dum cauda crispante tremunt mollique palato
Exultant potare cibos atque edere potus.
Mulgere balantum depressis ubera mammis
415Decedente die noctis uenientibus umbris
Quantus amor, cum lacte nouo iam caseus albens
Formatur manibusque premit lac pastor ad orbem!
Candida summittit feruentes bucula tauros
Committitque duces armata fronte iuuencos.
420Nam grauis est regnare labor, metus excutit ingens
Corda ducum, ne bella ruant, ne tela minentur
Exitium crudele: necis timor omnis ubique est.
Nam gladios tellure pauent pelagoque procellas
Formidant nec plena datur ducis hora quieti".
425Dum loquitur, uenit unda grauis resonatque fragore
Et puppim percussit aquis: sublata carina
Tollitur et Cypro classi depulsa resedit.
Post signum uenere rates recidente procella
Et Cyprum tenuere simul. Legatio sola
430Defuit, una fretis et fluctibus acta negatur
Puppis in Ionium rabidis collisa procellis;
Aegaeo nam pulsa caret. Mox pastor harenis
Dardanus exiluit tremulis post aequora plantis
Et se cum sociis tacta tellure refouit.
435Cypro festa dies natalis forte Dionae
Illa luce fuit. Veniunt ad sacra Cytherae
Reddere uota deae quicquid capit insula Cypros,
Quod nemus Idalium, quod continet alta Cythera,
Quod Paphon exornat, tacitas quod lustrat Amyclas.
440Candida praeterea Iouis alitis Helena proles
Venerat, absentem retinet dum Creta maritum.
Nuntia fama ducis totam repleuerat urbem,
Aduenisse Parin Troiano sanguine cretum.
Audit <ut> aduentum iuuenis Spartana decori,
445Mox iubet et famuli ueniunt mandante Lacaena:
Hospitio speratus eat, nam turpe uideri,
Regina praesente Paris ceu nauita uilis
Litus harenosum teneat. Tunc hospes ad aulam
Peruolat Atridis socia comitante caterua.
450Praeceptum dum carpit iter festinus ad urbem
Respicit ad templum Veneris, cui turba precantum
Vel conuentus erat; mox uertit iturus ad aras.
Interea niuei uolitant per litora cycni
Flumine contempto, placidas hinc inde columbas
455Molliter intendunt omnes per inane uagari;
Quas insanus agit rapidusque sequente uolatu
Miluus insontes cunctas clamore fatigat,
Quas super accipiter uolitans grauis imminet ales.
Tunc sollers augur cretus de gente Melampi,
460Quem fors ad Cyprum dederat per festa dierum,
...
Et sic orsus ait prorumpens uoce sagaci:
"Te oblatiua petunt auium responsa uolantum:
Conubium spondent praefulgens ore decoro
Idaliae uolucres, de gente Tonantis olores
465Promittunt genitam, sed miluus horrida fata;
Ditis enim signatur auis, licet hora peracta
Tertia quippe sinat Phoebo candente uolucrem
Vera per immensum praesagia ferre rapacem;
Martius accipiter dotem fera bella minatur".
470Tunc Paris ad caelum tendens cum lumine palmas
Numina magna uocat puerum matremque Dionem:
"Aurea siderei proles Venus alma Tonantis,
Numina mille tenens, artes cui mille fauendi
Dat pater et natus supplet simul, omina firma,
475Quae cycnus genitoris agit, quae uestra columba
Prodidit. Infaustos opus est cohibere uolatus:
Martis et inferni uolucres raptoris obuncas
Augur auerrunces sacris, quibus imperat auctor
Troius ille puer Ganymedes, conditor artis,
480Et Polles, cui pinna loquax dat nosse futura".
Pauca precatus erat supplex et templa subibat
Vestibus indutus Tyriis et murice regni
Perfusa chlamys ipsa fuit, quam purpura fulgens
Flammabat diffusa humeris; hanc fibula mordax
485Iungit, et ornatus iuueni plus ammouet aurum,
Quo distincta micat radians per stamina uestis.
Cetera turba comes Phrygio succincta decore
Fulgebat. Delubra petens intrauit ad aras
Pastor et in sese cunctorum lumina uertit:
490Aspicit hunc errans oculis ornata Lacaena,
Effigiat per cuncta uirum, quibus ille decorus
Vestibus incedat uel qua lanugine malas
Vmbret et in roseo prorumpat flosculus ore.
Laudat amans mirata uirum flammata Lacaena
495Ignibus Idaliis; nam dudum flammiger ales
Matre iubente puer telo candente medullas
Ledaei partus furtim iaculatus amorem
Vsserat. At pastor repetit post sacra Dionae
Hospitium. Regina uenit pallente rubore,
500Nam flammis perfusa genas pallentibus ibat:
Fusus uterque decor manifestum uulgat amorem.
Pastorem pudibunda petit cohibente pauore
Hortaturque uirum feruens, qua stirpe creatus
Indicet, et fuerit qua iam uexante procella
505Ad Cyprum pulsus. Medio sermone Lacaena
Iam tacet et quaerit iuuenem quibus appetat ardens
Dictorum uerbis. Sed pastor, perfidus hospes,
Vt sensit fragiles mulieris pectore sensus,
Incipit Iliacus non quo sit sanguine cretus
510Nec quibus excussus uentis ad litora Cypri
Venerit effari; trepidus iam uoce remissa
Reginam laudabat amans, culpare maritum
Coeperat absentem, quod iam pulcherrima coniux
A tepido deserta uiro neglecta uacaret,
515Sacra Dionaeae matris uel templa petisset,
Adiungens: "Si talis erit, quam forte merebor
Vxorem, sic blanda genis, sic ore modesto,
Sic oculis ornata suis, sic pulchra decore,
Candida sic roseo perfundens membra rubore,
520Sic flauis ornata comis, sic longior artus
Et procera regens in poplite membra uenusto;
Tali semper ego dignatus coniuge felix
Non desim: famuler supplex et iussus adorem,
Conubio seruus ueniam sub lege mariti
525Nocte dieque pauens quidnam uelit illa iubere
Quae specie fulgente micat. Menelaus oberrat
Numine contempto non dicam, coniuge pulchra,
Quamuis numen adest ueniens de stirpe Tonantis,
Vnde genus duco". Mox haec est uerba locutus,
530Tyndaridis faciles quatiunt suspiria sensus
Et sic orsa refert: "Quae sit tua, pulcher, origo,
Te reticente magis dudum cognouimus omnes.
Est commune genus: pariter tua regna petamus,
Sis mihi tu coniux et sim tibi dignior uxor.
535Hoc nam fata iubent uel nos hoc Iuppiter urget:
Viuere me gemini iussit sub sorte mariti.
Conferet Atridi quisquis me duxit amator,
Vt uiuum linquam non iam moriente marito,
Post thalamos primi cui debent fata secundum".
540Dixit et egressi puppes et litora poscunt.
Dum portus classemque petunt, respexit ad urbem
Pastor et ingentem uidit consurgere nubem
Pulueris extorti, mouit quam turba sequentum.
Tunc Paris alloquitur comitantem praedo rapinam:
545"Occidimus, regina, pares, nos Graia iuuentus
Insequitur; gladio uestigia nostra sequaci
Captatum peruenit iter quicunque satelles
Coniugis Atridis, subnixus et hospite turma,
Mox armatorum rapiens ad bella cohortes:
550Et mecum fortasse cades, si tela sequentur".
Tunc Spartana refert: "Iuuenis, quid nostra retardas
Pectora colloquiis? Phrygibus tamen arma capessant,
Rex dilecte, iube, gressus celerare ministros
Imperio compelle tuo: properamus ad aequor,
555Et uacat e iussis concurrens turba ministris".
Sic effata uolens rapitur per colla tyranni
Iam Priami cum clade nurus; sic terga iuuenci
Europam rapuere dei, cum Iuppiter ipse
Taurus Olympiaca produxit cornua fronte;
560Fulmineus uector sobolem famulantibus undis
Gaudet Agenoriam caelestia colla grauantem,
Cum Cadmi cognatus aquas freta magna secaret.
Ergo ubi peruenit raptor turbatus ad aequor
Et licet exhaustus cursu uel pondere lassus,
565Qui gratum portabat onus, tamen ipse Lacaenam
Litore non posuit, media sed puppe locauit;
Nautae uela leuant et remis castra mouentur.
Adueniunt collecta manus iam classe remota
Et quatiunt omnes palmis in litore frontes,
570Nunc galeas, nunc tela simul clipeosque tonantes
Proiciunt; tunc ipse uolans per rura maritus
Sudanti peruectus equo, quem nuntius horrens
Fregerat ad Cyprum uenientem sacra dicare,
Vt conspexit amens sulcari puppibus undas
575Et thalamos gestare suos, collisus harenis
Ingemit et flauos extorquet uertice crines.
Hyrcanae sic saepe solent per deuia tigres
Affectu stimulante rapi, cum pignora mater
Perdit et elusa feritas pietate nocentis
580Raptoris sectatur iter, uestigia sollers
Insequitur praedonis equi, sessoris anheli;
Ast ubi torua parens transacto flumine natos
Secerni conspexit aquis, redit orba dolore
Et gemit infrendens amissum nobile pignus:
585Atrides sic maestus erat de coniuge rapta.
Interea Aeneas rediens legatio Troiam
Venerat et Priamo Telamonis dicta reportat.
Sed Paridem genitor postquam non uidit amatum,
Plangit et albentes immundat puluere canos.
590Antenor Priamo pelagi narrare labores
Iam fletu manante genis et mille pericla
Coeperat; ignarus quid de pastore procella
Fecerit aut iuuenis classem si merserit unda
Nescius ore refert; hoc tantum nosse fatetur,
595Quod pelagi rabies subuerso gurgite ponti
Sparserit Iliacas in tempestate carinas.
His dictis gemit aula ducis sub luctibus atris:
Moenia iustitio foedant et plangitur urbe,
Sexus uterque gemit, non pro uirtutis honore
600Aut quod talis erat qui posset bella subire
Aut ingesta pati uel summis uiribus hostem
Frangere et ensiferas acie iugulare cohortes
(Quamuis Alexander si uiribus Herculis esset
Aemulus aut certe Meleagrum aut Thesea fortes
605Aequaret uirtute potens, tamen Hectore magno
Sospite nemo Parin lugeret corde dolenti),
Sed regis quia natus erat, fit planctus in urbe.
Nam quicunque memor Heleni mox dicta tenebat,
Laetatur gaudens et tantum uoce dolebat.
610Tunc pater absenti tumulum formabat inanem,
Vt iacuisse putes praesenti morte cadauer.
Dum parat inferias genitor mactare sepulchro,
Non ubi corpus erat, uel nil satiare cruore,
Per freta conspiciunt notam de litore classem.
615Prima ratis iuuenis regali praedita signo
Apparet, quam serta ligant; ornata rosetis
Candida pepla uolant et carbasa sericus ornat,
Et Veneris celsa spectatur ab arbore myrtus,
Quam sponsus defixit ouans. Occurrit ad undas
620Hecuba cum Priamo populi comitante caterua,
Suscipiunt sponsam, dat cunctis oscula pastor
Ad patrem Priamum gradiens matremque salutans;
Dulcia colla tenent et uultibus oscula figunt.
Non inuitus adest, nec gaudet fortior Hector,
625Quem Troilus sequitur non inuitus tamen aeger,
Non membris sed mente grauis; praesagia sensus
Concutiunt animosque uiri: Mors ore cruento
Inter Troianos discurrit saeua caterua,
Heu quantos raptura uiros, quae fata datura
630Aut quantas per bella nurus uiduare parata!
Troile, sectatur uestigia uestra Polites.
Sic solet umbra sequax hominem larualis imago
Muta sequi nec membra mouet, nisi mouerit ille
Quem sequitur; si cesset homo, cessabit imago
635Vel quodcunque mouens si sederit, illa sedebit
Motibus et falsis ueras imitata figuras,
Nil faciens quasi cuncta facit: sic quoque Polites.
Duxerat uxorem pastor cum sorte sinistra;
Iam muros, iam tecta petunt, iam regis ad aulam
640Intratur sponsamque tegunt sua flammea pulchram,
Iam thalamis ornata sedet; saltatur in urbe,
Tympana iam quatiunt, iam rustica fistula carmen
Pastorale canit. Lituus nil dulce remugit,
Fescennina silent et bucina bella minatur;
645Nec molles tuba rauca sonos dedit, aere canoro
Increpat arma duces clipeos et mille carinas;
Classica Tydidis committere bella putares.
Ite pares sponsi, iam somnia taetra probastis
Matris et ornati misero flammastis amore
650Ostensam sub nocte facem, qua Troia cremetur,
Qua Phryges incurrant obitum sine crimine mortis.
Sanguine Troiano dabitur dos, clade Pelasgum
Ditetur Ledaea fugax per castra propago,
Orbentur superi, caelum gemat et mare plangat:
655Crimen adulterii talis uindicta sequatur.