Ut ver perpetuo campos vestivit amictu,
Mitis Apollineos repetebat Gratia Crosos.
Hic, ut forte cava fessus convalle sedebat,
Vocalique rudes hilarabat carmine silvas,
Alloquitur Phoebum: Nunquam tibi Martia virtus
Chodkiewiciadae, nunquam pugnata canentur
Proelia? num potius falsas Pandionis arces,
Enceladique canes pugnas fictosque Gigantas,
Hylaeumque trucem, trifidoque Typhoea telo,
Pro! ingrate nimis? Sic jam fabricanda Lycei
Culmina, sic larga nuper data munera dextra
Effluxere tibi? Sic fatur, et insilit Eurum,
Praecipitique fugax subit avia nubila gressu.
Territus obstupuit Phoebus, digitisque remissis,
Ad terram tacito defluxit fistula lapsu:
Acre micant oculi, teneras suffuderat illi
Purpura nixque genas; subitique per ora pudoris
Illuxere faces. Dubia tum mente revolvit,
Quas Chodkiewicio digne persolvere laudes
Posset et exstructi meritum pensare Lycei.
Gryps media tum forte specu, vacuoque sub antro
Montis, ubi dubios struxit natura penates,
Indulgente jugo, circum gentile tenebat
Concilium, solioque effultus terga decenti
Quadrupedum volucrumque greges secretus habebat
Arbiter: innumero possessa sedilia coetu
Diversus partitur honos, geminique senatus
Imperii geminae sedere cubilibus aulae.
Hinc picturatis late comitata catervis
Alituum regina sedet, cui plumea collo
Crista tumet, fulvusque latet diademate vertex.
Montivagos contra proceres, turbamque ferocem
Cornibus, extremoque accitos cardine fratres,
Marmaricus ductor primae locat agmina turmae.
Nec confusa domus: pernicibus ordine sedes
Prima datur: tractum lenti tenuere secundum
Quadrupedes. Gryps ipse gravi caelata metallo
Fulcra premit, stratoque vagum supereminet ostro
Vulgus, et horrendum rigidis quatit unguibus ensem.
Tunc varias avium lites questusque ferarum
Audit, et illicitas aliena per arva rapinas,
Direptam sobolem desolatosque penates,
Vastatumque nemus vacuique silentia nidi
Judicat: accusant infesto murmure picae,
Promptaque mobilibus jaciunt convicia linguis;
Facundo sontes defendit psittacus ore.
Ense ruit, quemcunque ducis sententia damnat:
Ense cadit latroque lupus, pirataque phoca:
Ense reae plectuntur aves. Jam curia solvi
Debuerat, totumque foro discedere vulgus
Optabat; medio cum pulcher in agmine Phoebus
Constitit, et docili praeludens pectine carmen,
Bruta salutavit placidis animantia nervis.
Tum cunctis cecidere jubae, colloque minaces
Detumuere tori: prono Gryps annuit ense,
Intrepidumque, forent si quae dicenda, profari
Imperat, et plausis jubet alta silentia pennis.
Tum sic, laxata testudine, fatur Apollo:
Maxime pennigerum dux regnatorque ferarum,
Immortale decus Caroli, cui stemmata clarae
Gentis et illustres radiant in imagine cerae;
Cui licet insignis nutare cacumine coni,
Et clypeo radiare ducis geleaque, superba
Arce salutantes circumspectare catervas,
Et post bella minor dominum cum cassis adornat,
Immotis haerere comis: si gratia menti
Fixa, nec aeternae migrarunt pectore laudes
Chodkiewiciadae; felix ingentibus ausis
Auctor ades, meritumque mihi largire laborem.
Scis, reor, Aoniis quae tecta sororibus ille
Condiderit, castos ubi nobilis unda Crosentae
Exonerat fontes, raucoque volubilis auro
Obloquitur, nostrique addiscit murmura plectri,
Et doctos flores viventibus educat undis.
Huic ego nec Clarios amnes fontesque pudicos
Castaliae, neque Pegaseis Heliconia ripis
Flumina praetulerim: tanti sed gratia facti
Egregias laudes insuetaque praemia poscit.
Atque adeo aeternae monumenta attollere laudis
Jam dudum, memorique ducem sacrare colosso
Aggredior; sed parca manum remoratur egestas,
Et tangi queritur gracili levis aere crumena.
Tu, cui Sarmatici tractus gelidique Trionis
Arctoae famulantur opes, da divite luxu
In domini laudes dignam consurgere molem,
Et trifidum medio succedere culmen Olympo.
Materiem celeresque feras famulasque volucres
Ferre jube: sat, quaeque suae si finibus orae
Apportet, variis quae terra vel unda metallis
Progenerat. Tibi Phoenices avis incola lucos
Pervolat, et teneros per mollia serica nidos
Sternit: Achaemeniis tibi livida marmora venis
Caucaseae tigres habitant, madidique sub axe
Cardinis, aurata pardi stabulantur arena;
Ignotusque procul gemmantibus innatat undis
Monoceros, vivoque jubas adspergitur auro.
Armenio crystalla ferunt tibi vertice lynces:
Gryphes Hyperborei tibi circumfusa metalli
Pondera scrutantur penitus, gemmasque recurvis
Unguibus effodiunt, et hiantis viscera terrae
Denudant, solidisque legunt magnetas in arvis:
Et quoties Pygmaea grues post bella revisunt
Thessaliam, plauduntque Notos victricibus alis,
Nudaque vocali cingunt Pangaea triumpho,
Tunc ingens tibi praeda redit: non gemmea desunt
Dona, nec hostili direptae vertice conchae,
Et Palamedeo captiva monilia collo.
Non magnae Junonis avem, doctaeque Minervae
Vectigal numerare pudet: nec Colchica censum
Ferre recusat avis, nec dedignantur olores
Heliadum lacrimas, et odoris flebile truncis
Electrum, viridis prope littora carpere Padi,
Claraque submisso diademata solvere collo.
Ipse coloratis phoenix peregrinus ab Indis,
Quidquid Gange suo, quidquid piscatur Hydaspe,
Portat, et Assyria portat tibi merce tributum.
Quid memorem, quae dona ferat facunda voluptas
Silvarum, viridis Noti regnator et Austri
Psittacus, Oceano cui funditur Antarctoo
Littus, et Hispanis indelibata carinis
Divitias alio defendit frigore tellus.
Quare age, dimissum mundi super avia sparge
Vulgus, et innumeris veniant ingentia terris
Munera, sublimes exornatura colossos.
Nam mihi caelatis assurgent terna tropaeis
Culmina, pulcher ubi vitreis Saltinnius undis
Lambit agros, et aprica loquax per gramina garrit.
Hic mihi barbarico celsus de marmore surget
Chodkiewiciades, immortalemque colossum
Suecorum strages, et barbara proelia pingent.
Ipse trucis frenator equi, clypeique coruscus
Fulgure, sanguineum per aperta pericula late
Sternet iter, Sueconumque gravi metet agmina ferro.
Praecipue pugnam ex auro solidoque elephanto
Moscorum, versasque sui super arva Smolensci
Effundam turres, et Mosco in sanguine ovantem
Chodkiewieiadem media inter millia tigam.
Quod si tanta tuo surgent spectacula sumptu,
Haud, reor, ingratum domino te, maxime ductor,
Praestiteris, nec vos posthac, volucresque feraeque,
Immemores nostri per Thracia jugera cantus
Arguerim: meministis enim solatia docti
Pectinis et liquidae quondam testudinis artem.
Tunc me, per Lyciae campos, Patarea canoris
Mulcentem dumeta modis, Achelous et asper
Eurotas, primasque nives exutus Acarnan,
Et versis Permessus aquis, refugoque Lycormas
Fonte sequebatur: tunc stagna lacusque tacebant,
Blandaque placatis intumuit unda procellis.
At variae circum volucres, portantibus Euris,
Pendebant, alias plenis sua silva vehebat
Frondibus, eque suis armenta cubilibus ibant.
Tempus erit, quando propter formosa Crosentae
Flumina, vocales decurrens pectine nervos,
Vos, vestro cum Gryphe, ferae, cum Gryphe volucres
Deducam, Carolumque suis super aethera tollam
Laudibus, atque aeres referam testudine pugnas.
Tunc mea festivae salient ad carmina quercus:
Tunc inclusa suis venient armenta cavernis,
Ipsaque mirantes portabunt pascua cervos,
Et comitata leves gestabunt pabula damae.
Ipse suus cygnum nidus vehet, ipsa columbos
Turris, et ascenso taurus properabit aratro.
Tunc scopuli, tunc ipsa scient vastissima magnum
Antra loqui Carolum; tunc inter littora nota
Discentes repetent iterata vocabula silvae.
Saxa mihi dicent Carolum, Carolumque sonabunt
Convalles: Carolum liquentia flumina dicent,
Fortem saxa, gravem convalles, flumina largum.
Interea doctae decima cum Pallade Musae
Saltineos circum fontes viridemque Rimantum
Errabunt, floresque novos et olentia thymbrae
Munera, caelatisque acquirent serta columnis.
Pyramides ipsas circum delecta juventus
Stabit, et incisas mirabitur aere catervas,
Et falsos ostendet equos, translataque paene
Bella leget, totoque ducem laudabit in auro;
Alternoque dabit certantia carmina plausu.
At vos, o lecti proceres, decernite tanto
Impensas operi, vestrosque aptate labores.
Tu, volucrum imprimis ductor, cui creditur uni
Magnarum digestus opum coecaeque per omnes
Divitiae terras, clausique impendia mundi,
Aerium dimitte gregem: mea vestiet aera,
Quidquid inauratis despumat Iberia ripis,
Alpino quod monte nitet, quod lucida ditat
Aequora, quae Boreas mollive Favonius aura
Educat, Eois quae parturit Eurus arenis.
Dixerat: ille feras picturatasque volucres
Evocat. Arctoas illis acquirere gazas,
His Serum spoliare nemus, Massylaque rura
Imperat: his recto gelidas demonstrat in Alpes
Ense viam. Libycos aliis peragrare penates
Suadet, et obliquo Meroen transmittere lapsu:
Pygmalioneas alios partitur in oras,
Auroraeque domos et inhospita regna Niphatae,
Quaeque ferunt medio caput Acroceraunia coelo.
Ledaeas aliae passim populantur Amyclas,
Arabicosque sinus Atlautaeosque recessus.
Decrescunt aliis Thomeses saxeta, Thasosque
Orchomenique sinus, et Dodonaea canoro
Aere loquax, patrioque sonantia Bactra metallo.
Septimus Eoae Titana cubilibus undae
Lucifer extulerat: promissi certus Apollo
Exsuperat celeri Medocalna cacumina gressu.
Apparent humiles campi viridisque Crosentae
Littus, et umbrosis hilares convallibus undae,
Et circum positis viridissima pascua juncis.
Tum vero nubes oculis explorat, et omnem
Prospectum late cado jacit: ilicet ingens
Alituum turma latuit polus, altaque circum
Caligant volucrum denso convexa volatu.
Antevolant aliae Zephyros, segnesque per auras
Avia caeruleo ludunt examina coelo:
Invadunt aliae nubes, penitusque latentes
Aereis merguntur aquis, gaudentque superbae
Humentes innare Notos. Gryps ipse supremum
Radit iter, dubiumque vagis suspendit in auris
Pondus, et adducta castigat nubila penna.
Fulmineum radiant oculi jubar, armat aduncus
Rostra timor, ter lingua vibrat: funduntur opima
Dispersa cervice tori; surrectaque cristis
Colla tument: ingens tacitis aduavigat auris
Remigium, reliquo Leo corpore territat Euros
Unguibus, et rigida pavidum ligat aera cauda.
Nec levior micat ante metus, mucrone timentes
Designat Zephyros, et tantum vulnera differt.
Innumerae comitantur aves, plausuque secundo
Consequitur dominum famulis exercitus alis.
Nec quisquam tantis e millibus obvius audet
Ire duci; sed prima sacris dant nubila pennis,
Claraque purpurei vestigia regis adornant.
Tum laetum paeana canunt, et supplice cantu
Gaudentem celebrant: quis praepetis impetus alae
In medias acies properum ferat, agmina quantus
Eumpat, inaurato quantus circumtonet ense,
Vel quantus clypeo radiet ducis; aurea quantus
Possideat vexilla, quibus micet inclitus armis,
Quam fidos domina pro casside fulminet ignes.
Tum demum, cum templa procul ripamque Cro-
Et muros (veteris secreta palatia quondam [sentae
Rekutii) medioque sonantia stagna fluento
Conspexere, Crosos hilari clangore salutant.
Vocales avibus procul assensere cavernae;
Saxa Crosos, dumeta Crosos, et flumina longe
Respondere Crosos: laetis percussa reclamant
Vocibus, et laesa resonant aviaria silva.
Aonia tandem juvenum cingente corona,
Obvius hospitibus procurrit Apollo catervis.
Hic avium ductor pariter rectorque ferarum,
Collectas omni terrarum limite gazas
Explicat et plenis magni compendia mundi
Agglomerat cumulis: hic fulvi dona talenti,
Illic argentum nitet, indigestaque moles
Aeris et incocto squalent orichalca metallo.
Praeterea vario radiantia marmora ritu
Donat, et a bimari venientia saxa Corintho,
Et pictos silices et versicolore superbas
In macula rupes, duris ubi floribus hortus
Texitur, et fictas mendax lapis exprimit herbas,
Falsaque nativis interviret area sulcis.
Addit et arcano florentes lumine gemmas,
Quidquid et Hesperiae ramis flevere sorores,
Et Thetidis lacrimam, et cumulos admiscet Eoae
Grandinis, et siccos adspergit iaspidis imbres.
Mirantur Charites, tantas miratur Apollo
Divitias, tantisque super laetatus acervis
Gaudet in obtutu, visusque per omnia ducit,
Et sanctas attrectat opes: juvat aurea dona,
Aut ebur, aut dignas digitis contingere gemmas.
Tum vocat Historiam, placido simul incipit ore:
Nata, cui veterum custodia credita rerum,
Magnanimique duces, et decertata vetustis
Bella viris; quae, quidquid iners sub nocte vetustas
Occulit, et coecis oblivia nubibus umbrant,
Optanti retegis mundo, pariterque senectam
Orbis, et ingentis reseras elementa juventae,
Hunc mihi da proprium, Parnassia virgo, laborem,
Hanc operam. Solido consurgant aere colossi
Ingentes, queis fama mei, memorataque bellis
Gloria condatur Caroli. Jacet omnis in artem
Materies, tanto certe miscenda labori.
Pieridum venit apta manus, nec tarda sequentur
Marmora; Threicii siquidem dulcedine plectri
Ipse morans hortabor opus, placataque cantu
Insolitas ultro concedent saxa figuras:
Effingique volent, et miti corpore vultus
Accipient moresque ferae. Tu sedula tantum
Incipe, et insuetis fidens hortatibus aude.
Segnius audito steterint Amphione Thebae,
Aut accita meis quondam Priameia nervis
Moenia, cum montes, cithara duce, sponte per agros
Reptarent, junctusque suae descenderet Idae
Dindymos, et totae scanderent Pergama silvae.
Sic ait, et niveum, flexa testudine, collum
In laevam transfert: tenuit manus altera plectrum,
Et liquidum tremulis intercipit aera nervis,
Inque sonum Zephyros animat. Tum flamina justae
Enumerant voces, digitisque monentibus ictum
Assentitur ebur: respondent omnia silvae.
Ipsi laetitia saliunt ad sidera montes,
Intonsi montes: ipsae jam carmina valles,
Ipsa sonant arbusta: vago canit unda recursu
Bella ducis, meritosque sonat post bella triumphos.
Interea laetae domino cum Gryphe catervae
Per campos laetisque virentia pascua scenis
Insultant passim tumulis, dubioque volatu
Per sudum liquidis volucres plausere choreis.
Nec minus Historiam labor excitat : ipsa sequentes
Adducit scopulos: locat ipsa volentia fundo
Marmora: surgentes ultro juvat ipsa colossos.
Assistunt dominae comites: et Gloria juxta,
Et Decus, et laeti circumstipantur Honores,
Bellaque, purpureisque frequens Victoria pennis
Adstat, et ingenuo florentes crine Triumphi,
Hortanturque momentque simul: Mavortia Virtus
Edocet, et lauro redimitae tempora Laudes.
Nec satis Historiae tantos spectare labores:
Sed propera juvisse manu. Strepit ardua saxis
Machina continuo nemorosa per avia pulsu:
It fragor, et terris ingens redit aetheris Echo.
Nec segnes traxere morae: vix prona supino
Axe Dies niveos detorsit in aequora cursus,
Aurea cum grandes subeunt convexa colossi.
Vix oculis operique fides, stupet ipse labores
Vesper, et exactae bis senis passibus Horae
Mirantur natas uno sub sole columnas.
Certatim Clariae vocalia plectra sorores
Exercent, variantque sonos, ut pollet ovanti
Quaeque lyra: virides aliae de gramine nexus,
Et brevis exuvias apii spoliumque ligustri,
Aptaque purpureis appendunt lilia saxis.
Tunc felix hilarem compellat Gloria Phoebum.
Cernis, ait, quantis se terna sub aethera moles
Attollat scopulis? Hic vivo marmore laudes
Chodkiewiciadae, similique cruenta metallo
Bella micant. Si nosse rei spectacula tantae
Est amor, huc mentem paucis adverte, docebo.
Prima quater gemino quae pulsat nubila ductu
Pyramis, impubes Caroli complectitur annos.
Nonne vides, primos infans ut reptat ad enses?
Ingentemque manu galeam conoque fluentes
Attrectat cristas, clypeique decemplicis orbem
Nequidquam tenera nixus sustollere dextra
Velle videtur, et in mediis conatibus aeger
Deficit? admotis libat tamen oscula telis.
Hic multo quod, Phoebe, magis mirabere, cerne,
Stratus ut immani jaceat thorace, gravique
Commendet clypeo somnos, tenerumque fatiget
Corpus, et in medias cunabula transferat hastas.
Hic rursus torvum post aspera proelia patrem
Primus in amplexu fovet, et fulgentia poscit
Cingula, captivosque ferox efflagitat arcus.
Ipse coruscanti genitor super aere volentem
Excipit, et rutili ridentem ad fulgura coni,
Mulcentemque jubas, et ahenea scuta terentem
Laudat, et avulsi donat nutamina coni.
Hic etiam nostri divina sacraria montis
Intrat, et Aoniis dignus venit incola lucis.
Nec Phoebo mens indocilis, nec inhospita Marti
Castalias exhaurit opes: Laurentia bella,
Hannibalis fraudes, et Iapygis arma tyranni,
Ausoniosque duces memori sub corde revolvit.
Altera, quae gracili sublimis in astra colosso
Nascitur, audacis moles elementa juventae
Conspicienda dabit: vis vivida, Martius ardor
Irrepsere genis, galeaeque comata serenis
Vultibus umbra cadit. Non marcescentia luxu
Otia flexerunt animum; sed totus honestae
Bellator menti deus incidit. Adspicis, hasta
Quantus ovet! quantusque novis consurgat in armis
Thrace superbus equo! positae certamine metae
Quam propere certam teres anulus induat hastam.
Hic etiam juvenes pugnas primique Gradivi
Clara rudimenta, et teneros pugnata per annos
Bella micant. Carolus magni ducis attonat armis:
Huic pectus circum radiante refulgurat auro
Multifidus thorax, clypeique incenditur orbe
Campus, et opposita trepidus timor errat in hasta.
Adspicis, ut toto fumant praecordia Marte,
Instantemque deum primo sudore fatentur!
Sanguineas rigat ora genas, et aheneus auris
Funditur, ignivomumque malus nitor asperat ensem.
Hic rursus quanta laetus caligine belli
Pascitur: et thorax, et turpe cruoribus aurum
Erubuit. Medio dux clarus in agmine laudum
Non hostes, non tela videt: sed pronus et ardens
Hic plenas campo galeas metit; occupat illic
In cursu trepidos: latam secat inde plateam
Per medios, refugasque truci ruit ense catervas:
Donec jam victis, fuso Michaele, maniplis
Constitit, et vacua respexit in aethera dextra.
Tertia dat Carolique fugam stragemque Gothorum
Pyramis. Haec rursus bellantis imagine gaudet
Chodkiewiciadae: medias secat ipse cohortes
Horridus armorum tonitru, nudosque per enses,
Tela per et galeas et equos cumulosque frementum,
Foedaque congerie sola semianimumque cruorem
Fulmineus ruit: innumeros teres induit hostes
Lancea purpureo eruor imbre refrigerat ensem.
Primus ad Oceanum trepido vocat agmine turmas
Praecipitique fugax Carolus secat alta earina:
Concita vela pudor, celeres timor addidit auras.
Hic strages Albi lapidis bellique procellam,
Et late Gothico torrentes sanguine campos
Adspice Eevaliae, Kokenhausemque Gradivum.
Hae vero, pictas scopulo quas suspicis, arces
Ad patrias sedes cognataque Livonis arva
Chodkiewiciadae multis rediere triumphis.
Moscovius summo Mavors in culmine fulget
Pyramidis: fulgent longe captiva Smolensci
Moenia, disjectaeque suis cum turribus arces,
Multaque de caesis radiat victoria Moschis.
Dixerat. Ambrosio tum Cynthius ore profatur:
Nunc mea felicem tandem sortita Lycea
Fortunam, cum facta viri memoranda ducisque
Immortale decus vicina sede tueri
Concessum. Non hoc humentis nubila Cori,
Non hoc imbriferas hiemes opus actaque coelo
Fulmina, Thessalici non agmina carceris horret,
Non rerum seriem: stabit, dum sidera current.