Fictilis interea uasis compage soluta,
Carcere corporeo cognatis redditus astris,
Ille, olim qui propter opem contra Itala regna
Petrum legarat, Adrianus papa peregit
5Extremos in pace dies, meritique probati
Clerus apostolica prefecit sede Leonem.
Cui si in sublimi constaret adorsio rerum,
Ad sacrum fuerat facilis fortuna cacumen,
Sed non blanda satis nec ad omnem prospera casum.
10Sic in mundanis absque omni turbine rebus
Nec mera leticia est nec leta omnino uoluptas,
Pax ubi nulla rata est, ubi gloria nulla quieta,
Et nullus securus honos expertus in alto.
Hoc Leo conscensu est, qui tutior ima tenebat.
15Hunc, in equo cum iam pompam ducendo sederet,
Appetiit manuum uiolenta iniectio tractum
Nequiter et sacra de maiestate reuulsum.
Quem predefuncti pape excecare parentes
Excito contra seducte turbine plebis
20Presumpsere, nec ex oculis ablata lucerna est.
Prorsus adhuc speculans, postquam cruciatibus ille
Euadit, fugit ad Karolum, quo uindice facti
Sede reformatur tranquillaque tempora complet.
At bene promerito condigna rependere regi
25Idem Romanus ut posset presul, in ipsis
Efficiens habita est et sumpta occasio rebus,
Nam per idem tempus Romani nomine regni
Filius Hyrenes uidue commune parenti
Grecorum moderamen habens regnarat in urbe
30Que Rome titulum gerit inuidiosa secunde.
Federibus sociis aliquanto tempore tanti
Imperii regimen ambo tenuere quiete,
Et placide spacio conregnauere decenni.
Demum non equis animis et federe rupto
35Inter eos, amens genitricem in uincula misit
Filius et regni tenuit moderamina solus.
Illa diu detenta, dato custodibus auro,
Euasit, captumque tenens in carcere natum,
Imperii dominam lustrum se gessit in unum.
40Ille modo matris et adorsa callidus arte
Blandiciis donis partim et terrore fauorem
Custodum sibi concilians, e carcere fecit
Liber ut exiret, amissaque iura recepit.
Quem rursus captum trusumque in uincula mater
45Irreuerens oculis priuari iussit, et illo
In luctu gemituque diem claudente supremum
Anxietate dati sibi uulneris, ipsa resumpti
Imperii gessit alio moderamina lustro.
Quam blandi insidiis uerbi simulator amoris
50Seduxit, regnumque Nicephorus abstulit illi.
Mox etiam in uinclis misere expirare coegit.
Dum uero regnabat adhuc preeratque superbo
Imperiosa iugo, nati iam quatuor annis
Effluxis a morte sui, quasi sede uacante
55Imperii quoniam mulieri cesserat, heres
De medio sublatus erat. quis deinde futurus
Rector erat dubium cum prole uiroque careret
Imperitans mulier, nec erat successor habendus
Qui iam intentabat. ideo Leo papa tenendo
60Culminis illius apici terreque regende
Prefore commodius Karolum intellexit, et esse
Gratus ei cupiens quod et ecclesiasticus ultor
Et suus extiterat, per publica uota uocatum
In Petri ecclesia sollempniter unxit adaptans
65Regificos cultus, quotquot de more figurant,
Imperiale decus et tanti insignia regni.
Tunc humeris trabeam pedibus sandalia sceptrum
Ferre manu diadema comis excepit habendum.
Vtque sacri perfudit eum pinguedo liquoris,
70Mox declaratus fuit urbi augustus et orbi.
Hic acclamatum est deuota a plebe per urbem:
"Magno ac pacifico regi semperque uerendo
Augusto Karolo uictoria uita potestas."
O quam grata Deo, quam debuit esse fidelis
75Ecclesie, quam pontifici subiecta Leoni
Illo Roma die, quam de preeuntibus ausis
Et de premisso mesta ac confusa reatu,
Illo namque die cum libertate resurgens
Antiqui decus imperii mundique recepit
80Iure suo regimen, et Bizanthea potestas
Ad Grecos arctata suos excussa Latino
Vertice dedidicit Romanum assumere nomen.
Illum Romulide, quo sic reparata senatus
Gloria Romulei, merito duxere beatum
85Sollempnemque diem quo tam bene contigit urbi
Quoque nouo facta est ea magnificencia regi.
Ad quem Bawariis olim a genitore creatus
In dominum terreque ducem de pace tenenda
Inter eos paulo ante suos in fraude quietis
90Pretexta uerbis legatos Tapsilo misit.
Cuius colloquii Romani presulis aures
In primis temptauit opus, quo traduce rerum,
Si fraudem sentire minus si simplice posset
Falli intellectu facilem suggesta trahenti
95Regis in assensum, citius captata referrent.
Ille impreuentus re uera in federa pacis
Hortari regem consanguineoque gerendum
Coniuncte fidei laudare excepit amorem.
Magnus ad hec quanta esset eis cognatio, quantus
100Sanguinis accessus et participatio carnis,
Quamque fidem saltem intuitu seruare paterno
Tapsilo deberet, placide proponere cepit.
Adiecit quam sepe uolens ab amore recessit
Offendensque fuit in federe, mitius ipse
105Semper eum tolerans, nullam, cum perdere posset,
Intulerat merito uindictam, cumque uel hosti
Cuilibet appeteret, plus quolibet hoste propinqui
Sanguinis huic uellet, nec demeruisset amari;
Romani, cuius decreto cauta uigeret
110Inter eos rata pax et sanctio federis esset,
Respondit super hoc sese parere paratum
Presulis hortatis, ipsi e regione referrent
Quid facerent pro parte ducis, que iussa tulissent,
Qua possent sancire fide commercia pacis.
115Qui cum se non posse fidem prebere sed illam
Exigere officii magis et uicis insinuarent
Esse sue nec uelle nisi proponere iussa
Et commissa sibi, iussi nil tale tulisse,
Se tantum assererent missos pro pace petenda,
120Talia querendo taciti uelamina ueri,
Insuper occulto non sufficientia dicto
Nescio que cudendo, dolis ex ore bilingui
Responsisque datis adopertius illa malorum
Contio conuicta est uoluisse imponere regi,
125Nec potuit gaudere sue molimine fraudis.
Cessit enim nullo confusa pudore, priusquam
Cederet a sancto multum obiurgata Leone,
Adiciente minas se cum regione suisque
Omnibus Ecclesie censure suppositurum
130Esse ducem et uinclis anathematis impliciturum.
Rex autem artificem fraudis constanter adorsus
Quo meruit gladio punire, sibique rebellis
Suscipiens curam redigendi in iura ducatus,
Vindicte statuit non segnis in ore suorum
135Diffidiare ducem, martemque edicit habendum.
Cuius apud Gallos cum iam remearet, ad iram
Tapsilo se seruare timens, consultius ipsum
Placare intendens posito diademate, supplex
Et pedes occurrit, cui, litigiosa relinquens,
140In manibus sese dedens genibusque uolutus,
Obtinuit ueniam, quamquam iam sanguinis ullo
Intuitu uenie locus aut paciencia uite
Non esset, nec quam abiecit natura moneret,
Sed magis hoc gereret irato pectore uotum
145Magnus, et interior, animo si credere uellet,
Traderet hunc motus ipso quoque sanguine mortis
Esse reum, quo plus nature debita contra
Offendisset eo crudelius esse necandum.
At rex uirtutis magis intellexit ut ire
150Cederet offensis nec crederet omnia uotis,
Cumque uiri fortis esset contundere fortem,
Fortius id duxit ut posset uincere mentem.
Hunc ubi conspicuis tam sepe exercitus actis
Victor in obtentu uiolenti uicit amoris,
155Non minus in reliquos idem uirtutis alumpnus,
Ille animo forti spectandus gloria Rome
Magnus, ad imperium magno promotus honore
Rexque manens patriis Romano in principe Francis,
Imperii et regni communi commoda cura
160Disponens utrisque gerit. sub principe tanto
Proficit augmentis res publica. gloria regni
Augescit titulis adeo quod adaucta potestas
In duplum fuerit totoque priore secutum
Dimidium maius, etenim cum Gallia, tantum
165Que Rhenum Ligerimque inter iacet Occeanumque
Ac Baleare fretum, genitori eiusque propinquis
Preregnata foret, paruaque Aquitania parte
Per Biturum metas soli subiecta parenti,
Et que Danubium citra Germania longis
170Tractibus ad Rheni ripas se porrigit, olim
Sub titulis esset regum descripta priorum,
Sub Karolo memorata modo uiolencia martis
Pugnaces illi fecit se dedere gentes
Vique pererratos Francorum accedere regno
175Saxonie tractus, illis regnantibus ante
Reliquis Troum sub maiestate corone
Non habitos; et adhuc inuicto strenua regi
Obtinuit uirtus ut Belgica tota subesset,
In terras diuisa duas, quarum altera dicta est
180Austria et alterius inflexum Neustria nomen.
Quarum topographis iste est situs: Austria longe
Finibus a nostris Rheno interstante recedit.
Citerior Mosa preterlabente rigatur
Neustria, cui quondam ponebat Launia fines.
185Vtraque terra, prius regio totaliter una,
Belgica nomen habens ante inicialia regum,
Belgaque plebs eius, que cum diuisa recessit
In partes, primoque remoto nomine, binis
Nomina bina tulit. que nomen habebat ab austro
190Prima suo tractu complectebatur eoos
Francones; nostris sedes erat altera Francis.
Vtraque deinde tulit diuersa uocabula primis,
Expressitque suos muttata uoce colonos.
Que nunc censetur restrictis Francia metis
195Lugdunensis erat prouincia, adusque Britanni
Littora pertingens pelagi. cum uero togatos
Amisit regis Merouei tempore Gallos,
Dilectis cessit tunc primum Sequana Francis,
Hicque intersticio quod Atacis aberrat in alueum,
200Quod medium Ligeri Materneque adiacet amni,
Depinxit fines et adhuc depingit eorum
Qui nunc sunt Franci quia natio Franca, nec illis
A terra nomen sed terre est nomen ab illis.
Francia fit tellus quam possidet incola Francus.
205Gallia non proprie dicetur terra, magisque
Dixeris inproprie laxo nisi nomine Gallos,
Nam tantum Gallos que tali nomine terre
Appellantur habent. quod si communius istud
Nomen et ad nostros laxare uoles, ea terre
210Conditio uetus est, et prima notatur origo,
Nam fuit a Gallis hec primum Gallia tellus,
Terciaque et media est terrarum nominis huius.
Hanc illamque et adhuc aliam, prout limite certo
Queque suos retinet fines a seque recedunt,
215Ille indicibilis, ille insuperabilis, ille
Maximus in terris tenuit monarca quiete
Scilicet in tanto regionum corpore quicquid
A ripis Histri Rheni finitur in undis,
Quicquid et a Rheno est, Ligeris quod subsecat amnis,
220A Ligeri quicquid protenditur usque Garunnam,
Quo spacio durat Aquitania, quicquid atrocem
Finibus Aluernis Ligeri transmittit Alesum,
Quicquid ab Ausciticis madidat Dordona deorsum
Et cum Vasconia totisque iugi Pyrenei
225Verticibus simul et Nauarro climate, quicquid
Vlterius fluuio finem facit axis Hibero,
Quicquid ad Occeani refugam protenditur undam
Et redit ad partes quas Scaldus et Auxona rorant,
Quicquid Arogona est uel Gotthia, quicquid in ipsis
230Alpibus et citra cepit Burgundia nomen.
Insuper Italicis, quascumque uel Appula tellus
Vel Campana tulit, Venetis Siculisque Calabris,
Et circumpositis usque in confinia Graium
Gentibus imposuit dominantia iura tributi,
235Et Dacos Histri ripa ulteriore manentes
Et duplices egit sub uectigalibus Vngros.
Regni etiam sub eo est maiestas aucta quibusdam
Regibus et populis quos in socialis amoris
Federa deuotos sibi reddidit. insuper illi
240Gloria donandi sic conciliauit Hibernos
Et Scottos reges ut se eius in omnia seruos
Esse faterentur. quociens legabat ad illum
Gallicie Alfonsus rex aut sua scripta recepit,
Non aliter quam se esse suum reputabat, et horum
245Testes litterule transmissaque scripta supersunt.
Egypti quoque rex Aaron magnatibus orbis
Anteferebat eum predilectique colebat
Affectu, quamquam non uisu nec nisi fame
Hunc solo nosset et dilexisset odore.
250Et quia seruiciis amor apparere, probari
Vtilitate solet perque internuncia duci
Mancipia ac per blanda trahi rescripta salutum,
Dilecto seruire uolens et amare uideri,
Sepe in litterulis iocundaque blandaque scripsit.
255Sepe sui arcani legatos misit, eique
Munificus preciosa inter donaria, uestes
Scilicet et gemmas aliasque illius eoi
Orbis opes. mirum quod mire exponeret horas
Et morulas lucis perquireret ex orichalco
260Ductile misit opus, ubi scemate facta fabrili
Horales quedam tradebat clepsedra cursus
Cum bis sex pilulis, quarum distinctus ad horam
Subdita reddebat tinnitum in cimbala casus.
Ad totidem sub momento cuiuslibet hore
265Progrediens de materia fabricatus eadem,
Parua fenestrales claudendo equantia rimas
Cuspide pulsabat reserabat et hostia miles.
Tale ferens magni magnum ueneramen amoris
Optimus augustus, quod multa in tempora mansit,
270Hoc habuit Pharii donum memorabile regis,
Multaque multorum simili captatus amore
Munera percepit. contra sibi gloria maior
Instans certamem obnixaque lucta receptis
Plura remetiri et meritis precedere cunctos,
275Quos quasi non proprium quasi duxit turpe secundo
Expectare loco, non dandi exempla subire
Sed prebere uolens ne tam sibi dantibus esset
Respondens quantum ante merens quod deinde daretur.
Nec sola hec regis bonitas, sed et ecclesiarum
280Edificator erat, loca religionis adaugens,
Subiectis equus, largus subuentor egenis.
Non solum imperii terris sed in ultima mundi
Trans Medos ultra Memphitas usque sub Indos
Plurima captiuis fidei mittebat alendis,
285Et detentores si non dimittere, saltem
Humane tractare suos in carcere uinctos
Natureque aliquid uelle indulgere rogabat,
Attente insinuans illum debere timeri,
Plasmata cuius erant, pro cuius amore fideque
290Insontes alias sic cogebantur egere,
Non aliam ob causam missi in discrimina uite.
Hec erat in miseros sancti compassio regis,
Vnde et religio plus commendata minusque
Exprobrata fides supportabatur in illis
295Lenius, et penes hunc in libertate cupitus
Iuuit amor multos et solui gratia fecit.
Quin et ei placuit ydiomata nosse, loquentum
Scire modos ut sic subiectis equior esset,
Cum populis communis habens commercia lingue,
300Sollicitoque illi uarias proferre loquelas
Grece intellectus plus quam prolatio cessit.
Discendis quoque litterulis tam mente libenti
Institit ut tabulis has effigiare studeret,
Quodque magis decuit, natos etate tenella
305Iniciabat eis, demum mandabat adultos
Exerceri in equis, tyronum ludere bella
Precipiti giro studioque instare ferarum.
At lanas tractare coloque assuescere iussit
Et fuso natas, quarum sibi sena propago
310Preter eos sexus qui quinque fuere uirilis.
Et bene de fragili sexu curam ut pater egit
Anxius, haut passus, facile ut contingere posset
In luxum solui per desidis ocia uite,
Quas exerciciis et subdere maluit arti.
315Preterea penes hunc in magno mater honore
Bertrada consenuit, qua proles digna parente
Dignaque prole parens, mulier generosa, sed infra
Se sese moderans, non alto a sanguine ducens
Grande supercilium, sed humillima casta fidelis
320Sobriaque et prudens, toto conamine cultus
Emula diuini semperque operosa pudicis
Officiis manuum, quarum labor iret in usus
Et decus ecclesie; tandem cum plena dierum
Esset, eam que fit carni communiter omni
325Est ingressa uiam, claudens extrema beato
Tempora decessu. que postquam in fata recessit,
Dilectum corpus dignis sepeliuit honeste
Filius exequiis, in eo sibi doctus honorem
Augere et meritum fructumque capessere uite.
330Nec bene preteream de rege, quod extitit idem
Nocte dieque frequens circa diuina, ministris
Altaris persepe prior surgendo, colendis
Ipse sacris adeo feruens adeoque requirens
Debita diuino seruari tempora cultu,
335Nocte suis precibus comitans nocturna, dieque
Quolibet, ad missas ubi se precontulit, horis
Omnibus assistens uario ueneramine circa
Singula discretus ut toto sedulus esset
Canonis excursu, cordis director ad ipsum
340Conficientis opus tantumque attentus agendis
Illius arcani, tunc circa sacra uacando
Concepta interius, sese uirtutibus aptans,
Tunc sibi liberior fideique paratior hospes,
Tunc sancte deuotus et ad misteria supplex
345Ecclesie, tunc quem sacrifex tractabat in ara
Presentem attendens, tunc se mentaliter urgens
Eius in applausus, natam de uirgine carnem
Esse sciens illic celique astare cateruas.
Tunc etiam sancto que magna facetia regi
350Magna laude fuit, uicioso more precandi
Nunc ea neglecta est et inobseruata, susurris
Sacrifici parcens ne forte in canone motis
Obstreperet labiis; cessanti uoce loquenti
Corde, minus labiis erat et plus mente perorans,
355Tunc recolens benefacta Dei, tunc spiritualis
Plasmatis inspector animo, tunc transfuga mundi
Et celi ciuis, tunc contemplator amoris
Christi, tunc mortis penas uel premia uite
Altius admirans, tunc rursus ad efflua rerum
360Ouina conuersus, tunc tempora mensus et arctos
Viuendi fines, tunc hausto horrore supremi
Iudicii dubius, pauido tunc corde retractans
In quibus offendit, tunc facta in singula plene
Cognitor ipse sui, tunc natas fonte uaporo
365Profluus in lacrimas, tunc proturbante timore
Percussus uel spe consolatrice resurgens;
Tunc quoque regrediens per tempora cana suique
Circumspector utrum que iam maturuit uua
Censeri posset aut esset ydonea falci
370Messis et in cana fructum fecisset arista.
Nam postquam iam cana seges, uel fecerit ante
Vel perit et nullum factura est postea fructum.
Tunc uero fortis animi solamen agebat,
Tunc hylaris si quod opus aduertisset in actis
375Quod bene fecisset, quod in illo examine magni
Iudicis obiceret, quo tutior ire tremendos
Posset ad aspectus meritumque fauoris haberet,
Tunc demum superi sincerius ipse dionans
Regis in amplexus, tunc deliciosa uolutans
380Eius, et improbulo uestigans gaudia uoto,
Tunc uelud elinguis nullique affandus adusque
Missa expleretur et concomitantia missam
Cetera rite suo preconsummata fuissent.
Nec fuit in tota uite statione relictis
385Diuinis prior ad mundana negocia, numquam
Quamlibet urgentes misse prereptus ad actus.
Quem bene prosequitur ex illo tempore morem
Postera maiestas Domino inspirante fidelis
Semper et a Karolo non mansuetudine morum
390Absona, non diuersa fide nec amore tuende
Ecclesie discors nec religione recedens.
Ille autem postquam audierat diuina, forenses
Tunc agitans causas et publica commoda tractans,
Magnam admittebat equitum plebisque sequelam;
395Tunc ducibus turbaque simul stipatus equestri
Gaudebat cunctis concessa palacia multo
Impleri populo; tunc imperiale tribunal
Celsior ascendens cunctisque a sede uidendus
Tamquam sollicitans si quis proponere uellet,
400Ipse auditurus oculos referebat ad omnes.
Ceperat oblatas ubi iam disquirere causas,
Tedia ne ferret, aut si maiora uocarent
Primo progressu, de consessoribus aut de
Regni precipuis in tota gente probatas
405Personas, quas non caperet palpatio doni,
Non immutaret persone acceptio, ueri
Inquisitores ad dinoscenda piarum
Causarum merita sibi substituebat, et omni,
Postquam instructus erat, dictabat iura petenti,
410Intardata sequens examina, debiliumque
Expediebat opem contra consueta malignis
Diffugia, excludens longa interualla dierum,
Forti consilio, quorum ius esse sciebat,
Dimissos cupiens absoluere, fortius autem
415Aduersum fraudes et queque iniusta resistens.