Improba magnifico postquam uictore quieuit
Hunoldi feritas, postquam sub iura redactis
Vrbibus illustri est firmata potencia regi
Et iam illi ueterum iuxta moderamina patrum
5Contigit ut decuit super aduersantia colla
Integra maiestas et plena resumptio regni,
Ecce a Romano legatus presule Petrus
In Desiderium uires implorat opemque
Ecclesie prebere Dei, quam nominis usus
10Antifrasi uera minimeque optabilis ille
Filius Aistulfi, patriis non degener actis,
In prepossessis uastabat apostata nequam
Presidiis et more patris uexare suisque
Presumebat atrox feodis priuare tirannus.
15Hec ubi proposuit a sancta sede profectus
Vir cui papalis legatio credita cause
Romanique simili commissa negocia cleri
Ad regem fuerant, coram maioribus aule
Ipsius et regis conspectibus ore rotundo
20Singula composite tangens, et iam Itala contra
Regna poposcit opem, placide sermone recepto
Presulis assurgit mandato Magnus et intra
Temporis exiguum castrenses colligit alas,
Romanis facturus opem. tunc agmine rapto
25Cynisias superat pugil ecclesiasticus Alpes,
Et penetrans Lacium longa obsidione superbam
Expugnat Papiam (Ticinum dixere priores,
Nunc Papiam dicunt). Ibi tamquam in uertice regni
Italici, Karolo circumducente feroces
30Francorum cuneos, bello deposcitur urbis
Rex Desiderius, contra quem dimicat armis
Armipotens Magnus. nec multo structa paratu
Menia nec fosse nec brachia fluminis obstant
Quo minus appropiet muris circumque tonantes
35Expandat cuneos in bella et premia prede,
Prouocet hostiles turmas, clausisque timorem
Ciuibus incutiat. sic martia fulminat intus
Et renuit cessare manus uesana suorum.
Adiuuat ira ducem claris exercita factis.
40Crudescit probitas crescitque in sanguine strages.
Nec suffert nimium Francos experta ferocis
Assultum populi nec sufficit Itala uirtus,
Nam propius factis congressibus excipit illos
Armorum rabies, intentaque cominus arma
45Non satis euitant, sed peruia pectora fiunt
Ensibus, ulterius ruptis toracibus haste
Attingunt, que per nature archana uagantur
Et miseras exhausta bibunt per uiscera uitas.
Et quis terribiles nisi cum formidine pulsus
50Exciperet? quis non animose occurrere genti
Aut sufferre ictus et se ingessisse timeret?
Sunt tamen ex illis qui colluctantia prebent
Pectora pugnaces animoque in bella feruntur
Et cessisse negant; adeo certare tuenda
55Pro patria pulcreque uolunt se dedere morti.
Verum ubi milicie potior preiudicat usus,
Non planis consuetus agris discursus equorum,
Non que illi norunt iaculari tela nec enses
Falcati dominis nec sumpta ancilia prosunt.
60Qui melius sapiunt, dum tantum euadere possint,
Iam non turpe putant secedere retro, bonumque
Tutius esse fuge quam uelle resistere discunt.
Dum uero fugitur, post terga fugacia preceps
Perdere lucra fuge non sustinet et fugientes
65Gallica congressu premit asperiore iuuentus.
Cum fuga iam ualuit seque intra menia clausos
Excipiunt et iam e uallo prodire refutant,
Vibrantur gladii, iaciuntur iesa, sagitte
Densate ceu grando uolant, quique eminus astat
70Funditor intorquet rapido cum turbine glandes.
Queritur in testis pinguedine pastus et intra
Tecta ministerio baliste immittitur ignis,
Et super eductas celsa in fastigia crebris
Ictibus inclinat depulsas machina turres.
75Nec minus ad fossas coniectis uepribus intus
Terraque et saxis, et si qua aliunde supersit
Materia, implendas uertendaque menia fundo
Vectibus aut grauium succusso dente ligonum
Fossorum pubes operoso accincta labori
80Sub testudineis fertur secura latebris,
Que dum nil metuens, iunctis umbonibus instat
Tuta sagittiferis desursum arcentibus ictus.
Eruta ferratis extra fundamina rostris
Mittuntur, raptuque pedis muralia nutant.
85Preterea populosa cohors et nescia uinci
Acriter ad clausos aditus cum milite multo
Dimicat imposito capiti secura galero,
Multaque bellantum ualidis uibrata lacertis
Ferrea perfringit portarum claustra securis,
90Liminibusque aries illiditur. ipse suorum
Agmine dux primus, ubi nudo fulminat ense,
Impiger hinc illuc festinat et inde refertur,
Hic illic discurrit, equmque regirat in orbem
Agmina circuiens, et quos bene cernit agentes
95Confortare studet, nunc se conuertit ad istos,
Nunc ad eos redit, hisque animos instigat et illis.
Ipse manus adhibens muros quatit, ipse seratos
Impetit ingressus, nolitque ultroneus intus
Admitti: sola potius transire ruina
100Exquirit per uimque uiam fecisse patentem.
Adiuuat ergo suos, inter quos pectore toto
Fortius insistens, tandem de poste reuulsas
Post crebros ictus portas resupinat, et urbis
Menibus effractis pugna domitrice tirannum
105Vincit et exiliat, Laciisque e finibus illum
Transmissum Francis in claustra monastica trudi
Precipit et nigra soccum muttare cuculla,
Dans uitam penamque reo. res iussa secuta est.
Rex ille infandus, quamuis non sponte, quietam
110Transiit ad uitam, fratrum statione receptus,
Vt legitur, nostre non longe a menibus urbis
Ariopagite monacatus martiris ede.
Tunc sua restituens pape, de pace tenenda
Cum populo Papie firmato federe, Magnus
115Vndique per girum terram sibi subdit, et ex se
Heredem statuit illic regnare Pipinum.
Quo deinde a fatis prerepto, quinque relictas
Ex ipso neptes affectu patris apud se
Fouit, et imposuit regno pro patre nepotem,
120Nam successiuo priuatus honore parentum
Inque fugam compulsus erat ducis exulis heres
Ne demum Ecclesie feodis Adalgisus eque
Cum genitore nocens aut forte nocentior esset.
De quibus oblatas ulto cum laude querelas
125Magno magna fuit Romane gratia sedis,
Et demum ualuit ad habendum maius honoris
Culmen apostolici gessisse negocia iuris.
O magnum meritis o propter facta perenni
Dignum laude uirum, cuius preconia numquam
130Enarranda satis, qui non in proxima martem
Sustinuit girare suum sed in extera regna;
Longanimes longe distantibus intulit iras.
Nec fuit ambitio si Transalpina petita est
Gallia belligeros sub eo passura tumultus.
135Laudo uirum quod longa graues in tempora fastus
Telluri domine turriteque abstulit urbi.
Et bello potior tractandaque maior ad arma
Magniloquos Ligures compressit uindice dextra.
Laudo uirum quod honor Domini defensio cleri,
140Nec fecit uicium sed causam in prelia uirtus.
O que sidereum tellus natiua tulisti
Lauduno felice ducem, o sub preside tanto
Quatuor undecies et tres regnata per annos
Francia, donec eras tante subiecta lucerne
145Et radiis radiosa suis, tu Francia pollens,
Tu bona tu dulcis tu libera uertice recto,
Tu multum dilecta Deo felixque fuisti;
Tu propter titulum pacis, quam sola gerebas
Quamque dabas aliis per signa preambula terris,
150Sensifica uoce bene nomen adepta togate;
Que quamquam placidos consueueris edere reges
Nec duros tuleris nec sis latura tirannos,
Tunc tamen arduior tunc floridiore uigebas
Nomine, tunc fecunda uiris et scibilis actis
155Donec eras miti sub defensore sub almo
Principe sub uictore pio sub rege fideli,
Cui nulla eualuit impune resistere tellus.
Illa etiam quam nubiferos erecta tuentur
Castra super scopulos Alpinique undique montes,
160Cuius tutamen augent imperuia multis
Flumina uasta locis, uillarum copia, multus
In uillis populus, iugisque frequencia martis.
Ardua nulla timens bene pertulit omnia Magnus.
Nec dubitauit ibi post bella capessere longam
165Securus requiem, diuturnius urbe moratus
Que sibi preplacuit, ideo sortita Placoris,
V t perhibent, ab eo decretum nomen. ut autem
Rex ibi consedit aliquanti temporis hospes,
Rursus et ipse nouo disponit bella paratu.
170Rursus in arma ruens scopulosas transuolat Alpes
Alterius lateris: magno superanda labore
Inclita uictrici petitur Germania genti.
Ergo e diuerso gemine coiere cohortes,
Et cum Saxonibus inito certamine duros
175Intulit assultus, et cedere nescia bellis
Spectata est pugnace manu presencia Magni,
Multaque patrata est misere deletio gentis.
Multo grassatum est in sanguine donec abactos
Saxones excepit coniuncta in federa Francis.
180Quos prius ydolatras, tunc dogmata nostra sequentes,
Sacro mandauit baptismi fonte renasci.
Cuius ad imperium nec erat nisi ficta uoluntas.
Milia multa sacro perfundi fonte uideres.
Hoste triumphato deinceps in partibus illis
185Spes stabili de pace fuit, sed rege regresso
Mox leuitate sua, pactoque fideque relictis,
Sese attemptarunt Magno subducere, facti
Rursus apostatici, quorum rumore recepto,
Ille nichil sublime timens, rursum agmine facto,
190Processit tumidam bello contundere gentem.
Tunc uelud iratus, gladiis ferientibus egit
Vt Francis subiecta foret Francisque fideles
Ferret Abroditos, multoque labore fauorem
In Magni cessit aduerse ex agmine partis
195Dux Winthokindus. nisi formidata mouerent
Prelia Francigene maiori robore freti
Victricique manu, nam preualuere suoque
Blandita est et fida fuit Victoria Magno.
Diua potens armis ne noxa subesset amicis,
200Agnouit ueteres in posteritate Sicambros,
Nota quibus feritas, cum de Meothidos undis
Inuisos pepulit et debellauit Alanos,
Cognate meruit imponere nomina uocis,
Romano quondam sic instituente tiranno,
205Qui pugiles animos et inexpugnata probate
Pectora uirtutis miratus inesse Sicambris,
Nomine muttato tamquam dicendo Ferancos,
Francos dixit eos, que uox inflexa feroces
Innueret Francos, cumque imperiale decenni
210Non dandum spacio semel indulsisset, ad illud
Reddendum deinceps cogi nequiere tributum,
Dicentes, cum de repetendo nuncius isset,
Non cogi debere, suus quia soluerat illos
Sanguis, et ut nostrum iuxta uulgare loquamur,
215Cum Franci fierent, ea tunc francatio sanxit
Quod prestruxit eis antiqus Francio nomen.
Deinde etiam amissi cum ius reuocare tributi
Vellet et edicto belli Romana potestas
Impeteret Francos, illi, ocius urbe cremata
220Ne superesset eis nisi spes sub marte triumphi,
Progressi contra Germanaque castra lucrati,
Sub duce Marcomiro Genebaldo complice toruis
Iam tunc Theutonicis inuenti in bella fuere
Robore maiores, propriis ubi sedibus illos
225Marte requirentes, uicere aliunde profecti.
Nec sine laude suis fecere silere sub armis.
Cum quibus admixtis populis et prole recepta
In tantam exiguo creuerunt tempore gentem
Finibus inuasis ut mox sibi rege creato
230Marcomiri maiore ducis, multo undique questu
Ditari inciperent atque omnibus esse timori,
Et magni numero magni quo nomine magni
Milicia, magna nomen probitate redemptum
Seruarent deinceps in libertate manentes.
235Et quando hec potuit iam tunc prestantibus armis
In nouitate sua tenere plantatio gentis,
Nonne magis sub eo, cui formidabile terris
Nomen erat regi magno pre regibus orbis,
Nonne et strenuitas accrescere debuit illis
240Et factis spectanda nouis accedere uirtus?
Dignum quippe fuit aciem uicisse suorum
Et plus posse suis ad regna domanda diebus
Quatinus integra laus et gloria salua priorum
Constaret meritis et degenerantibus actis
245Non infectus honor in posteritate maneret.
Contra Germanos unde exuperantibus ipsis
Primiciis gentis, clarum ante tulere tropheum.
Attendebat ad hec Victoria quod reperiri
Gens minime posset que sic castrense per orbem
250Exerceret opus, cui sic accederet horror
Et decus armorum, quos sic sua signa decerent
Vt Francos proceres, et regis in omnibus actis
Culpandum nichil inueniens incurrere nollet
Propter Theutonicos inuicti principis iram.
255Haut ita propter eos erat amissura pudorem
Vt modo consueti muttaret commoda cursus,
Vt Karolo Francisue suis factura molestum
Indignumue aliquid aliquatenus esset et istos
Nunc fastidiret in eorum uersa fauorem.
260Nec uero in fide post prelia dicta quieuit
Impietas gentis. sepe illuc Magnus eundo,
Cum iuga Francorum temere ceruice rebelli
Excuteret, uix post quater octo et quatuor illuc
Directas acies, tociens ex hoste triumphans,
265Theutonicos potuit tandem superare furores.
Nec quia uicit eos, illustri in principe fastus
Is fuit aut Francis dure dominatio frontis
Quin iuga Francorum gaudenti uertice ferrent
Saxones, et tellus populos complexa comatos
270Mansueto uellet parere per omnia regi.
Qui de Saxonibus uictis, quia corporis esset
Gens ea conspicui, Rhenum Gallumque per axem
Vxores preter ac natos milia fertur
Distribuisse decem populumque auxisse ferocem.
275Denique belligeros hec pacis forma tumultus
Abstulit ut deinceps ea Francis federe firmo
Gens uniretur, Christoque in fonte renata
Crederet ydolici cultus errore relicto.
Hic ubi cessarunt acies, castrensia Magnus
280Amouit uexilla loco tamen ante recessum
Presidiis positis ubi nouit id utile paci.
Sic sibi per turres et munimenta locorum
Germanos retinere uolens, tunc agmina secum
In bellum rapiens, fines inuasit Hiberos,
285Victores cupiens illic quoque uincere Francos.
Causa quod intraret terram expugnare sub axis
Occidui tractu non usurpatio regni
Aut hominum pressura fuit, sed gloria celi
Et Christi firmanda fides ea uota premebat.
290Et res ad libitum que succedebat agendum
Ad uirtutis opus faciles tulit undique casus.
Venerat ad regem, necdum subduxerat alas
Saxonie populis, de gente profectus Hibera
Dux quidam gentilis adhuc in limine regnum
295Citeriore tenens et non inglorius armis.
Huius erat menti uoti inspiratio sacro
Fonte renascendi, seque ipse per omnia Magno
Ocius exponens, pepigit si bella moueret
Contra quos offensus erat, se reddere castra
300Et prepossessas allatis clauibus urbes.
Quem rex, ut moris habuit, gratante recepit
Officio secum uotiuaque gaudia gessit,
Atque ubi muneribus magnis cumulauit, eodem
Cum rege Hesperie bellis direxit agendis
305Ocius e natis unum, qui tunc Aquitani
Delegatus erat tractare negocia regni.
Intuitus cuius ratio fuit ipse quod esset
Implicitus bellis, ille e regione moueret
Proximiore gradus, nato mediante futuros
310Euentus rerum preconiectaret, Hiberam
Absens inspiceret expectaretque periclo
Sub leuiore fidem si forte per omnia pacto
Dux sibi constaret. iccirco uicaria duxit
Bella manus gereret, et sic consultius egit.
315Nam Franci regionis adhuc in limine primo
Vix bene constiterant, et iam leuitatis adorsus
Naturale malum, quasi qui resipisceret, una
Exclusos aliis uix illos urbe recepit,
Cetera dissimulans nec se illis reddere posse
320Oppida sed magno dicens superanda labore,
Vt qui pronus erat pacto resilire, fauore
Ductus amicorum quos offendisse timebat.
Hic merito possem genti, crudelis Aria,
Insultare tue, qui pauperis edis adeptus
325Commissum regimen, nequiens non esse professor
Hispane fidei, uendens ibi fulcra bonorum,
Seuus distractor de dispensante fuisti.
Ille tui meminit fidei indeuotus honoris.
Ipse sui spretor ut complacuisset amicis.
330Verum ubi persensit mote molimina fraudis,
Ad regem proles bellis prefecta citatos
Facti legatos et nuncia mesta remisit.
Hosti incongrediens propius remanere suisque
Interea studuit urbem munire tuendis.
335Nec mora, perdendos rex intardatus ad hostes
Fulmineis cepit terram percurrere signis,
Factaque deditio castella absoluit et urbes,
In quibus he que se uoluerunt dedere regi,
Egregii cum sint positus, maiore uigere
340Nomine creduntur et non debere sileri:
Primitus illa prior Nauarro in climate grati
Pampilona situs et inexpugnabile castrum
Nomen habens Stelle, saxosa Asturia, Sancti
Facundi burgus, Legio quoque gloria regni,
345Bartinona potens, et que ueneratior orbi
Iactat apostolico se Compostella sepulcro.
Nominis egregii terrore coercita tellus
Non contra est luctata diu, nam celitus almo
Prodigiis pro rege datis ac gente fideli
350Horruit et domini famulo iuga uertice magni
Sustinuit, licet innumeris exercita bellis,
Hostis et alterius nullum prepassa timorem.
Gentibus astrictis coniuncta in federa, Magnus
Regrediens illinc Pyreneo est colle dolosos
355Vascones expertus, et enim cum faucibus arctis
Agmen inexplicitum longo se tramite ferret,
Ecce infra positos hastilibus obruit hostis
Desuper explorans et concidit ultimus ordo.
Cui fuga non patuit, nec iam defensio turbe
360Precedentis erat, illo non cedere retro
Longius a cuneis ne desererentur in hostes,
Non muttare latus ob saxa imperuia et altos
Hinc illinc montes, non in iuga prima ualenti
Agmine pre nimio profugos extendere gressus.
365De sic arctatis inter iuga uallis in imo
Multa fit e multis per tela pluentia strages.
Hic Anselmus comes occidit, imbre cruento
Missilium confossus, et Engebardus in aula
Prepositus, dominusque Britanni littoris inter
370Innumeros numerandus obit Rollandus, equestri
Ordine flos potior et honor specialior armis.
Cuius in exiguo sed ab eius funere magni
Nominis oppidulo fit adhuc ostensio cornu,
Petraque quam, cum iam rueret, mucrone corusco
375Marcia dextra fidit, illuc cernenda profectis
Restat adhuc rerum non infima testis earum.
At castrum aduectum Blauiam nunc usque quiescit
Corpus ibi, tantique uiri ueneratur opertos
Ille locus cineres et gaudet honore sepulcri.
380Hic et Oliuerus meriti redolentis eidem,
Par indiuiduum, nulloque ex agmine toto
Post illum inferior, sed proxima gloria castris
Proxima milicie quo stabat in ordine uirtus.
Ipse ducis propior et amantior assecla bello,
385Proh dolor, immo dolo morti concessus, in illo
Compositos tumulo cineres habet, et soror eius
Adiacet Alda suo puluis coniunctus amico,
Quam dolor oppressit, et adhuc si digna receptu
Fama canit, Remensis eo sub tempore sedis
390Eutropius presul, alio quem nominis usu
Turpinum dixisse uolunt, uir in agmine clarus,
Sede sua clarus studiis, sed clarior armis.
Et quorum tumulis non obseruata uetustas
Nomina deleuit, superest tantummodo fluxa
395Carne cinis, cui se nullo discrimine tellus
Miscuit, et quorum circa fragmenta soluti
Corporis et petris inclusa capacibus ossa
Mandatas plumbo custodit lamina uoces.
Quosque suis produnt epygramata certa sepulcris.
400Agminis eiusdem multi cecidere perempti.
Vix inde exempto repetita est Francia regi,
Et dulci requieuit humo, tamen ante redactis
Sub iuga Narbone populis, sed et ante reperta
Coniuge quod partus geminos enixa iaceret.
405Quippe duos utero conceperat, e quibus alter
Vite deperiit ad limina prima, renatus
Alter aquis uixit Ludouicus nomine, regno
Successor, meritoque pii cognomen adeptus.
Deinde triumphantes Capuanis intulit alas
410Et Beneuentanis indixit prelia Magnus,
Vim cuius non ferre ualens de pace tenenda
Seruandaque fide dux placat Aragisus illum
Obsidibus natis. sic Francis redditus infert
Baioaris martem celeri sudore peractum.
415Coniunctos Sclauis premit ira secuta Sueuos,
Et domitant dacas Gallorum iesa bipennes.
Sub iuga descendunt de libertate priori
Frisones a Magno tantum seruire coacti,
Frisones assiduis exercita natio bellis,
420Propter inaccessas numquam ante subacta paludes.
Non nisi cui toto nichil insuperabile mundo
Nullum inuincibilem uoluit Deus esse locorum:
Peruia uindicte, Magno tantummodo regi
Subdita, post Magnum nulli subdenda per euum.
425Que gens, ut fama est, effusa in littore ponti,
Tuta suis sitibus habet oppida, non habet urbes,
Intitulatque sibi distincto iure locorum
Nomine pastoris sumptos aliunde patronos.
Que simul lingue uarians ydioma parumper
430Cognata est bibulis conuictu et moribus Anglis.
Post hos Francorum fiunt subiectio Russi.
Sed neque Noreugos totum certata per orbem
Bella reliquerunt. eadem certamina passi
Immanes cedunt in Magni iura Geloni,
435Hisque triumphatis Auares adduntur et Huni.
Nec timide ostensis uastata Britannia tergis
Insultare potest, nam pars fit et ipsa triumphi
Gallicus hic potuit plus Roma et Cesare Magnus
Ille uiris acidas nactis in pocula sorbas
440Succisis propius calidis restrinxit habenas.