ME nemora atque omnis nemorum pulcherrimus ordo
Et spatia umbrandum late fundenda per hortum
Invitant: hortis nam si florentibus umbra
Abfuerit, reliquo sua deerit gratia ruri.
5 Vos grandes luci et silvæ aspirate canenti!
Is mihi contingat vestro de munere ramus,
Velant unde sacri quando sua tempora vates,
Ipse et amem meritam capiti imposuisse coronam.
Iam se cantanti frondosa cacumina quercus
10Inclinant plauduntque comis nemora alta coruscis.
Ipsa mihi læto fremitu assensuque secundo
E totis plausum responsat Gallia silvis.
Nec me deinde suo teneat clamore Cythæron
Mænalaque Arcadiis toties lustrata deabus,
15Non Dodonæi saltus silvæque Molorchi
Aut nigris late illicibus perplexa Calydne
Non vallis nemorosa cupressifera Cyllenes.
Una meos cantus tellus iam Franca moretur
Quæ tot nobilibus passim lætissima silvis
20Conspicienda sui late miracula ruris
Ostendit, lucique solum commendat amœnis.
Quisquis es, in patrio villam qui condere fundo
Forte paras: hac parte tuas metaberis ædes,
Unde tibi liber pateat prospectus in hortum
25Extantem vitroque domus bipatente fenestræ
Ordinibus longis Eoi lumina solis
Accipiant. At qua veniunt de parte procellæ
Horrifer unde Aquilo brumam molitur et imbres
Plantabis silvam. Ni contra providus obstes
30Omnia quippe ruat Boreæ intractabilis ira
Ille etiam rupesque altas montesque supremos
Silvifragis agitat flabris et murmure rauco
Æstuat, illisis per colles robora ramis
Quassa gemuunt, plangunt valles et magnus Olympus.
35Tuque adeo silvam rapidis opponere ventis
Sis memor, ut frangant ventorum verbera rami.
Talis et ipsa mari qua Neustria parte Britanno
Procurrit, silvis late defenditur altis
Oceani contra ventos Boreæque furores:
40Hic pagi ingentes, ingentia prædia magnis
Divisa arboribus toto sub litore prostant.
Nunc age, quæ nemoris ratio, quæ forma parandi
Expediam. quamvis ipsa de stirpe parentis
Pullulet et tenues tollat se quercus in auras
45Aut mutata solo ramis exultet opacis:
Forma tamen nemoris non sit mihi gratior ulla
Quam quod per campos posito de semine crevit.
Et quamquam si agro prælongum tempus inerti
Durandum ac tardæ surgant de semine quercus –
50His tamen, his longe veniunt felicius umbræ
Nam certum est de glande satas radicibus imis
Altius in terram per se descendere plantas
Maioresque adeo in cælum profundere ramos,
Seu quod dediscant mutatam semina matrem
55Degeneremque ferant alieno ex ubere prolem,
Sive quod ipsa sibi cognatæ inolescere terræ
Glans primo melius paulatim assuevit ab ortu.
Proinde nemus sparsa cures de glande parandum,
Sed tamen ante tuo mandes quam semina campo,
60Ipse tibi duro robustus vomere fossor
Omne solum subigat late explanetque subactum.
Cumque novus fisso primum de germine ramus
Findit humum, rursus ferro versanda bicorni
Consita vere novo tellus cultuque frequenti
65Exercenda herbæ circum ne forte nocentes
Proveniant germenque ipsum radicibus urant.
Nec cultu campum cunctantem urgere frequenti
Et saturare fimo pudeat, si forte resistat
Culturæ, nam segnis humus superanda colendo est.
70 Ipsa tamen ratio nemoris non una serendi.
Est qui per campos spargit sine lege, sine ullis
Ordinibus glandes, at digerit alter in æquum
Omnia quincuncem, certis dimensa figuris,
Ut latere ex omni, recto via limite quadret.
75Ludicra uti fictis belli simulacra sub armis,
Buxea composuit legio quem Schaccia ludum
Nympha Italis quondam primum monstravit in oris.
Exhibet alternos tabula interpicta colores
Atque omnis iusto partitus limite campus
80Æquali et spatio et forma respondet ab omni.
Tuque adeo sectas seu matrum e corpore plantas
Deponis sulcis seu terræ semina mandas,
Indulge ordinibus, terram iuvat ordo, quod ipsis
Divisa arboribus vires dabit omnibus æquas
85Et vacuo poterunt se rami extendere cælo.
At dum spem primis ostendit frondibus arbos,
Tu procul hinc pecoris prohibe genus omne petulci
Urentesque malo nova germina dente capellas.
Acer equus colles hinnitu rumpat acuto
90Liberaque immensos errent armenta per agros,
Sed parcant nemori tenero ramoque recenti.
Pro quo sunt circum lento de vimine sepes
Texendæ aut fossa rivus tellure per herbam
Ducendus, longeque greges post claustra tenendi.
95Deinde ubi iam certos paulatim silva per annos
Creverit et terræ radicibus hæserit altis
Omnis ramorum ferro tollenda recurvo
Luxuries, ne par nondum sub pondere truncus
Succumbat ramoque animos profundat inani.
100Ima autem teneras Quercus quas stirpe recides
Has se effere solo et magis exultare videbis
Ceu plus accipiant ipsa de cæde vigoris,
Et quæ terra humili se tollere tempore longo
Vix potuit, tenues demum manifesta sub auras
105Assurget late ramis frondentibus arbos.
Cum vero validis radicibus ardua cælo
Exierit, poteritque Notos durare frementes.
Vestra sub enodi describere carmina trunco
Discite pastores et iniqui iurgia pagi.
110 Ne tamen aut ferro immiti rigidave bipenni
Ne lucos violate insignes grandibus umbris:
Illis numen inest, sunt qui videre fluentes
Roboris incisi læso de cortice guttas
Sanguinis et trepido ramos horrore moveri.
115Scilicet hæc quondam, priscos incesset agrestes
Religio, crimen pavidi qui triste putabant
Antiquas dura quercus temerasse securi.
Crimine pro tali sensit Dryopeïus iras
Cælestes, ferro Æmoniam cum tollere quercum
120Ausus et infesta Dryadem violare bipenni.
Nymphæ fida Ceres pro tam furialibus ausis
Sumpsit ab iniusto meritas Erysichthone pœnas.
Grande nefas adeo est sacros exscindere lucos
In quibus horrorem tenebrarum altosque recessus
125Atque umbras atque ipsa silentia vulgus adorat.
Nam sacer est lucis vastisque recessibus horror.
Et mos priscus erat quondam portare piandæ
Liba Pali quando silvam vicinia ferro
Læserat aut ramo lucum spoliarat opaco.
130 Ipsaque silva olim meruit Dodonis honores,
Tempore quo quercus oracula sacra ferebant
Fatidicæ vatesque ipsos ventura monebant.
Cumque feret truncos arbor procera valentes
Et sua frondosæ diffundent brachia fagi
135Pastor sub ramis frigus captabit opacum
Cum gregibus calamoque suos cantabit amores.
Nil tamen incestum lucis agitate sub altis
Pastores: sacro nemorum sed parcite honori.
Vos folia et rami, vos alta silentia testor
140Est Deus, est vestris Deus in penetralibus ultor
Iusta parum castis mittat qui fulmina lucis.
Sed dum per silvas pubes cantabit agrestis
Turba aderit volucrum festo quæ murmure lucum
Personet et vario permulceat aëra cantu.
145Ipsa suæ Philomela olim plorata sorori
Omnes implebit Terei de crimine ramos
Noctes atque dies et conscia saxa movebit.
Et vestris discant volucres assuescere silvis.
Plurima per volucres cælum monet: improba cornix
150Sæpe cava e quercu ventos prædixit et imbres
Unde suis rebus præsagia ducat arator
Auguriumque petat cælumque exploret et auras
At lucis diras volucres absterreat altis.
Et cum plantabis silvam, tibi plurima et ipsis
155Quercubus est inter fagus miscenda neque altas
De genere hoc duro cum robore, reiice cerros.
Est quoque glandifera celebris de gente supra omnes
Iliceis regnat longe quæ maxima silvis
Æsculus ingentem nam late amplectitur umbram
160Ipsa ingens ramoque nemus facit una comanti.
Hanc neque profusi ruptis de nubibus imbres,
Non venti, non duræ hyemes tristesque procellæ
Convellant, altis adeo radicibus hæret.
His quercus sociis est semper læta suoque
165Iungi et amat generi et cognatam agnoscere gentem.
Si quando armandæ naves et bella paranda
Det quercus nautis tabulata, det arma furori
Bellantum, det ligna foco, det aratra colono
Aut aliis alios porro sumatur in usus.
170Sacra meo quercus nunquam violabere ferro.
Decerpant de te ramos sumantque coronas
Victores bello egregii quos Martia virtus
Servato pro cive caput præcingere quercu
Admonuit, meruit tantos hæc arbor honores.
175 At quercus primos quæ patria viderit ortus,
Mænalus an Ladon an pinguia culta feracis
Chaoniæ? Memorat rumor diversa vetustus:
Terra doce verum rumore vetustior omni!
Iuppiter ut perhibent vastum dum conderet orbem
180Immanes terra nati de matre Gigantes
Protinus ausuri cælum perrumpere et alto
Bella movere Iovi: turbam domat ille rebellem
In coniuratos molitus fulmina fratres.
Natorum cædem Tellus miserata suorum
185Fervidum adhuc ut erat Rhœci complexa cruorem:
Dum fovet ingenti de corpore tenditur ingens
Truncus et edurum crescit de pectore robur:
Robur sunt humeri, fit robur et ardua cervix,
Et totidem tollit ramos quot grandia nuper
190Centimanus vacuo iactabat brachia cælo.
Truncum durus arat libro septemplice cortex
Ingensque ingenti de corpore constitit arbos
Ipsi quam læso pro numine terra tonanti
Devovet: unde deo quercus sacra cuius opaca
195Primi mortales glandem fregere sub umbra.
Quamquam sacra Iovi sit quercus et illius umbræ
Constet honos, paveat tamen alto vertice in auras
Cum tollit sese nam sicubi forte rubenti
Tela manu quatit insultans tonitruque corusco
200Iuppiter illius frontem quatit igne superbam,
Dum parcit myrto bonus indulgetque myricæ.
Nunc porro reliquas nemori describere partes
Persequar. Accedant fagis et quercubus ulmi
Et tiliæ, nec erunt silvis frondentibus alni
205Indecores, et acer ligno bicolore notatum.
Et quæ per montes ramis uberrima pinus
Frondosæ lætum prætendit frontis honorem
Necnon et mixtæ corylis fruticantibus orni
Et cornus teres arbor et oryciæ terebinthi
210Et piceæ et loti et salices et idonea bello
Fraxinus, at longe betulas taxosque repelle.
Supremos pinus montes abiesque coronet,
Per silvam inculti teneant media omnia vepres
Et dumi tantum de spinis lædere nati.
215Arva nuces habeant late camposque patentes
Et quæ frenando in cellis dant vincula Baccho
Castaneæ ingentes et Iuniperi hirsutæ.
Ne te autem lætat quo sint discrimine quæque
Plantandæ hæ species, paucis, adverte, docebo.
220 Ut viror est ulmo lætus ramique comantes
Arduus alta petens turpi nec cortice truncus
Ulmum adhibe ordinibus quoties fundenda per hortum
Sunt serie spatia ingenti tendendaque totis
Æstivos contra soles, umbracula campis:
225Una alias inter texendis aptior ulmus
Marginibus spatiorum exornandoque vireto.
Seque adeo series plano super æquore tendat
Ulmorum tractu longo quantum ipsa tuentum
Lumina, vel gressus valeant lustrare sequentum.
230Tales Bellaquei viridaria fontis et hortos
Exornant ducti, diverso limite, tractus
Ulmorum immensi prætentaque brachia cælo.
Hic magnis nullus spatiis modus ipsaque late
Et viret et quadrat versu non simplice scæna.
235 Corycius sic ille senex qui rure paterno
Œbalii coluit ripam camposque Galesi
Ponendas in mille modis, mille artibus ulmos
Et longa campos illarum ambire corona
Aut rectos seriem in versus differe docebat.
240Arboris immensæ crescit numerosa propago
Et docet in similes stirpem sobolescere ramos –
Verum aliæ obturbant aliis ni forte serendum
In partes iusto dirimas discrimine campum.
Ipsaque Threicio vati quæ tenderet umbram
245Ulmus digna fuit cum valle rediret Averna
Et sese ad superos rapta bis coniuge ferret.
Arduus ad gelidum mons est Rhodopeius Hebrum.
Monte super citharam simul impulit umbra comantes
Densa simul ramos prætendit et undique multa
250Arbore componit subitum nemus: adfuit ilex
Et platani et salices et coniferæ cyparissi.
Una tamen reliquas super ambitiosa sorores
Ulmus tollebat sese vitemque maritam
Vati ostendebat qua non spernenda moneret
255Connubia, at plantæ monitus neglexit amicæ.
Namque viro fatale fuit socialis honorem
Vitavisse thori atque omnes sprevisse maritas.
Nec tiliam faciles quæ det spatiantibus umbras
Et caput alta ferat spernas plantare, sed inter
260Plantandum memori veniat sub mente Philemon
Nec non Baucis anus, casti quos fœdere lecti
Et pietas et amor tecto sub paupere, quondam
Iunxerat hospitio susceptus Iuppiter ambos
Annorum iam mole gravis et inutilis ævi,
265Esse dedit virides tilias; hinc sexus uterque
Servatus tiliæ quæ mas et fœmina nunc est.
Torno planta habilis nemori nec tarda parando.
Ipse etiam in silvis non aspernandus acernæ
Frondis honos tiliæ forma foliique colore
270Non multum absimilis rigidi sed corticis arbor
Informem truncum crebris arat horrida rugis.
Quæ se autem late partes profundit in omnes
Ipsa teres trunco passisque amplissima ramis
Pinus erit toti non ultima gloria luco
275Æternum quando divinæ frondis honorem
Servat et ingenti nemora inter frondea trunco
Assurgens late silvam dominatur in omnem:
Grata deum matri, postquam Cybeleius Atys
Mortales vultus truncum duravit in illum.
280Hac olim, ut memorant vates, ex arbore victus
Marsya per Phœbum nudatus pelle pependit.
Ille terebrati per certa foramina buxi
Cum digitis molles rudis alternantibus auras
Conciperet lignum stulte miratus et usum
285Pastoresque inter buxo resonante superbus
Carminis auctorem vocat in certamina Phœbum
Qui dignas vili pœnas ex hoste recepit.
Ut se præduri valido munimine septi
Pinea nux contra ventos defendit et imbres,
290Ipsa potest pinus montes extare per altos
Impune et rapidis sese committere ventis,
Nam ventos amat et montes et vallibus imis
Languet ubi tenuem ramorum proferet umbram.
Nascuntur passim coryli, sed cornus et orni
295Per lapidosa situ loca inaccessosque recessus
Exultant ventosque ultro patiuntur et imbres.
Alni autem et salices rivos et læta fluenta
Prætexerunt, et prisca sibi si fabula constet
Ambo olim socii unanimes piscosa secundum
300Flumina lintre cavo vitam linoque trahebant.
Festa dies aderat pagum solemnis in omnem
Sacra, Pali festæ lucis dum retia tendunt
Immemores, iram divæ sensere furentis.
Namque ut erant fluvio intentos operique vacantes
305Indignata Pales æternum litore in ipso
Figi et ignava duratos mole coercet
Ad terram, longæ patiantur ut otia pœnæ.
Qui tamen humor aquæ præter labentis obibat
Aërias utrumque dedit frondere per auras,
310Sed frondes ipso vel adhuc de crimine pallent
Longa quibus turpes dicunt convicia ranæ.
Tu declive solum et supremos consere montes
Abietibus, montes lætabitur inter apertos
Ardua per se arbos. E silva hastile recisum
315Infodiatur humo, nec multum tempus, et illa
In cælum late ramis ingentibus ibit
Neglectura Notum cursusque ausura marinos.
Sed per planities camporum fraxinus æquas
Miti danda solo, non est ignobilis arbos.
320Postquam Pelidæ dedit olim Pelio ab alto
Fatalem armipotens Hector qua concidit hastam
Ipsa quidem frangi patiens sed nescia flecti.
At non Heliadum fortuna tacenda sororum
Grandibus in silvis quæ dum fraterna dolerent
325Funera populeæ fecerunt semina genti
Flavaque mœrentum fletus in succina versi
Tam magno maius pretium fecere dolori.
Tu sociam nemorum gentem hanc admitte tuorum!
Omnibus arva licet plus hæc amet Itala terris,
330Et patrem Eridanum ramo exultante coronet.
His autem saltus cures implere profundos
Arboribus, lætæ veniunt namque omnibus umbræ
Omnes vim similem cognato e semine ducunt.
Et quamvis ebeno dites serat India lucos
335Pictus odorato sudantia balsama ligno
Portet Arabs ramis depectant vellera Seres
Thuraque de silvis veniant generosa Cilissis
Omnibus in templis, omnes adolenda per aras –
Ipsa mihi Francis quæ collibus edita surgunt
340Plus placeant nemora et felices frondibus umbræ
Digestique suo per campos ordine luci.
Nec se vana mihi præclaræ filia silvæ
Et genus antiquum laudarit Pontica pinus,
Nec iam quæsierim veteris pineta Lycei.
345Atque Cytoriaco natas de vertice buxos
Aut sacra late horrentes formidine lucos
Vallibus Idæis atque Arcadio Erymantho.
Quando nec similes nec tam exultantibus umbris
Tollebant cælo quales nunc Gallia silvas.
350 Sæpe tamen rupto pubent cum germine rami
Exculcæque virent per campos frondis honores,
Annus corruptis bacchatur pestifer auris,
Unde gravi ferus illuvie se bruchus in ipsas
Effundit frondes, it late exercitus ingens
355Ore vorax avido, et silvam depascitur omnem
Necnon et glomerata modis animali miris
Erucæ, forma horribiles et quæ mala tetro
Cantharis arboreos fœtus incestat odore.
Illas cultores si vos quæ cura tenebit
360Servandi nemoris, quam primum tollite pestes,
Udi ni primos Maii rumpantur ab imbres.
Nec nova deforere in terram virgulta neque altis
Cessandum veteres ferro decidere ramos
Arboribus prolemque aliam supponere lapsis.
365Ipsa proinde omnem per agrum tibi crebra iuventus
Exultet quæ sedi hæres succedat avitæ.
Et tibi sunt statuenda loco plantaria certo
Unde genus silvam possis differre per omnem,
Atque novo populo gentem reparare caducam.
370 Dumque vacas nemori curando umbræque parandæ
Plantandis te non postremam impendere curam
Edico arbustis, horti decor unde petendus
Phillyreæ et myrto et lauro et rhododaphnæ et acantho
Gelsiminoque citrisque et tonsilibus cyparissis.
375 Planities ipsi proprior quæ præiacet horto
Carpinei nemoris partim exornanda vierenti
Prætextu tonsa partim cingenda Cupresso.
In tractus longos facilis tibi carpinus ibit.
Mille per errores indeprensosque recessus
380Et molles tendens secto ceu pariete ramos
Præbebit viridem diverso e margine scenam:
Primus honos illi quondam post additus ordo est.
Attonsæque comæ et formis quæsita voluptas
Innumeris furtoque viæ obliquoque recessu
385In tractus acta est longos et opaca vireta.
Quin etiam egregiæ tendens umbracula frondis
Temperat ardentes ramis frondentibus æstus.
Quamquam autem rasas bene digerat ordo cupressos
Perpetuam in seriem, melius descripta tenebunt
390Intervalla situ certo certisque figuris.
Namque ut tonderi docilis fingique Cupressus
Et per se patiens in quaslibet ire figuras
Ipsa suo virides discriminat ordine campos.
Ne te pœniteat Ceæ pulcherrime gentis
395Infelix Cyparisse, graves quod senseris iras
Silvani qui te tanto donavit honore.
Cervus erat quondam iuveni dilectus, et ipsi
Silvano, qui dum frigus captaret in herba
Hunc puer imprudens iaculo transfixit acuto
400Utque suum agnovit, percussit pectora palmis
Se miserum inclamans, non ipsum excusat amore
Errorem factum. verbis obiurgat amaris
Silvanus durum increpitans et crimen acerbat.
Ille probo victus simul oppressusque dolore
405Pertæsusque sui lacrymarum flumine largo
Lavit humum. tellus isto tepefacta calore
De puero tecum fecit, Silvane, cupressum.
Olim monstrando per sese nata dolori
Arbor erat, sed nunc ornando commoda ruri
410Si præsertim humili se pumila vertice tollat
Et versu oblongo pratorum extrema coronet
Hortorumque aditus, aut sicubi detumet agger
Herbidus in terram, nutu clemente, iacentem.
Namque comæ æternum servans felicis honorem
415Tendit inæquales ramos cristamque comantem
Et longum foliis viret immortalibus ævum.
Immites etiam fortis contemnere ventos
Et plus laudis habet ventis agitata cupressus.
Tum folio nitidam semper, semperque virentem
420Tortilibus ferri nodis aut vimine lento
Phillyream late hortorum prætende sub ipsis
Parietibus, virides per se namque illa tapetas
Textu imitata suo et magnarum aulæa domorum,
Prospectu late campum oblectabit amœno.
425Et sic per muros errare licentius omnes
Phillyream patiare, suis quos texere ramis
Gaudeat et viridem passim prætendere scenam.
Atque suo tenues non ille paraverit horto
Delicias mollis qui tendere norit odoros
430Ad murum plexis scite per mutua ramis
Gelsimini textus priscis apiaria sæclis.
At nisi per cratem doceas hærere salignam
Parietibus per se trunco male fultus iniquo
Vix constare frutex poterit qui more tenacis
435Lascivæque hederæ multa ambitione per omnes
Intendit sese muros et cratibus hæret
Lento errore sequax et ligno ductilis arbor.
Adde quod et faciles et centum nexibus aptos
Et dociles fundi longa propagine ramos
440Explicet et ramis flores bene olentibus addat,
Unde volent sese molles ornare puellæ
Atque ipsæ matres aras ac templa coronent.
Ipsa peregrini tibi ne quoque copia desit
Gelsimini, seu quod per valles floret Iberas
445Seu Lusitani quod pallet sidere cæli
Sive quod extremis per pontum affertur ab Indis.
Omnibus his species sua certa suique colores.
Sed non vos quamquam Zephyris spirantibus auræ
Optatique sinant redeuntia tempora veris
450Mollis non ego, vos hortorum gloria flores
Gelsimini, properare velim. Temeraria bellis
Quam mala lædit hiems sat numquam extrema timet
Frigora, testis erit quantum differre iuvabit.
Præfestinatis male floribus invidet ater
455Sæpe Aquilo – prosint alienæ exempla ruinæ!
Vos invisa igitur ne frigoris aura relicti
Vestras perdat opes iusto servare calori.
Non tamen ulla magis fontes ornabit et hortos
Arbor Atlantei quam quæ viret arbore mali:
460Illi est æternus folii decor, inter opacum
Albecunt nitidi flores nemus, aurea ramis
Poma micant fulvoque ardent radiata metallo.
Si nemus auricomum silvæque arbusta virentis
Corbibus in quernis felici induxeris horto,
465Semper flore novo semper ditabere pomis.
Unde suum accedet decus hortis et sua ruri
Gratia. Nam pariter fructuque et flore superba
Implebit teretes arbor spe divite ramos.
Ne vero cum flos argento concolor albo
470Auriferi nemoris ramis crebrescere cœpit
Ne prohibe effusas carpendo a flore puellas.
Ad prædam coniux omnisque domestica pubes
Accedant et flore domus lætetur odoro.
Serta legant omnes et inumbrent ora coronis.
475Nam nocet ipsa sibi viresque profundit inanis
Luxuries, cupidis illam permitte puellis
Scilicet hos pro se flores in serta puellæ
Nectere amant fructuque sinus implere recenti.
Illius infelix Atalanta cupidine pomi
480Iam vinci se posse suo monstravit amanti,
Quamvis ipsa viros currendo vicerat omnes.
Numquam autem vel odore novo vel ditibus umbris
Arboris auricomæ felix lætabitur hortus,
Quin procul avertas inimicæ incommoda brumæ.
485Tuque adeo rapidis violenti flatibus Euri
Ne noceant, occurre prior munimine firmo
Prætentorum operum ductive crepidine muri.
Illa proinde citro sedes nemorique beato
Optanda in primis quæ nulli obnoxia vento.
490Nam præter rapidi quam vastant omnia venti
Ipsa etiam patriam Assyriam Medosque calores
Solis amans numquam obliviscitur aurea malus.
Nec ratione alia glacialem ad Strymonis undam
Languet ubi Hesperios exultat læta per hortos.
495Idcirco mollem lædant ne frigora plantam
Cum Boreas florum semper sævissimus hostis
Torquet agens violentam hiemem vel nubila differt
Est tibi porticibus longum retinenda sub altis
Et contra duros hiemis servanda rigores
500Donec agat Zephyros annus solemque reducat.
Sic tibi florebit nemus admirabile luxu
Perpetuo semperque novos halabit odores.
Diversas porro species diversaque poma
Arbor habet: tendit citrus se gibber in orbem
505Oblongum spissoque suum sub cortice succum
Includit, tristes gustus acidique sapores.
Sunt interdum alii quos ora offensa recusent
Quamquam cor fovet is qui linguam torquet amaror,
Sunt alii gustu mites, limonia qualem
510Gens habet Hetrusco quæ laudatissima rure
Et Lusitanis malum quod venit ab oris.
Est etiam pomum cui primum Aurantia nomen
Urbs antiqua dedit sub Dircæo Aracyntho.
Ipsa quidem citris sunt longe Aurantia mala
515Pelle magis molli et magis ubere rorida succo,
Queis sola diversos faciunt diversa sapores.
At super aurifero memorant quæ plurima pomo
Carminibus Graii vates ne quærere cura,
Ut quondam Hesperidum fuerit cultura sororum
520Ad magnum Atlantem Mauri sub littore ponti,
Ut ferus in telis et cæsi pelle leonis
Alcides per vim dites irruperit hortos
Pomaque sopito male custodita draconi
Primus Aventino victor plantarit in agro
525Ruraque citrigenis repleverit Itala ramis.
Nam sunt multa et adhuc quorum te cura requirat,
Ut teneras myrtos et purpuream Rhododaphnen
Auricomo nemori ac pomis flaventibus addas
Et suus est illis etiam decor et sua forma,
530Ipsi autem in primis divum de munere myrto.
Et quondam, ut fama est, cum primas aurea myrtos
Plantaret Venus umbrosis in vallibus Idæ
Festa cohors illas circum ludebat Amorum,
Lucentem ad Lunam puræ per tempora noctis.
535Quippe Venus myrtum plantis ex omnibus unam
Ipsa sibi optavit quondam propriamque dicavit
Non aliam ob causam sua velant simplice myrto
Tempora nuptæ omnes ad solemnes hymenæos.
Ipsa deum regina toris præfecta maritis
540Tædiferas adhibet sacra ad mysteria myrtos.
Hinc etiam Elysiis in vallibus omnis amantum
Turba suas et habet myrtos, et myrtea circum
Silva tegit, quotquot nec amor post fata reliquit:
Phædramque tristemque Procrin mæstamque Eriphylen.
545 Is non unus honos, Myrto sibi victor ovantem
Illa nectebat quondam de fronde coronam
Tubertus victisque prior de more Sabinis
Imposuit capiti myrtum inseruitque triumphis.
Ipsa arbos trunco est humili nec vertice celso
550Mollibus et foliis et ramo crebra comanti,
Illius et blando nymphæ tanguntur odore
Frondis et eximiæ mirantur præmia formæ.
Si calor inclemens fuerit vel frigus iniquum
Utraque vis myrto namque est metuenda, calores
555Tu nimios nimiumque cave pro tempore frigus.
Unde iuvet plantam quadrato includere ligno
Ut cum sævit hiems illam sub tecta reponas
Aut fundas gelidos fontes dum perfurit æstus.
Et si qua est pietas ab acutæ vulnere falcis
560Et pecoris morsu ramos defende recentes.
Est quoque qui nemori citrio myrtoque virenti
Grandibus impositam rhododaphnen misceat urnis.
Nam plantæ alterius niveo alteriusque rubenti
Confusus de flore decor venit additus hortis.
565 Vallibus irriguis et fontes propter amœnos
Floret odoratis laurus pulcherrima baccis
Nobilis æterne cui gloria frondis obumbrat.
Nec quis dotibus his natam de stirpe pudenda
Esse putet, ripa e Peneide maxima quondam
570Orta fuit virgo summi nurus esse tonantis
Quæ poterat si forte deo contenta marito,
Audisset primos Phœbi victoris amores.
Ille humeros pharetra insignis spolioque superbus
Pythonis meritoque suo quærebat amari.
575Felix virgo dei thalamos si forte rogantis
Solis equis cæloque omni dotanda tulisset.
Quamquam cælestis sprevit dum vota mariti
Grande tulit pretium servatum nympha pudorem
Et quos laurus habet Phœbi de munere honores
580Quod templis toties, quod sit celebrata theatris,
Tarpeiique Iovis postes figenda sub altos
Summa suis late Capitolia frondibus ornet.
Tu sacros Phœbi tripodas, tu sidera sentis
Et casus aperis rerum præsaga futuros.
585Te iuvat armorum strepitus clangorque tubarum,
Perque acies medias sævique pericula belli
Accendis bellantum animos, te Cynthius ipse,
Te Musæ vatesque sacri optavere coronam.
Est etiam arborea florens de gente ligustrum
590Persarum, volucres peregrino ex alite cristas
Cæruleo quod flore refert ramoque comanti
Et floret primi frondent cum tempora veris
Atque suo virides hortos incendit odore.
Quid memorem quanto se Punica malus honore.
595Efferat ut virides ramis fruticantibus hortos
Ornet et ardenti ramos convestiat ostro.
Nam neque se quisquam florum de gente neque ipso
De genere arboreo simili se iactet honore
Fronde super viridi multo flos aureus igne
600Et formæ insigis varioque volumine crispus
Lucet et egregio per agros splendore superbit.
Postquam autem flori sua denique forma recessit
Purpureo pro flore suum se fructus in orbem
Informat tenditque novo super orbe coronam.
605Intus quæ Tyrio sunt perlita grana rubore
Mille latent digesta suos ex ordine certo
Per loculos ceu cum moliri cerea regna
Cœpit apis mellique suas distendere sedes
Ordine multifido et crates fundare favorum.
610Nam sua cuique acino cella est angusta suusque
Ordo quem tenui septo membrana coercet
Durior et reliquæ ponit fundamina moli.
Granaque sunt ori per sese dulcia tantum
Quantum acida et mixtum referunt ab utroque saporem.
615Unde corona autem seu purpura mixta coronæ
Venerit huic pomo, non est exponere longum.
Maura fuit prisco nomadum de sanguine virgo
Et quantum color ille tulit formosa, sed isti
Non par respondit fati indulgentia formæ.
620Nam patrios vates atque ipsa oracula divum
Dum se virgo super nimis ambitiosa rogaret,
Responso vatum ambiguo sibi regna putabat
Portendi quando spondebant fata coronam.
Demens quæ vatum potuit confidere dictis!
625Namque triumphantis dum se referebat ab Indis
Illam connubii specioso nomine cepit
Vitisator Bacchus; mulier frustrata coronam
Erepti retulit pretium dotale pudoris.
Postquam facta virens de corpore virginis arbos
630Formaque successit formæ diversa priori.
Nec decus hortorum non iuverit horridus ille
Sit licet et folio rigeat Paliurus acuto
Et Rhamnus spinæ nomen cui contigit albæ
635Frondiferumque caprifolium et silvestris acanthus,
Alceaque Ideæusque rubus ruscique halimique
Et quas mille modis ad normam ponere norit
Villicus arbuteo fruticosas de grege stirpes.
Nam neque multiplices dicendo exponere formæ
640Est tempus nec iam species fas ire per omnes.
Ipsa horto egressis se silvis scena coruscis
Explicet atque omnes divortia longa viarum
Differat in partes et partibus omnibus idem
Angulus et spatio respondeat unus ab omni.
645Quamquam alias alii describunt sæpe figuras
Qui nemori obliquos tendunt involvere flexus
Ordine ab adverso, postquam via limite recto
In varios tractus se longe effusa tetendit.
At tibi seu recto spatiorum linea versu
650Seu forte obliquo se proferat, ornet arenæ
Pulvis iter vel gramen humum de cespite pingat.
Si vobis horti nemora aut spatiosa terantur
Non desint quæ vos portent carpenta, puellæ
Et matres, ne forte pedes via longa fatiget,
655Quamquam prævalidas labor is quoque forte iuvabit.
At de Phillyrea tonsas seu ducere sepes
Contingat nemoris virides seu tendere textus
Carpinei, lenti seu flexile vimen acanthi.
In testudineum moliris flectere dorsum
660Forcipibus crebris ramos compesce fluentes.
Nam nisi præsectis reprimas hastilia virgis
Iam sua tonsilibus tolletur gratia textis,
Si quid sepem ultra versu turgebit iniquo.
Et quoniam semper spatiis iniussa virebunt
665Gramina, semper erit tellus purganda neque ullis
Sordibus aut ullis tractus glaber horreat herbis.
Hunc autem in primis hunc villicus ipse laborem
Experiatur, eas partes agat ipse feraces
Figat humo plantas et campum floribus ornet.
670Vosque o solerti, famulantum turba, magistro
Ferte simul vestramque operam vestrosque labores
Ferte alacres istique manus impendite curæ.
Pars habiles terras spatia ad fundanda cylindro
Prosubigat glebasque soli perscindat inertes,
675Pars horto inducat fontes rivoque sequenti
Et foveat plantas et temperet arva fluentis,
Tonsilibus pars lenta paret retinacula textis,
Pars nemus omne levet foliis et ruris opaci
Luxuriem tollat nimiam, pars rasile buxum
680Tondeat, hic ferro solers rimetur acuto
Quæ cæci fodiunt sinuosa cubilia talpæ
Sub terram reparetque solum, ferat ille serendos
Areolis flores, opere omnis serveat hortus,
Præsertim villæ certis si forte diebus
685Exspectetur herus rauca qui fessus ab urbe
Dulcia secreti quærat solatia ruris.
Felix ille gravi rerum quem pondere pressum
Semotum longe a strepitu et popularibus undis
Interdum molli patrium rus accipit umbra,
690Liber ubi penitus curarum animique solutus
Tantisper respiret et aspera diluat urbis
Tædia civiles permutans rure tumultus.
Nam medio seu forte calor decedere soli
Admoneat, cælo invitet ceu vesper aperto
695Lætari summoque super se tollere montes
Ut se prospectu camporum oblectet amœno,
Blanda fatigatam mulcebunt gaudia mentem.
Ipse autem lucum seu fors errare per altum
Cum matutinæ rumpunt nemus omne volucres
700Mugitusque boum de valle audire reducta
Cum pastæ sese referunt ad tecta iuvencæ,
Seu flores lustrare suos seu visere fontes
Seu villam curas malit differre per omnem –
Nescio qua lætam captus dulcedine mentem
705Insanos iam non aulæ, non urbis honores
Respiciet. Nam plus silvæ rivique placebunt
Et quæ pura venit puro de rure voluptas
Gramineusque torus vel simplice somnus in herba
Quam foribus domus alta pavimentoque superba
710Porticus aut variis pictum laqueare figuris
Aut exquisitæ per tecta opulenta columnæ
Rupibus excisæ Mauris Indove elephanto
Atque illusæ auro Belgisque tapetibus ædes.
Hunc ego Saturno quondam regnante putarim
715Mortales primos vivendi habuisse tenorem,
Cum primæ quercus oracula prima ferebant
Omne ævum in pratis molli sub graminis herba
Ducebant montesque suos, sua flumina norant.
Nondum Romanis rupes Tarpeia triumphis
720Dives erat, raræ septem sub montibus ibant
Ad pastum pecudes et vallis Aricia viles
Vix bene pascebat pratis Laurentibus agnos.
Multa alia ipse etiam possem præcepta referre
Quæ ruri passim ornando nemorique valerent,
725Ni pars restaret cœpti properanda laboris
Aspiceretque ratis portus iam fessa propinquos.