LITTERA, quae vestris mihi venerat uda querelis,
Uda fuit lacrimis ter quoque facta meis.
Omnibus in verbis inerat dolor: ipsaque pronas
Materies oculis sufficiebat aquas.
Nam queritur, maestos herede carere penates;
Speratoque orbos esse nepote lares:
Et domino famulos squallere iacente: Nec ullum,
Quo domus aspiciat nobilis, esse caput
Et partum proavis, atavisque potentibus aurum
In quos condatur, non reperire, sinus.
Adde; tot immensi flaventia iugera campi,
Totque iterum patrii culta vireta soli:
Totque iterum valles; tot in altis montibus arces;
Plenaque fumosis atria imaginibus:
Haec et mille rogat lacrimis una omnia magnis,
Tam fastiditae cui famulentur opes?
Talia cum legerem, potui contemnere lecta,
Dignaque vix oculis illa putare meis.
Verum, ubi Patris ego mandata suprema, (iubentis
Maturare citos ad sua busta gradus)
Utque deinde preces, et vulsi damna capilli,
Pectoraque incussa legi ego tunsa manu:
Immaduere piis (fateor) mea lumina guttis;
Turpe erat, in tali non lacrimasse malo:
Unguina credebam vestris fore idonea plagis,
Vester ab hoc tactus si foret imbre dolor.
Hactenus esse Pio licuit: moremque parenti
Ut lacrimae gererent par (nisi fallor) erat
ultra parce pater, parce ultra tendere mater;
Nec reditum porro me properare iube.
Nam quae caussa mihi fuit, inde ut abire luberet,
Est eadem, lubeat ne remeare mihi.
Atque ea quae fuerit (quia cogitis edere) dicam:
Purgabitque meam cognita caussa fugam.
Vestra malum retinet (veniam date) patria morem,
Qui vetus a primis usque inolevit avis.
Heu! morem invisi mihi nominis! odimus illum,
Odimus: estque oculis ille, animisque gravis.
Ille fugam suasit; reditum vetat ille. Reverti
Protinus, exierit mos simul ille, volam.
Hoc solum, dicetis, erat? res salva; remotus
Cras procul a patria mos erit ille: redi.
Nos penes imperium est; populique urbisque potentes,
Civibus et mores, et nova iura damus.
Restat, uti nutu, quis te mos laeserit, edas:
Nullus ei tota cras erit urbe locus.
Obsequar: hac reducem, genitor, me lege videbis.
Morem igitur, tollas ut cito, nosce cito.
Nuper, Aventina cum forte quietus ab aula
Despicerem, Latio qua via iuncta foro est;
Obvia pompa fuit, lugubribus horrida signis;
Pulla habitu, tristi murmure, lenta gradu.
Parebant maesti perlina madentia vultus;
Et gemitum, rupti pectoris antra, dabant.
Lurida praebebant piceam funalia flammam;
Inque manu multis atra cupressus erat.
Terreor aspectu; et refuga cervice, gementem
Damno, gemens illo non minus ipse, gregem.
Ecce autem! medio sublimis in agmine lectus,
Sena sub hexaphoro subdita colla gravat:
Hunc super, effigies hominis composta iacentis
Extendit gelidos calce rigente pedes;
Fracta labat cervix; humerique et brachia languent;
Nec tenor in venis est, nec in osse vigor.
Stat macies, cecidere genae; cutis arida pendet,
Nec calor in membris est, nec in ore color.
Auctorata silent Samii labra lege magistri;
Et nihil in surda proficit aure sonus.
Ipsa diem excludunt obductis lumina valuis;
Aeternaque oculos nubila nocte premunt.
Clamanti, o superi, quod monstro est omen in isto?
Verbis, nescio quis, reddidit ista meis.
Cuius in hoc horres informi corpore formam,
Pulchrior Iadio nuper Adone fuit.
Cereus iste color, faciesque simillima buxo,
Dentis heri Libyci nobile vicit ebur.
Hi quoque, (congeries, in honoraque turba) capilli,
Aureus, in flavo vertice, cirrhus erant.
Qui digiti gemma teretes arsere Sabaea,
Iam mage Riphaeo diriguere gelu.
Quamque vides Aurem sensu obbrucescere surdo,
Stabat ad Orpheam nuper aperta chelyn.
Lingua tacet, cantarat heri. Manus utraque torpet,
Utraque Circensi in puluere plausit heri.
Denique languet iners, immoto corpore, truncus;
Saltarant agiles inde heri, et inde, pedes.
Ille ita. Rursus ego: Cuium ferale cadaver
Illud? an e Codri nomen mane ribu est?
Imo, ait, Augusta genus hausit origine. Cernis
Quantorum titulis fulgeat urna ducum?
Contigit antiquos deducto sanguine Reges;
Cognatamque habuit Caesaris aula domum.
Divitias fortuna pares cumularat: et unum
Multus anhelabat demeruisse cliens.
At senio modo fractus erat? Flos imo iuventae;
Qui neque dum quinas norat Olympiadas.
Optabant generum matres; avideque vovebant
Exciperet teneros ut rosa nata pedes.
Ille duobus amor, heresque parentibus unus
Occubuit: magnae magna ruina domus.
Has lacrimae, quibus ora vides manantia, tantae,
Has gemitus caussas, has ululatus, habent.
Hic ego: Quae iuveni tam dira noverca benato
Obfuit? Exiguae flammula febris, ait.
Illa simul tacito praecordia contigit aestu,
Certa secuturae nuntia mortis erat.
Nemo laboranti potuit succurrere? Nemo.
Nec pater infelix ipse? Nec ipse pater.
Displicet, aiebam. Quid agas? ait; omnibus usque
Displicet: et fieri res tamen usque solet.
Ergo solet? neque mors Iuvene ista quiescet in uno?
Estque timenda mihi forsitan? Estque tibi.
Me miserum! exclamo: Quid enim tam barbata morem
Hunc mea permittit patria? Tolle pater.
Tu pater hunc morem, tuque o mihi carior ipsis
Luminibus, morem hunc, mater, abesse iube.
Vos penes imperium est: populique urbisque potentes,
Civibus et mores, et nova iura datis;
Hic nova iura date; hic mores proscribite priscos,
Hic patriae mores esse iubete novos:
Nam nimius me terror agit, visumque cadaver
Illud, obest oculis semper inestque meis.
Effugiam, quacumque licet; populumque requiram
Nullus ubi a tali sit mihi more metus.
Verum ego quo rapior? nondum haec mihi meta timoris
Ultima: monstravit plus Libitina mihi.
Interes funus procedit, et ordine longo
Compositi partes quisque doloris agit.
Donec ad exiguae foveam venere lacunae,
(Vix patuit senos tota lacuna pedes)
Hic Iuvenem molli evoluunt (crudele) grabato:
Primaque direpta praemia veste legunt.
Tum titulis urnam spoliant; ut imagine rapta,
Vix etiam, fuerit quis prius, ipse sciat.
Cetera nudatum, tegetis cum parte relictae
In scrobis angustae vile cubile trahunt.
Mox alii super, atque alii, discrimine nullo
Iniciunt putrem, flebile pondus, humum.
Nec sabulo vexare caput, neque puluere parcunt
Lumina, nec molles laedere mole genas;
Sed pedibus nares supet, et super ora vagantur;
Cognatasque premunt calce gravante manus.
Tum, ne qua redeat veteres prior hospes in aedes.
Muniri obiecto marmore claustra iubent:
Inscribuntque: Situs patris hic est filius orbi;
Maluerat situs hic ipse iacere pater.
Hinc ego, quem tragici finem mihi funeris horror
Poneret, exspecto. Terruit ille magis.
Nam variis ubi pompa viis dilapsa, relictum
In solo iuvenem destituere loco;
Nemo memor rediit: gemitum pepulere cachinni,
Et lacrimas oculi dedidicere suas.
Ora serenantur; facies hilarata renidet,
Nullaque depositus pectora luctus habet.
Coccina sumuntur; rediviva sonare iubetur
Chorda: parat solitos turba soluta iocos.
Hic, mera, dicebam, mera cerre in funere ducto
Edita sub pulla fabula veste fuit.
Ipsa suas genitrix egit non infima partes;
Paene mihi totam Mimum ea sola dedit.
Nam, sine quo durare diem se velle negarat,
Hoc sine iam durat mille, valetque dies
Ipsa domi exstructo cubat inter Serica lecto
Stragula; sub gelida filius alget humo.
Ipsa habitat mauris pendentia tecta columnis;
Assiduo nati spargitur imbre caput.
Aurea maternos pingunt aulaea penates;
Hunc fovet in formi triste cubile situ.
Imperat ancillis famulantibus illa; capitque
Perpetuas inter prandia lauta dapes:
Iste nec obsequiis colitur neglectus; et exsors
Nil de maternae munere lancis habet.
Sedula quin itidem nocturno tempore mater,
Obvia ne nati prodeat umbra cavet.
Usque adeo fieri potuit de matre noverca,
Ut nati genitrix horreat ora sui?
Sed quid ego ista queror? Tenet hunc mea patria morem:
Ut fugerem, hic caussae mos satis unus erat.
Ac modo ne redeam, prohibet reverentia matris;
Territa conspectu nolo sit illa meo.
Talia tunc mecum suppressa voce loquebar,
Addebatque meus talia plura Comes.
Dic, demum aiebam: Latebra quia funus in illa
Conditur; in quali cogitur esse statu?
Hic status, inquit, erit. Populatur lenta medullas
Pestis, et in saniem sanguinis humor abit.
Tabida membra fluunt; labuntur ab ossibus ossa;
Teter in exanimi corpore regnat odor.
Viscera nudantur; ruptus vomit ilia venter;
Et iecur infamis vastat, et exsta, lues.
Tum ero impasti veniunt ad pabula vermes,
Dat quibus appositas illa popina dapes.
Impavidi dein, perque sinus, perque ossa colubri,
(Nemine quondam illos impediente) ruunt.
Buffones ipsi vacua stabulantur in aluo,
Quam sibi natalem gens putat illa domum.
Plura parabat adhuc: Per ego te, quisquis es; horum
Desine iam: Satis est, inquio, plusque satis
In cives si iura tuos buffonibus ipsis
Talia permittis, patria terra, Vale.
Tuque vale genitor; natoque ignosce: nec artus
Coge tuis escam vermibus esse meos.
Terreor hospitio, et convivis terreor illis,
Patria quos inter vestra cubare iubet.
Antiqua, pater, hunc, et finibus eiice, morem;
Omnibus, heu! oculis morem animisque gravem.
Id simul effectum dederis, scribe otius, oro;
Meque, redux visam ut tecta relicta, voca.
Hic, sine, me profugum patria tantisper ab illa
Degere, et a diris finibus esse procul.
Quem tua si nequeat mutare potentia morem;
O pater, e patria tu quoque cede tua.