CORNIGERI germana Ducis, (qui tramite sicco
Primus Erythraeum per mare fecit iter)
Vincula Niliacae memorabo rupta catastae,
Armaeque in Hebraeam barbara sumpta fugam.
Huc animos agite. Hic oculis spectacula vestris
Naufraga periuri funera regis erunt.
Iam sua Pyramidum moliri culmina Memphis
Caeperat, insani grande laboris opus:
Mille fatigabat moles immensa magistros,
Mille operas eadem fabrica, mille fabros.
Hic mollem valida plebeia iuvent a bipenni
Argillam fossa quaerere certat humo.
Hic abit in calcem lapis; hic stridente subactum
In lateres duros vertitur igne lutum.
Hic currus et plaustra gemunt: hic summa coactae
In iuga transcendunt fune levante trabes.
Nos operi paleas, et stramen agreste paramus:
Hic labor, haec nostrae munia gentis erant.
Farcimus cophinos. Sed ubi rata pondera corbes
Aut paleae numeros non habuere suos,
Nos lacera impactis sulcamur tergora loris;
Verberibusque instant verbera, flagra flagris,
Nec lacrimis mollitur ahenea dextra; sed ultrae
Fasque nefasque faber barbarus urget opus.
Urget et auget opus: dum denique victa coegit
Non detrectato subdere colla iugo.
Subdimus: obliti decoris, primique paternum
Mutamus serva conditione genus.
Non stetit hos intra rabies Aegyptia fines;
Nec solum est nostra Memphis abusa manu,
Aere sed vesci vetuit, crudelis, et aura,
Editaque in lucem pignara luce frui.
Ipsa suos genitrix (infandum!) elidere partus,
Ipsa cruore suos spargere iussa sinus.
Sit mihi (quid veris metuam de fratre fateri!)
Sit mihi fas, oculis visa referre meis.
Nilus erat, vasto nihilo minor aequore; magnas
Turbidus immenso qui rotat amne rates;
Raptus ab uberibus, Phario cogente tyranno,
Frater in has ierat praecipitatus aquas.
Tota domus, lacrimis matrisque natare patrisque
Visa magis, lymphis quam puer ipse suis.
Parcere quis Nilum speraret posse? Pepercit;
Ipsaque Rege suo mitior unda fuit.
Creverat alga, loco stagnante, et plurima circum
Nata papyrifero stabat arundo vado.
Haec puerum, hac timidas tenuere repagula cunas,
Et mora decretae parvula mortis erant.
Non fuit immani scelus hoc impune Canopo,
Quas dare nos poenas iusserat, ipse dedit.
Nam sua sanguineum traxisse fluenta colorem
Vidit, et infectos stare cruore lacus.
Vidit et informi deformes agmine Ranas,
Inque fora, inque domos, inque subire penus.
Tum Ciniphes, insane genus, quos puluere iacto
Fertilis innumeros undique fudit humus.
Inde vagas alio venientes agmine Muscas;
Nulla gravis genti plaga perinde suit;
Vastavitque suo misere grassata veneno
Cornigerumque pecus, lanigerumque, Lues.
Ulcere praeterea putruerunt corpora faedo,
Et liquor arcendo deerat, et herba malo.
Fulmine tum mixto cecidit fera urando; satosque
Perculit hibernus ventus, et imber agros.
Quod reliquis a nimbo fuerat, populata Locustae est.
Debuerat plagis tot sapuisse Pharos.
Non sapuit. Densis igitur damnanda Tenebris
Gens fuit. O tenebris digne Canope tuis!
Omne solum nox atra cava circumdedit umbra,
Et magis atra ipsum condidit umbra diem.
Usus abest oculis: caecumque per aera, gressus
Nemo potest alios, nemo videre suos.
Palpatur caligo manu, nec vincitur igni,
Lucere accensas non sinit umbra faces.
Tu tamen iratum Pharos improba temnere numen
Pergis. An ad poenas non satis ista putas?
Non satis ista putas; caelestibus ales ab oris
Ni mala, quae dicas plus satis esse, ferat.
Iam medium cursu nox alta peregerat orbem,
Urgebatque gravis languida membra sopor;
Aliger; ecce, cavam, rapido secat impete nubem,
Flammigeraque ferit regia tecta manu.
Inde alios altosque pari ferit ense penates,
Immunemque unam non sinit esse domum.
Quid fieret, clam nocte fuit. Sed enim aureas post quam
Conspicuum terris astra tulere diem;
Mira loci facies! It tecta per omnia clamor,
Et lacrimas omni sub lare Memphis alit.
Funus ubique, et ubique. Iacent in gloria letho
Corpora, materni pignora prima tori.
Nulla manet sine clade nurus. Vilesque tabernas,
Et procerum lautos sors habet una lares.
Ante alios cecidit soboles primaeva Tyranni,
Heresque heredis debuit esse parens.
Tum vero celerare gradum, polutaque Nili
Instamus trepida linquere regna fuga.
Ipsa suo vetut quos ante excedere regno,
Nunc procul e regno cogit abire, Pharos.
Ac, ne qua teneat iussos mora, prodiga fuluas,
Cum gravis argenti pondere, promit opes.
Et Pelusiaco fugientes instruit auro,
Admirata suas Memphis avara manus,
Numquam auri studiosa minus. periisse putabat
Si qua foret clauso gaza retenta sinu,
Pergimus: atque humeros argento auroque gravati,
Ad nova promissi tendimus arua soli.
Longa, viae ignaris, superanda pericula; gnarum,
Qui regeret passus, expetiere ducem.
Ecce serena subit patulo cum tegmine nubes,
Monstratasque praeit, Sole sequente, vias.
At quoties clarum texere Hyperiona Noctes;
Ne traheret nostros error, et umbra pedes,
Praevia continuo, rutila cum luce, corucam
Spargebat late flammen pila facem.
Bis ter nos duce nube dies processerat agmen,
Cum vitina Rubri paruit ora maris;
Paruit, et montes aliis Calo extulit undis,
Atque aliis valles ad Styga pressit aquis.
Horror erat fremitus fluctusque videre marinos,
Vix procul auditum queis prius aquor erat.
Nusquam ulli pontes, nusquam vada pervia; nusquam
Quae facerent ullae vela, fuere rates.
Traicienda tamen fuerat fugientibus unda,
Arua Palaestini qua peterentur agri.
Dumque ibi suspenso metimur littora vultu,
Fit novus a turma pone sequente fragor.
Respicimus, Plena, ecce, viris, et plena quadrigis
Omnia: nec telis est neque finis equis.
Totus Osyris adest; tergoque propinquus, inermem
Non exorando territat ense gregem.
Hic subito immen sis resonare ululatibus aether,
Supremumque amens credere turba diem.
Nempe relicta sumus rabidis annona leaenis;
Dandaque vel canibus praeda; vel esca lupis,
Hinc fuga clausa mari est; hinc hoste furente premuntur
Terga: Tenet medium carnificina locum.
Praestabat, fatuas, Aegyptia numina, cepas
Mandere, et admotis ultima ferre flagris.
Certe ibi non deerant morituris busta. Dedisset
Exiguum nobis patria terra sinum.
Hic inhumata cadavera; et inde fleta iacebunt:
Hic sibi nos soli praefica quisque sumus.
Talia perstabant fremere; infesitque capillos
Vellere, et insuetas ungue secare genas.
Degeneres questus, plebeiaque murmura Moses
Increpuit: certamque adfore dixit opem.
Adfore dixit opem. celerique citatior Euro
Adfuit: et populos arcuit umbra duos.
Ut neque nostra Pharon iam possent castra sequentem,
Et neque castra sequens nostra videre Pharos.
Caerula vibrata tum perculit aequora virga,
Percussamque loco cedere iussit aquam.
Iussa recessit aqua. Sicco dare marmora fundo
Rubra viam iussit: iussa dedere viam.
Attoniti nova monstra mari fugiente, videmus,
Qualis numquam aetas viderat ulla prius:
Hinc vitreos atque hinc undarum assurgere montes,
Et geminum liquida mole rigere latus.
Hinc subitam medio descendere in aequore vallem,
Et planum in sicca valle patere vadum.
Otius idem omnes calcare faventia ponti
Fundamenta, gradu non titubante, iubet.
Littora deserimus: mediumque immensa per aequor
Turba trahit siccos, nocte stupente, pedes.
Iamque dies suberat, pulsisque propinquior umbris
Monstrabat nostram lampas Eoa fugam.
Obstupuit nudat a freti vada Memphis aperti,
Et gemini stantes aggeris instar aquas.
Hac abeunt? inquit. Capite arma, viri, arma: sequamur.
Ite citi: e medio gens retrahenda salo est.
Tuta via est. Pelago non indignante feremur.
Qua licuit seruis ire, licebit heris.
Dixit: et una omnes, Iuvenesque, virique, senesque
In mare, pars bigis, pars rapiuntur equis.
Ipse vehens curru Pharao sublimis in aureo.
Aurea quadriiuges per vada primus agit.
Proxima ductores populi tenuere. Pudebat
Aequoreas, viso rege, timere minas.
Aergo ubi securas Erythreo in gurgite plantas,
Ipsa etiam Memphis se posuisse videt,
Urget eques, calcarque viris properantibus addit,
Et spolia intenta monstrat opima manu.
Interea mosy quaesitum tramite longo
Hospitium, adversi littoris ora dedit.
Quo post quam egressos saluo omnes agmine sensit,
Dum medio fremerent castra inimica vado,
Flexit Erythreas oculos germanus ad undas,
Et mare ad obsequium iussit adesse suum.
Utque semel virga tetigit mare: protinus omnis
Concita terribili mugiit aura sono.
Emicuere feri scissis e nubibus ignes,
Et crebrum irato ex aethere fulmen iit.
Expavere viri; refugi cessere iugales;
Corruit eversis territa biga rotis.
Non si enis moderatur eques; non rector habenis;
Exanimi torpent arma virique gelu.
Vincimur, exclamat Pharii dux agminis. Ite,
Ite retro: hic palmam fortior hostis habet.
Ipse prior, versos ad littora nota iugales
Flecto. Habet adversos nostra quadriga DEOS.
Inde retro, quae quisque potest, vestigia vertunt,
Calcatas relegant ut per inane utas.
Effugium tamen ipsa negat fuga: parsque moratur
Partem aliam: et comitis proterit ora comes.
Littus amant omnes, omnes pro littore certant:
Ille, metum contra et fulmina, portus erat.
Iamque propinquabant; cum Moses nota reverti
Undique divisas ad vada iussit aquas.
Paruit unda lubens; celerique rotata meatu
Gestiit in proprios iussa redire sinus
Obvia tum biiuges inopino vortice currus
Abstulit, et sparsos aequore mersit equos.
Quacumque aspiciunt, actes glomerantur aquarum,
Et pone infelix agmen, et ante, premunt.
Nec leva melius, nec dextra in parte vagantur:
Obicit unda pares parte ab utraque metus.
Tunc ululare viri, caelumque vocare: rubrumque
Non persuasura voce rogare salum.
Quid genus Hebraeum perituris profuit armis
Carpere! quid vana cum legione sequi?
Iam dederant documenta domi, quo numine freti
Exciperent nostras despicerentque minas.
Sensimus illatam ter terno vulacre cladem;
Vidimus et nati funera quisque sui.
Quid querimur lenti? Si mens non caeca fuisset,
Debuerat plagis docta fuisse novem.
In decima sapuisse, nocet; dum rupta fatiscit.
Et medio rimas aequore puppis agit.
Accipient avidae modo nostra cadavera phoca,
Urnaque condendis ossibus aquor erit.
Haec alii super, atque alii dum sero queruntur,
Occupat illapsus murmur, et ora liquor.
Scuta virum, cristaeque natant, pictaeque pharetrae,
Et galeae, et pleno naufraga gaza mari.
Rex super unus erat; mediis quem candidus undis
In sua sublatum terga vehebat equus:
Illi aliquam, ventosque diu fluctusque secanti
Spem procul aspecti littoris ora dabat.
Sed clausere viam densata cadavera circum,
Oraque tot iuvenum visa, tot ora virum.
Quae, quamvis anima, vitaque exuta tacebant,
Sic audita tamen sunt, sine voce loqui.
Impie vivis adhuc, caput horum et causa malorum?
Vivis, et e nostra clade superstes adis?
Non erit. Haec animam sontem Libitina reposcet:
Una tegent nostrum busta, tuumque caput.
Pallidus haec sensit Pharao convitia. Sed mox
Altera maiores monstra acuere metus.
Mille cruentatae vicino a littore CUNAE,
Obvia turbati regis in ora ruunt.
Mille intus pueri puppique: sed omnibus arcus
Et pharetrae, et parua tela parata manu.
Hi quacumque fugam sperata ad littora tentet
Impius, hac arcus, hac sua tela movent.
Infensique obstant: et terque quaterque repulsum
A portu in plenum fluctibus aequor agunt.
Exprobrantque truces lactentem, barbare, turbam
Hanc viden'? armata est in tua sata phalanx.
I modo Pyramidum molire cacumina, demens, poenas.
Inque polum turres usque reconde tuas:
Hac numquam evades. Dabis hic, dabis improbe,
Et sua littoribus iussa redire quies.
Nos legimus spolia; et plena praedamur aerena,
Quas maris absorptas reddidit aestus opes.
Mille virum vestes, et mille monilia; torquesque
Armillaeque auro chrysolitoque graves.
Et quicquid fuerat pretioso nobile cultu,
Quo fucata malae corpor a gentis erant.
Nil aliud, quam praeda fuit. Non brachia nobis,
Non humeri poterant, non satis esse sinus.
Et vel avara manus poterat satiata videri;
(Si tamen ulla satis posset habere manus.)
At miseri nudis opplebant littora membris,
Devotae colubris alitibusque dapes.
Discite iustitiam moniti, et non temnere divos.
Exemplum Memphis cuilibet esse potest.