TRISTIA navifragi quid me mala prodere mundi,
Primaque vesanae damna iubetis aquae?
Si satis haec spectasse semel. Formidine pallent
Nunc etiam, et nimbis grandibus ora madent;
Si tamen ardor agit vos tantus, ut illa referre
Saepe recusantem fata velitis anum,
Accipite haec faciles, mea sera propago, nepotes,
Paucula materna verba notata manu.
Non ego longinquae memoro ludibria famae,
Credita prodam oculis sed mala visa meis.
Pars ego cladis eram: nisi mersis omnibus, uni
Iussa pepercisset mittor unda rati.
Ternos illa ratis gnatosque nurusque vehebat.
Et geminos (terrae pondus inane) senes.
His onerata, vaga, sine remige, puppis, in unda
Caerula securum per vada fecit iter.
Cetera nec portu, nec littore, turba reperto,
Hausta procelloso est naufraga praeda salo.
Stragis origo, scelus. Nam legibus impia ruptis
Omne sibi voluit terra licere nefas.
Lam fraterna sacer violarat pectora livor,
Mutuaque humanus laeserat ora furor.
Iam procul hospitiis pietas erat exul, et aris;
Et thalamis aberat foederibusque fides.
Tum fabricare dolos, odiisque tenacibus iras
Cudere, et ex rapto vivere ludus erat.
Auri deinde fames, et amor sociatus habendi,
Miseverat summis ima, profana sacris.
Regna VOLUPTATI parebant omnia: terris
Illa dabat leges omnibus, illa modos.
Addebat stimulos longaeva vigantibus aetas,
Unaque plus seclis acta iuventa tribus,
Inde supercilio contemnere sidera; et omnes
Nominis offensi ludificare minas.
Tartara quin etiam, piceisque undantia flammis
Stagna, meri libuit plena putare ioci.
Hos ubi longa tulit Caeli patientia mores,
Inque dies peior res fuit, inque dies,
Lenta manum iaculis ultricibus induit; et quos
Debuerat pridem, plectere sera parat;
Stat, dare quaeque neci, puerosque virosque senesque;
Et steriles foeta cum genitrice nurus:
Una eademque feras sententia conglobat: una
Quadrupedumque omnes alituumque greges.
Quae quamvis trifido posset ruere omnia telo
Protinus, aut rupto mittere ad ima solo,
Mavit immisso, commissa grandine, nimbo,
Atque superfuso mersa abolere freto.
Una stetit (dum mersa labant alia omnia ponto)
Una stetit, nullis fluctibus hausta, domus:
Una Lamechiadae domus illa, domusque parentis
Illa eadem vestri, coniugis illa mei.
Caverat ipse diu, et venturae praescius irae
Longa exspectatas arcuit arte minas.
Caedua pinus erat, cedrusue simillima pino,
Silva prius nulla laesa nec icta manu.
Vulnera tunc primum saevasque experta bipennes,
Procubuit toto vasta ruma iugo.
Inde cavam immani fabricavit mole carinam,
Quanta Noti patiens, Oceanique, foret.
Nec labor ille brevis: sed in una puppe, marito
Ris numerata decem lustra fuere meo.
Mille lares intus patuere, cubilia mille;
Cusque suum bipedi, quadrupedique suum.
Summa tegebantur tabulis declivibus: imam
Sepsere, et mediam pinea textae ratem.
Ne qua etiam rimas penetraret lympha, bitumen
Clauserat hiscentes munieratque vias.
Cetera nec velis eguit, neque remige puppis:
Unus ei, occultum navita numen erat.
Iamque dies aderat, qua magnae praevia cladis
Impleret pelago fama sequente fidem:
Ecce ruunt ultro pecudum genus omne; suumque,
In qua debebant parte, cubile petunt.
Septenae veniunt depulsae a lacte bidentes,
Et geminae, millo non inhibente, canes.
Septenae venere boves: stupuitque, iuvencos
Rusticus excusso linquere rura iugo.
Et stabulo sonipes, pratisque, repente relictis
Pone sequente sua compare, venit equus.
Tum timidum lepores genus, et monstrosa Cameli
Sarcina; et aeriae Cerua perita fugae.
Post aliae subeunt, vulgaris turba. Sequuntur
Horribiles aspectu ingenioque Ferae.
Pardus, et indutae maculoso tegmine Lynces,
Informesque Ursae, carnivoraeque Tigres,
Et lupus, et turpes forma squallente Bisontes,
Terribilique ferox ungue iubaque leo.
Fulminet quoque dentis Aper: tergoque nigranti
Bellua, quam candens ornat, et armat ebur.
Clausa videbatur iam pompa: ruentibus adsunt
Cum variae turmis undique et undique Aues,
Comparent aquilae, metuensque a vulture turtur,
Et vaga vicinos inter Hirundo lares:
Quaeque salutato crepitare Ciconia nido
Sueta, venenatas fertque foratque dapes.
Mox Cygnus, et picto formosus syrmate Pavus,
Et docilis nostra Psittacus arte loqui.
Iunctaque cum merulis Cornix annosa duabus;
Aligeraque duae cum legione urues:
Demum omni pecudum ex numero volucrumque gemellae
Ad navim trepida se tetulere fuga.
Omina quippe mali, et cladis prefagia dirae
Nescio quo, visae sunt habuisse, modo.
Tunc genus humanum, si mens non laeva fuisset,
Consimilem a nostra nave petisset opem.
Sed neque sensus ibi, neque vitae cura tuendae;
Plusque mali fuerat, nil timuisse mali.
Saepe rogare senex; saepe obiurgare; suasque
Perstitit illacrimans ingeminare preces;
Improba mutarent studia: in contraria versi,
Dirigerent cautos ad meliora pedes.
Iamque adeo, instanti memorabat numinis ira
Restagnaturos per loca plana lacus.
Nec validas arces, nec celsa cacumina turres,
Valla nec in summis tuta futurae iugis
Dum licet, infensas miseri dispellite nubes;
Iam coniuratas colligit imber aquas.
Sola potest cladem pietas avertere: vimque
Nescio quam, lacrimae, si properentur, habent.
Saepe suis haec ille; meis ego saepe canebam;
Lassabantque senes irita vota duos.
Nempe videbamur, stultae ille insomnia noctis,
Vanum ego delirae pangere carmen anus.
In peius ruere ergo omnes, et crimine crimen
Nectere, et inceptis addere probrae probris.
Continuant ludos pubes lasciva chorosque;
Instaurant festas altera turba dapes.
Plausus ubique sonat, perque omnia compita risus,
Noxque meris feruet tota diesque iocis.
At nos interea, conclusa in puppe, moramur,
Caelituum freti, quam pepigere, fide.
Dimidium noctis iam forte recesserat, et plus
Dimidio noctis, quod superabat, erat;
Cum subitus caelo insonui fragor. horruit aether,
Extinxitque suam territa Luna facem.
Murmure bacchantur tragico per inania venti,
Aereque in toto praelia miscet hiems.
Iam divulsa volant tectorum fragmina; et altas
Quassat inaudito terra tremore domos.
Iam galidae quercus, et nubibus aequa cupressus,
Praecipites, nemorum strage sequente, cadunt.
Diffugiunt armenta loco; pecorisque magistri
Incustoditos deseruere greges.
Haec ubi prima mali trepidam praeludia noctem
Non intermisso distinuere metu,
Ecce dies! Sed enim quid nomine abutimur isto!
Tristior aeternis noctibus, ecce, dies!
Illa suo sine Sole dies exorta, nigrantes
Desuper ex omni nube profudit aquas.
Nec tamen imber erat, qualis cum saepe coortus
Vitiferos Auster depopulatur agros,
Sed nova nimborum rabies, nova grandinis ira,
Et facies caeli tota ruentis erat.
Urget enim, et plenas alternat Aquarius urnas,
Dum requiem fessis nubibus unda negat.
Materies praesto est: aer abit omnis in undas,
Magnaque natura pars cupit esse latex.
Omnia conspirant Elementa; suamque gravatis
Nubibus, et rivus mittit, et amnis opem.
Ipsi etiam fontes, et stagna ignota paludes,
Quosque colit maior fama minorque lacus,
Ante alios omnes circumdata littora Pontus
Transilit, immensis exspatiatus aquis.
Ille cavas subigit primo conamine valles;
Impete mox alio plana per arua ruit.
Mox modicos tentat crescenti gurgite colles,
Et videt in regno tecta natare suo.
Tum vero trepidare metu, seramque salutem
Improba per seras turba vocare preces.
Atque alios ad summa domus fastigia raeptos.
Continuo ad summam est lympha secuta domum.
Transcendunt alii turresque arcesque; Sed istis
Non minor, atque illis altior unda fuit.
Ultima restabant miseris solacia montes,
Astra suis feriunt qui propiora iugis,
Huc iter affectant. Sobolem hac trahit anxia mater,
Decrepitumque ferunt hac pia terga patrem.
Huc madida coniux cum coniuge tendit: Asylum
Hoc properat fratres inter habere soror.
Haec eadem sibi castra ferae pecudesque capessunt,
Heu! castra invito nil valitura DEO.
Nam quacumque patet pedibus via, protinus illac,
Numquam aelias tritam vi facit unda viam.
Omnibus a tergo, qumnquam properantibus, instat,
Effusoque vagos implicat amne pedes.
Iamque adeo vires deerant fugientibus, et spes
Nulla, locusque super, quo fugeretur, erat:
Crescere lympha tamen, pelagusque tumescere pergit
Et, quo crescat adhuc, quoque tumescat, habet.
Quid faciant, ipsis mergendi in montibus? aut quam
Praeterea a terris operiantur opem?
Forte vident mediis extantem e fluctibus unam,
Remige defectam remigioque ratem,
Quam prius, ut fatuae specimen risere senectae,
Aut ludum effaeti ludibriumque fabri,
Hane nodo mirantur domitis obstare procellis,
Vimque, intereunte orbe, natare domum.
Ergo, licet rabidi circumfremat unda profundi,
Accessumque feri gurgitis ira neget,
Ipsi tamen vitae lucisque cupido tuendae
In pelago pueros nare senesque docet:
Spes, procul aspectam contingere posse carinam,
Inque aliqua fessas parte levare manus.
At miseros, et cymba nimis longinqua fefellit,
Et medio vires destituere vado:
Post alios alii pelago rapiuntur; et alter
Alterius frater fratris in ore perit.
Hauritur socius, socio spectante; maritus
Coniuge; et invalidus prole natante pater.
Aequora complentur lacrimis; et ut unda supersit,
Ipse suis oculus duplicat aequor aquis.
Pars trahe fortuita, pars trunco fragmine vecti
Exiguam fatis opposuere moram.
Praecipue informes horrenda mole gigantes
Ilicibus magnis, abietibusque pares,
Incubuere mari; fusique per aequora tentant.
Expugnata aliqua vincere fata via.
Verum ubi lassatos immensa ambage lacertos
Viderunt nullo posse quiesse loco.
Reicitque preces non exorabilis aluus,
Intenta cohibens ostia clausa sera,
Tum furiis acti, laxatis faucibus haustam,
Faucibus in nubes eiaculantur aquam.
Et Caelum telis exscindere inanibus optant,
Facturi lingua, quod nequiere manu.
Demum indignanti sorbentur gurgite; mersique
Usque dehiscentis in maris ima ruunt.
Intumuit mare mole nova; totidemque receptos
Visceribus montes credidit esse suis.
Sors eadem fuluos ponto crescente leones;
Atque eadem reliquas sustulit unda feras.
Restabant turmae volucrum; supraque premebant,
Circaque, obsessam praepete gente ratem.
Sed nec opem tulit ala suit: pars una ruenti
Grandine, pars longa concidit una fame.
Cetera pontus erant, et qua se cumque tulissent
Lumina, res omnes non nisi pontus erant
Ter quinquagenas ea restagnatio noctes,
Et totidem tenuit, Sole latente, dies,
Cum nulla interea violata carina procella
Omnibus in suetum nostra tenebat iter.
Illa supra scopulos, supraque Ceraunea currens
In summis didicit sola natare iugis.
Haustae urbes silvaeque latent latet abditus omnis
Quamvis turrigerae molis, et artis apex.
Accipiunt grandes excelsa cacumina Phocas,
Et numquam visos squammea turba lares.
Nam sibi, quos volucris fabricarat in arbore nidos,
Hos, volucri iusso cedere, piscis adit.
Quaque canora prius subfronde sedebat aedon,
Nunc nova, cum socio murice, concha natat.
Omnia mutatis contraria legibus ibant,
Et natura suas verterat ipsa vices.
Quid ratis interea mediis agitaret in undis?
Quos peteret, victu deficiente, sinus!
Insula nulla usquam, nullam usquam littora circum,
Nullus in immenso gurgite portus erat.
Hac illac rapitur: sed enim quacumque feratur,
In mediis semper cymba vagatur aquis.
Nos igitur longo iam fessi carcere, passas
Adpia, qua licuit, tendimus astra, manus:
Et veniam lacrimis pacemque oramus; ut olim
Excidii faciant, exiliique modum.
Nam si tanta pati meruit contagia tellus,
Mergereque hum anum debuit unda genus:
Poenarum satis est: periit genus omne: nec ullus,
Quem reliqua eluvies mergere possit, adest.
Vix animae restant, e tot modo milibus, octo:
Hasque minax, e tot milibus, aequor habet.
Parcite reliquiis: Hyadasque movere serena
Ad desolatas ora iubete plagas.
Et quas excierat, iam terra resorbeat, undas,
Inque suas redeant aequora versa domos.
Talia dequestos, magni audiit aula Tonantis:
Et rata concusso vota fuere polo,
Protenus ire Notum, pluviosque facessere status
Iussit, et a solo res Aquilone geri:
Et regnare suo contentum Nerea ponto,
Nec tumidos ultra littora ferre pedes.
Tum Terra immensos iterum laxavit hiatus,
Qua gravis in proprios tenderet unda sinus.
Sensimus extemplo, porrecto culmine montes
Surgere, et emersum tollere saxa caput.
Mox medii colles, et siqua furentibus arbor
Manserat illaesa stirpe superstes, aquis;
Post etiam campi, nullosque habitura colonas
Iugera, et incano sordida prata luto;
Denique dilapso patuerunt aequore valles,
Redditaque spatiis sunt elementa suis.
Sic refugas ubi sensit aquas, et nostra supremis
Haesit in Armentae fessa carina iugis,
Tum vero validam moliti vectibus alnum,
Ter gemino clausas pandimus aere fores.
Egredimur; Solemque oculis Caelumque tuemur,
Desuetoque diu quaerimus ore diem.
Addunt se comites volucrum genus omne. Sequuntur
Quadrupedum pleni, qua data porta, greges.
Diversi diversa petunt: montosa leones,
Silvam ceruus, aves aera, prata boves:
Dama suas rupes: cygnus sua littora; cortem
Pavo suam; caveam psittacus, antra lupus.
Nos ad aranda manum convertimus arua: novasque
Indocilem fruges ferre docemus humum.
Hoc opus, hic labor est. Sed enim crescentibus annis
In numero crevit nostra nepote domus.
Iamque iterum thalamis genialibus omnia feruent,
Incestasque fovent omnia tecta faces.
Iura silent iterum fas omne iniuria rumpit;
Atque iterum raptas arca recondit opes.
Quid, quod et effosso crudescunt vulnera ferre?
Et redit invento mutuus ense furor?
Ac, nisi me lingua mendaci fama fefellit,
Vestra suos iterum terra vigantas alit.
O superi meliora! ferent hi rursus agentque
Omnia: nec terras flare, nec astra sinent.
Nulla DEI formido viris. Acheronta cachinnos,
Atque Erebi flammas, somnia nostra vocant.
Hei mihi! quid faetus soboles mea protulit istos!
Cur labes utero prodiit ista meo?
Quid mihi fatales evadere profuit undas,
Ceteraque infuso mersa videre freto,
Pignora si similes iterum meritura procellas,
Infelix fueram progenitura parens?
Parcite vos alii, vos saltem, his parcite, Caelum
Moribus ad similes sollicitare minas.
Plus satis est, tentasse semel procul este secundis:
Nescio quid gravius ira secunda feret.
Nam licet aerio tam caverit Iridis arcu,
Ne repetita novis crimina plectat aquis:
Tela DEUS sibi servat adhuc. Quos unda nequibit
Mergere; deterior perdere flamma potest.