Impia mors, quotiens oculos calamumque fatigas,
Carmen et in lacrimis, lacrimas in carmine misces?
O genus humanum et longe sors pessima vite,
Cernere carorum pallentia corpora saxis
Obruta, fundendos totiens avellere canos,
Et viduam longa traducere morte senectam!
Lumina quis morientis erit, qui condat humetque,
Si pergis sevire, ferox? Hoc seva parabant
Astra nefas? Cogar ne igitur sine fine superstes
Omnibus esse meis, nec me dolor ipse necabit?
Heu domus illustris! solitum stilus impleat actum.
Heu domus infelix exhaustaque funebre crebro!
Heu germana fides, predulcia pectora fratrum,
Heu miserande parens desertaque turba sororum,
Unde tot accipies gemitus, quis sufficit humor
Cladibus assiduis, que par querimonia damnis?
Bellica marmoree domus imperiosa Columne,
Nec celi concussa minis, nec fulmine torvi
Victa Iovis quondam, nec turbine fessa bilustri,
Urbis honos summumque decus belloque domique
Perfugiumque bonis fueras, terrorque superbis,
Nunc in frusta ruis; tacitis iuvenilia tristes
Mortibus et rapido natorum stamina fuso
Precipitant Parce. Virtus hec nota per orbem
Hunc ve tot egregii finem meruere labores?
Talia funereis iterans suspiria verbis
Fundebam, lacrimisque gene pectusque madebant.
Ecce autem celi vox e regione serena,
Incertum quibus acta viis, sic impulit aures:
«Ecce quid adversus superos et sidera frustra
Insanire iuvat? Iuvenes mors equa senesque
Demetit et nullus mortalia temperat ordo,
Eternis, vesane paras vim legibus. An tu
Hactenus indomite nescis ut ferea Parce
Arbitrio nent pensa suo scinduntque trahuntque,
Nec modus aut requies? Miles, cui gloria cordi est,
Fida sub extremo non deserit arma periclo.
Nauta gubernaclum stringit rapiente procella
Intrepidusque videt sparsos super equora remos,
Et prius hunc pelagi quam terreat, opprimet unda.
Sunt qui conspecto tergum dent turpiter hosti,
Sunt quos surgentis murmur leve subruat austri
Et nova tempestas et sibila prima rudentum.
Hi propius discrimen habent; ignava paventem.
Mors fortem generosa manet. Tu pauca tremiscis
Spicula fortune viteque in fluctibus alnum
Deseris exiguo pavefactus turbine ponti?
Et gemitum facis arma, miser? Quid profuit ergo
Lectio, quid studium? Nunquam tranquilla magistrum
Unda probat, nec militie pax lenta peritum.
In dubiis, ars certa patet, turpissimus error
Ille hominum: peritura velut mansura tenetis.
Hinc dolor amissis inconsolabis imo
Corda oritur laceratque animum; stat gratia nulla
Preteriti, subeunt cuntarum oblivia rerum
Illicet et magna est iniuria finis habendi
Quod satis est habuisse semel. Condiscite eodem
Reddere depositum cupidi quo sumere vultu.
Et quoniam non certe dies, estote parati.
Semper ad imperium domine sua iura petentis.
Intranti monstrata via est, hoc tristia calle
Multa quidem invenies, hoc dulcia pauca videbis
Incertus placida laturus fronte viator.
Quicquid erit, quod fata parent, hec verba parentem
Nascenti dixisse puta. Natura profecto
Omnibus hec loquitur: «Quicquid dulcescit amaro
Fine perit, fugit omne bonum quo vestra furit mens,
Proque brevi longus seguitur dulcedine meror.
Paupertas concludit opes, natosque senectus
Orba gemit, fidos mors dividit invida fratres,
Nec minus unanimes subito disiungit amicos.
Dum latus illa placens acies cingebat utrunque,
Fortunate diu, dum mutua verba benignis
Frontibus hinc illinc et pura mente sonabant,
Nonne tibi interdum proprie fuit obvia sortis
Conditio et tecum comitatus ut iste supremo
Mox gemitu solvendus erit? Cui proxima, queso,
Cui brevis hec promissa dies? Quem vespera pallens
Spirantem, presens quem tandem protinus hora
Integra et insidiis mortis caritura videbit?
Sumite letitiam semper fugientis amici,
Et fratres natique alio spectentur ituri.
Dumque licet celerate frui, neu perdite tempus
Quod volat et rapitur, vobis presentia sordent,
Amissas lugetis opes et sors sua nulli
Ante placet, quam subtrahitur; mors vestra repente
Iudicia alternat; quem fastiditis, ab urna
Suspicitis, quia nulla regit constantia mentes
Haud unquam presente satis gaudetis amico.
Perstrepit assidue mestis ululatibus aer,
Ante oculos vestros tremulo tot pallida cantu
Funera pretereunt nec dissimulare potestis.
Nanque hoc prima dies, qua lucis limina nudi
Cum gemitu intrastis, si mens hinc firma fuisset
Venturique capax, monuit, primamque sequentes
Haud dubiam fecere fidem; sed vaste voluptas
Alligat et vite nunquam satianda cupido:
Atque ideo in finem heretis lacrimasque pudendas
Spargitis amplexi medicorum colla manusque,
Quodque diu fecistis iter complere timetis.
Ut vestros, sic alterius muliebriter autem
Fletis ad eventus, quia nulla exempla profundis
Insedere locis, animum spes blanda fefellit,
Nescio quid segnes agitis, dum tempora currunt,
Nec veterum meministis enim et presentia lenti
Spernitis et nunquam venientia cernitis ante,
Usque sub extremum pueri. Sed publico mitto.
Quid quereris? Calcata via est: aut vertere retro
Si licet, atque hominis (sed non licet) exue formam
Aut bonus equanimi fer quelibet obvia fronte
Quisquis ita longum ingreditur feret aspera multa:
Nunc cenum, nunc pulvis erit, nunc ventus et unda
Nunc calor immodicus, glacies nunc horrida nixque,
Nunc limosa palus, montis nunc saxe prealti.
Omnia sunt patienda viro, quia vita laborum
Hec patria est, fesso ve quies manet ultima busto.
Quocumque in toto tua lumina flexeris orbe,
Aspicies parium vestigia crebra malorum
Tu gemis in propriis, potius communia defle
Et totum mortale genus. Neu multa graveris,
Vilia neu spernas. Paucis generosa sequamur.
Nunc redit in mentem, quas gens Cornelia summis
Clara viris, quas Emilii sensere ruinas,
Ut geminos fratres post tot modo prospera bella,
Hunc ferro, hunc facibus mors circumvenit, ut almum
Scipiadem exilio rapuit, sed fraude nepotem
Coniugis infide; finxit que crimina Remo,
Menia cognato iam tum sparsura cruore,
Abdidit ut rapidi corpusque animamque Quirini,
Utque ferum subito percussit fulmine Tullum,
Ut brutum sontemque simul collisit Aruntem,
Obtulit ut Decios gladiis hostilibus ultro,
Sabinum Chereamque suo rigidumque Catonem
Marcellumque dolis, Regulum vigilando peremit;
Eripuitque animam mixtam cum sanguine Sille,
Discerpsit Marium ferro, Bebiumque cruentis
Unguibus, Antonii mensas cervice nefandas,
Fedavit trunci Ciceronis sanguine rostra,
Extinguens Itale duo maxima lumina lingue,
Transfixit Crassum medicatis mille sagittis
Et serum optato implevit rutilante metallo;
Calce sub ardenti Catulum, tellure profunda
Curtion Albinum lapidoso immersit acervo,
Sparsit Pompeios, Fabios contraxit in unum
Insidiosa locum; quo fulmine contigit aras
Cesareas stravitque domum que straverat omnes.
Ac ne sola putes exempla domestica mortis,
Hec eadem reges solio furiosa superbo
Depulit, hec populos momento temporis hausit,
Ilion hec ingens, hec ipsa fidele Seguntum
Funditus atque tuas, Numantia, diruit arces,
Et te, Byrsa potens, et te, speciosa Corinthus.
Hec te inhumano demersit sanguine Cyrum,
In flammis Alcibiadem, Xantippon in undis,
Pyrrum feminei contrivit pondere saxi,
Carcere Miltiadem et longo squalora peredit
Hanibalem Pontique ducem Macedumque veneno
Vicit Alexandrum, Socrati nec cruda pepercit,
Euripidem canibus lacerandum prebuit illa;
Eschylon ex alto misse testudinis ictu;
Illa animi merore sacrum confecit Homerum,
Contra letitia Sophoclem consumpsit inani.
Simodo suspicio est de tantis digna poetis,
Pyndaricam somno, risu Philemonis inepto
Expulit hinc animam fragili statione sedentem.
Nomina deficient: laqueis hunc nexuit atris,
Hunc cruce suffixit, hunc liquit in axe rotarum,
Obruit hunc nivis immodica sub mole rigentum,
Hunc rupis tectique gravi sub strage vetusti.
Illum precipitem scopulo deiecit ab alto,
Hunc herbe tactu, fungique hunc abstulit esu,
Hunc capite alliso et sparso violenta cerebro,
Hunc anime solitos precludens ore meatus,
Hunc quoque vermiculi facili sine sanguine morsu,
Hunc avium rostris cupidis, hunc piscibus escam
Misit et hunc sevo laniavit dente ferarum,
Hunc estu tristique fame duroque labore,
Hunc requie nimioque cibo distendit, anhela
Hunc Venere exhaustum fedo liquefecit in actu,
Hunc senio carieque diu lassavit inerti,
Febribus hunc rapidis morboque subegit acuto,
Sed quid ego mortes hominum vel regna vel urbes
Persequor et lato prostratas turbina gentes,
Cum mundi peritura suo sit tempore moles?
Terra simul pelagusque ruent celumque chaosque:
Singula flere vacat? Solatia magna perire
Cum toto periterque rapi. Properare videntes
Omnia ad occasum, corpuscula vestra putatis
Hic stabiles habitura domos? Si iura revolvas
Mortis et imperium quod dura exercet in omnes,
Equius hanc patiare tuam tetigisse Columnam:
Que si perpetua firmam se mole teneret,
Invidiosa nimis poterat fortasse videri.
Creverat usque adeo, Deus hanc moderatur ab alto,
Et latera extenuat, sed enim solidissima perstant
Fundamenta solo et rutilans micat ethere vertex.
Quid mirum, si celsa petunt ex more procelle,
Ventus agit nimbos, ferit alta cacumina fulmen?
Ima silent habitatque quies in valle reposta,
Mitior haud parvis tamen est mors, notius alta
Verberat et longe spectantia lumina turbat.
Tu sibi da veniam, si post celestia terris,
Postque Deum stat dura homini flectique recusat.
Quanquam o si tandem incipiat sine nubibus alma
Lux caligantes oculos vel sera ferire!
Morte nichil melius, vita nil peius iniqua.
Optima mors, hominum requies eterna bonorum,
Tu servile iugum, domino nolente, relaxas,
Victorumque graves adimis cervice cathenas,
Exiliumque levas et carceris ostia frangis.
Eripis indignis, iustis bona partibus equas.
Nil agis imperio, prece nil precio ve minis ve
Atque immota manes, nulla exorabilis arte.
A primo prefixa die, tu cunta quieto
Ferre iubes animo, promisso fine laborum
Te sine supplicium vita est carcerque perennis,
Sic meritam ingrate lacerant sine fine querele;
Vel miseris invisa venis, factura beatos».
Auribus hec audita meis lenire dolorem
Vox aliquantisper visa est: tum lumina tollens
Virgineos audire choros et cernere cepi.
Nomina nota novem, vultusque et verba notanti
Visa loquens Eratho: reverenter in ora puelle
Versus, ut hos monitus, illa dictante, liceret
Membranis mandare precor: «Nil egimus, inquit,
Calliope nisi nostra sonet cantuque decoret
Inventum de more meum. Tum blanda sororem
Arripuit dextra, post hec concorditer ambe
Exactum carmenque sequens cecinere morasque
Inter verba breves calamo cuntante dedere.
Dumque canunt scripsi, sed que communia nobis
Hactenus audisti, nunc, quod te respicit, audi.
In primis vitanda tibi est spectantis ab astris
Ira Dei, ne forte suum damnare puteris
Iudicium, cui vita hominum morsque optima cure est.
Te quoque, quicquid ages, romani proxima cernent
Lumina pontificis, cuius, michi crede, caveto
Vultus nube tui frontem turbare serenam.
Nulli maior inest clementia, nomen ab ipsis
Dignum rebus habet; qualem tibi viderit, oris
Induet ipse habitum; teque illacrimante tenere
Non poterit lacrimas: igitur moderare dolorem,
Humentes absterge oculos, mitissimus ille
Nequa tui sentire queat vestigia luctus,
Consilio illius (quis enim consultior alter?)
Affectus committe tuos et verba tenaci
Corde loca, monitusque sacros; namque ille docebit
Ut miser hic, quem iure regit, cui presidet, orbis
Est gemitus mortisque domus, nec mortis ad ictum
Flere virum deceat, memorem quo pergit et unde.
Quin et grandevum forti pietate parentem,
Surgentemque nova carum probitate nepotem
Concussamque domum et mestos solabere fratres.
unus es exemplum multis, quos vulnere tristi
Ter pupugit fortuna nocens: tria damna tuorum,
Ter sparsi cineres atque ossa tepentibus urnis,
Alter et alterius vestigia nuntius urgens
Pestifer; ex nutu pendebunt omnia vultus
Ista tui; si flere vetas, non flebitur usquam;
Si fles, cuntorum laxabis frena dolori,
Extorquenda etiam mala gaudia fortiter hosti,
invidia calcanda lues, te sospite nondum
Sentiat indomitam mundus cecidisse Columnam.
Adde quod in toto late iam nosceris orbe,
Nec genus egregium, nec te tua clara latere
Vita sinit mundusque tuo qui cardine pendet
Et que non alio iam Roma superbit alumno.
Nunc mores animumque notant, status altior omnes
In te nempe oculos atque ora loquacia vertit.
Multorum dominus, multorum servus, iniquo
Subditus imperio lingue popularis, in altum,
Dum tonat, assurge et nomen servare labora.
Magnus enim labor est, magne custodia fame;
Ergo tue fratrumque simul succurre saluti
Ingressosque viam vite celumque petentes
Ne gemitu impedias; nam si mala plurima circum
Et dubios casus inter quos degimus omnes
Mortales quocunque gradu fortuna locarit,
Si tumidos fluctus varioque agitata tumultu
Equora pervideas, fortasse fatebere portum
In sola iam morte situm. Vel fratribus ergo
Invidus es, tuta tandem statione receptis,
Vel tua damna gemis: primum pietate, secundum
Ingentis virtute animi et ratione vetaris.
Restat ut arescant lacrime neu flebilis ordo
Fatorum occurrat, quoniam prius ultima dona
Mors rapuit, tulit ille suum: nascentibus una est
Conditio, non una dies adiecta tributi.
Computat hec annos, celeres nec preterit horas,
Non differt, non anticipat, stat terminus evi,
Quem fixit natura parens, hic ultimus, ille
Primus obit, sed uterque suum tenet ordine tempus.
Nec tamen a puero multum distare senectus
Sera potest spatioque brevi distinguitur etas
Quantalibet. Iuvenes abierunt, scilicet illis
Expediebat enim, forsan tibi. Nescia rerum
Mens hominis semperque metu suspensa futuri
Quid iuvet aut noceat caligine cernit opaca.
Quid modo solicito multum sermone fatiger,
Ut similes casus referam tibi, vel quid acerbo
Commemorem fratres divulsos funere? Pauci
Ad senium venere simul: memor ergo decori,
Parce, precor, lacrimis, oculosque animumque serena.
Stultum flere diu breve et irreparabile damnum:
Irreditura cupis, nil possunt verba precesque,
Nil surdis ingesta iuvant convitia fatis.
Interea trepidi dum circumvolvimur, ecce
Finis erit flendi, desiderium ve quiescet
Quo modo torquemur? Volucri namque ocior aura
Fausta dies properat, qua commigrare coacti,
Premissos fratres et pignora cara sequemur.