1Jam cupidus lustrare intus circaque recessus
Divini nemoris densos vivosque, novelli
Frangentes oculis fulgentia tela diei;
Haud mora, deserui ripam, campumque patentem
5Exiguo ingressus passu, per lene ferebar
Lente iter ambrosios exspirans undique odores.
Dulce strepens, ulla mutari nescia causa,
Aura mihi frontem majore haud flaminis ictu
Tangebat, quam si afflaret vis blanda Favoni;
10Quam propter tremulae ac dociles levitate secunda,
Quotquot erant, parili nutabant ordine frondes,
In partem versae, quam contra projicit umbram
Mons sanctus primam; haud tamen hae vertigine sparsae
Sic, ut desinerent fastigia summa tenentes
15Arte sua volucres uti, solitosque ciere
Cantus; quae pleno fundentes gaudia corde,
Excipere omnigenis certabant cantibus horas
Primas sub foliis, quae edebant consona murmur,
Quale audire melos facile est prope litora Classis
20Conflatum hinc inde in ramis pineta per alta,
Auster ubi AEolio lenis se carcere solvit.
Jamque per antiquae intuleram me devia silvae,
Tarde progrediens adeo, ut jam scire nequirem,
Qua veni, quum me vetuit procedere rivus,
25Ad laevam modicis inflectens gramina lymphis
In ripas egressa suas. Pellucida quaevis
Fontibus ex nostris aliquid concludere mixti
Unda videretur prae illa, quae illimis in imo
Nil celat fundo; quamvis suffusca sub umbra
30Perpetua excurrat, quae Solis lumina nunquam
Nec Lunae patitur nemoris per opaca vagari.
Adductis pedibusque oculisque ego fluminis alveum
Transsilui parvum, visurus laeta vireta
Florida, tam vario discrimine picta colorum:
35Atque huc mi occurrit, fieri ut quandoque videmus
Quiddam improviso, quod cunctas pectore curas
Attonito avertit. Nullis comitantibus ibat
Ore canens mulier floresque a floribus ipsa
Secernens, pede tacta hujus queis tota nitebat
40Semita. Cui dixi: «O mulier pulcherrima, amoris
Quae facibus calefis, fronti si credere dignum est
Cordis testanti sensus, ne huc abnue, quaeso,
Ferre aditum propius ripam, ut, quae carmina cantas,
Figere mente queam. Per te subit insula, per te,
45Qualis erat spectanda, subit Proserpina in ipso
Tempore, quum genitrix illam, ver illa serenum
Amisit.» — Veluti adductis vestigia plantis
Collecta in choream vertit matrona retrorsum,
Vixque pede ante pedem posito accessisse videtur:
50Sic inter flores ostroque auroque micantes
Ad me conversa est, ut, quae defigit honeste
Lumina humi, virgo, voluitque explere rogantem;
Nam sic accessit, dulce ut modulamen iniret
Aures, atque omnes dederit cognoscere voces.
55At simulac venit, jucundi ubi fluminis undae
Irrorant herbas, dignata est tollere vultum.
Haud oculos credo Veneri micuisse nitore
Tanto, quum praeter solitum haec se vulnere nati
Districtam sensit. Dextra ridebat in ora
60Opposita, manibus decerpens multa colorum
Milia, quos alma emittit sine semine tellus.
Tres circa passus sejunxerat omnes utrosque;
Nec mare, quod mersa titulos deduxit ab Helle,
Trajectum Xerxi, frenum cuicunque superbo
65Nunc quoque, tantum odii est passum, ulterioris amore
Ripae, a Leandro Seston spectante et Abydon,
Quantum hic a me amnis, quod non patefacta dedisset
Tunc iter unda mihi. — «Vos hic nova pectora adestis,»
Illa ait, «et forsan, quod me hac vidistis in ora,
70Quae prius humanae naturae electa patebat
Sedes, ridentem, mirantibus insidet anceps
Cura aliqua; at veniunt a carmine ‹Delectasti›
Lumina, quae nebulas possunt depellere mente.
O tu, qui cunctis anteis, scitarier orsus,
75Fare age, si quid vis aliud; nam solvere praesens
Veni, quoad satis esse reor, quaecunque rogabis.»
«Lympha», inquam, «nemorisque sonus mihi pectora pugna
Exagitant minuuntque fidem, quae increverat ante;
Nam secus audieram fieri, ac quod vera monet res.»
80Illa mihi: «Dicam, quo pacto haud evenit istud
Absque sua causa, quod tanto corda stupore
Nunc tibi sollicitat, et quae tibi plurima nubes
Officit, hanc tergam. Superorum hominumque voluptas
Summa, illa ipsa placens per se sibi sola, creavit
85Primum hominem dederatque bonis excellere factis,
Atque istas sedes, aeternae ut pignora pacis.
Ipsius ob vitium haud illi mora longa receptum
Hic dedit; ob vitium in luctum maestumque laborem
Et dulcem ludum et risum mutavit honestum.
90Ne, quos progenerant isto sub monte, vapores
Terrae et aquae, soliti solis sectarier aestum,
Quoad licet, humanae conflictu bella cierent
Naturae, idcirco mons hic conscendit in altum
Huc usque: at parte ex illa, quam janua claudit,
95Liber ubique manet. Sed nunc, quia totus in orbem
Cum prima caeli sphaera convolvitur aër,
(Ni latere ex aliquo huic proprium interruperit obiex
Circuitum) hoc alto in spatio, quod in aëre vivo
Immune et vacuum est, icitque et personat omnem
100Hic motus silvam, quia plantis densa superbit:
Et tantum planta icta potest, ut repleat auram
Virtute ipsa sua; et gyros deinde ipsa retexens,
Hanc quatit. Altera humus, prout per se est digna, suive
Naturam ob caeli, fit praegnans saeclaque gignit
105Plantarum varia et varias prodentia vires.
Nec vero posset vestris res mira videri,
Si quando audierint aliquam hic sine semine noto
Mittere radices plantam. Et tibi scire licebit,
Ut sacer hic campus, quem calcas, semine abundat
110Omnigeno, talemque solet concludere fructum,
Qualem illic manibus non est convellere vestris.
Nec quas cernis aquas, manant ex paupere vena,
Quam vapor instauret glacie solvente rigorem,
Ut fluvium, qui acquirit opes viresque remittit;
115Sed fonte ex solido certoque erumpere pergunt,
Et tantum accipiunt a Summi numine Regis,
Quantum profundunt ex duplice parte reclusae.
Ex una erumpit fluvius virtute repletus,
Qui male factorum cunctorum oblivia spargit;
120Ex alia, qui dat revocare et cernere mente
Omnia facta pie et caste. Qui hinc, nomine Lethes
Dicitur; Eunœs, qui illinc: neuterque suam vim
Exercet, nisi si ante aliquis degustet utrumque.
Et sapor istius superat genus omne saporum;
125Et quamvis saturata satis tua cedere possit
Jam sitis, haud ultra me nil retegente recentis,
Id tibi praestabo gratis, quod consequa rerum
Mi suadet ratio; tibi nec fore dicta putabis
Jam mea cara minus, si haec exspatientur aperte
130Ultra promissum. Veteres, qui saecula vates
Aurea cantarunt, victumque statumque beatum
Forte in Parnasso, sunt somnia vana secuti.
Humana hic radix semper fuit integra, semper
Hic ver, hic quivis fructus, quaeque ire fluenta
135Nectaris et vestri dicunt.» Tunc ipse poëtas
Respexi comites, et laeto non sine risu
Accepisse illos cognovi haec ultima dicta.
Deinde oculis redii ad praestantem corpore Divam.