1Ut quum prima vibrat radiorum spicula in urbem,
Auctor ubi suus effudit cum sanguine vitam,
Altius invectum sub Librae sidus Ibero
Labente, atque horam sub sextam rursus adustis
5Undis in Gangem: haud aliter sol stabat eratque
Ultima pars lucis, laeto quum se obtulit ore
Angelus. Extra ignis flammas ripam ipse tenebat,
Et majore sono, quam hominis vox viva tulisset,
Cantabat: «Mundo qui incedunt corde, beatos!«
10Exinde: «O animae sanctae, nisi mordeat aestu
Flamma prius, non est ultra contendere gressu;
Intrate hanc, nec sint aures ad carmina surdae
Inde emissa loci.» — Sic quum prope venimus, inquit;
Quare, his auditis, tali sub imagine factus
15Restiteram, quale est post funera corpus humandum.
Et stratus digitis intra se pectine junctis,
Inspexi ardores, revocans, quae corpora quondam
Viva hominum vidi flamma crepitante cremari.
Ductores versi me respexere benigne,
20VIRGILIUSque inquit: «Dolor hic fortasse subesse,
O fili, queat, at non qui det corpora leto.
Id memora, id memora. Et si te salvum ipse reduxi
GERYONI impositum, queis pro te viribus utar,
Jam propiore Deo? Maneat tibi mente reposta
25Haec non vana fides, medio si tu ignis in alvo
Mille annos jaceas, hunc non tibi posse capillum
Depraedari ullum. Quod si tu forte putabis
Me dare verba tibi, mox te objice, et ipsa periclum
Dextera veste tua faciat. Jam pone timorem,
30Atque metus omnes; ades huc, accedito tutus.»
Ast ego et offirmare animum atque insistere contra
Mentis consilium auctori parere jubentis.
Ut me proposito haerentem atque obsistere certum
Vidit, turbatus paulum: «Nunc aspice, fili;
35Teque BEATRICEMque inter jam ponitur», inquit,
«Hic paries.» Veluti clausurus lumina morte,
Ad nomen Thisbes ea sustulit oraque amantis
Pyramus extremum aspexit, quum mora cruentas
Induerant maculas: sic, quae mihi pectora primum
40Duruerant, mihi tum subito mitescere sensi;
Nomine et audito, quod mi usque renascitur intus,
Quaesivi cupide sapientem corde magistrum.
Ille caput quassans: «Quid nobis? Ergone standum
Hic erit?» Et post haec risit, quod saepe puello
45Fit balbo, pomi qui victus imagine cedit.
Inque ignes medios prae me se immisit et ipsum
Oravit STATIUM, legeret vestigia retro,
Qui primum longo se abduxerat intervallo.
Ut flammam intravi, me saltu in stagna dedissem
50Ferventis vitri, ut mihi membra perusta levarem;
Usque adeo sine more atrox ea flamma furebat.
At pater ille mihi dulcis lenire dolorem
Solando cupiens, vario sermone serebat
Multa BEATRICEM memorans. sic ore locutus:
55»Hujus jam videor faciem mihi cernere.» — Nobis
Pro duce vox aderat, quae ultra nos missa canebat.
Nos huic intenti partem devenimus illam,
Unde erat ascensus. «Patris o dilecta, venite,
Pectora fida mei«, vox ex ardente micantis
60Luminis insonuit centro, quod luce replebat
Tanta illas oras, acies ut nostra requirat
Illum victa pati, nec erat spectare potestas.
«Sol abit,» ajebat, «veniuntque crepuscula noctis;
Ne state, at passus cursu celerate citato,
65Donec vesper adhuc minus atras induit umbras.»
Recte ascendebat per saxi concava callis,
Tramite sic vergens, ut jam mihi lumina solis
Prae me interciperem, quae languida facta cadebant;
Atque gradus paucos fuerat superare facultas,
70Quum solis cubitum ex illa, quae evanuit, umbra
Sensimus a tergo. Atque prius quam, qui patet ingens
Orbis finitor, per cunctas undique partes
Unam vestiret formam, et sua cuncta teneret
Nox sibi, quisque gradum pro lecto presserat unum.
75Sic dantes ultra nobis contendere vires,
Plus quam solamen, montis natura refregit.
Ut grex caprarum, qui praeceps atque protervus
Per saxa impastus, per culmina summa ruebat,
Fit mansus folia, atque esas dum ruminat herbas,
80Quem prope pastoris custodia fida bacillo
Stat nixa, inque illis tota est; et more modoque
Opilionis oves juxta dare membra quieti
Sub dio soliti, qui longas ducere noctes
Sustinet evigilans, fera ne disperdat ovile:
85Tales tunc pariter fuimus nos copia triplex,
Instar ego caprae, similes pastoribus illi,
Praecincti hinc atque inde specu. Hic extraria caeli
Se dare lustranti poterat pars parva videndam:
At parva ex illa spectabam sidera parte
90Clara magis solito, majore ac praedita forma.
Haec ego dum miror mecumque haec mente voluto,
Me cepit somnus, somnus res saepe novellas
Ante diem discens. — Quo primum tempore, credo,
Ortum praecurrens montem radiaverit illum
95Clara Venus, flammas praeportans semper amoris,
Mi praestans mulier forma integraque juventa
Visa est sopito per campos ire patentes,
Decerpens fibres haec ore locuta canoro:
«Nomine quo dicar, si quis fortasse requirat,
100Me sciat esse LEAM et manibus non parcere pulchris
Errantem circum, ut serto mea tempora cingam.
Dum speculo referente meam mirata figuram
Ipsa isti placeam, hic me ornatus cura moratur;
At germana mihi nullo unquam tempore RACHEL
105Fixa suo speculo declinat lumina, et haeret
Sede dies totos. Cupit haec sua lumina pulchra
Aspicere, ut me sollicitam fert cura parandi
Ornamenta manu. Huic speculandi, mi ardor agendi.»
Et jam per lumen suffuscum, signa diei
110Praeportans, tanto peregrinis gratius omen,
Quanto illos brevior patrias via ducet ad oras,
Undique depulsa fugiebant nocte tenebrae,
Atque simul somnus. Quare tunc membra levavi,
Et magnos vidi consurrexisse magistros.
115»Dulce illud pomum, per tot quod quaerere ramos
Ingenti certant mortalia pectora cura,
Omnem hodie esuriem plena tibi pace domabit.»
Talia Minciades; et nunquam tanta fuere
Munera strenarum, quae sic mihi grata venirent.
120Visque voluntati tanta est super addita summum
Scandere suadenti montem, ut, quocunque moverem
Passus, sentirem pedibus succrescere pennas.
Postquam suppositae percurrimus ardua scalae,
Supremumque gradum attigimus, sua lumina fixit
125In me VIRGILIUS fuditque has pectore voces:
Arsura aeternum atque habitura incendia finem
«Vidisti, o fili, atque aditum loca in illa tulisti,
In quibus haud licet ulterius mihi cernere quicquam.
Huc usque ingenio te traxi fretus et arte;
130Nunc tibi pro duce sit, sit pro ductore voluptas;
Ardua vicisti, vicisti obscura viarum.
Cerne illic solem in media tibi fronte micantem,
Graminaque et flores, frondosasque aspice plantas,
Quas fert sponte sua nullo terra ista colente.
135Dum pulchro advenient oculi fulgore nitentes
Laetifici, ob lacrimas quorum te jussus adivi,
Jam cessare potes, perque illa vireta vagari;
Nec mea tu dicta ulterius nutusque manebis.
Incolumi arbitrio, recta sanaque potitus
140Libertate, vales, gravis et te falleret error,
Si te ex arbitrio prohiberet ducere vitam;
Nam tete supra cingo sertoque mitraque.»