1Hora minus patiens depugem tendere in altum
Ascensu, instabat; medii namque orbe diei
Confecto, hunc Tauro atque Nepae sol cesserat umbras.
Quare ceu vir, qui indocilis consistere cursum
5Insistit, quaecunque sibi res obvia fiat,
Si quid eum stimulo pungat; sic ostium inimus,
Prendimus et scalam praeeuntis terga premendo;
Nam nimis arcta vetat pariter conscendere binos.
Qualis, ubi pastum est egressa ciconia, pullus
10Alas attollit, studio stimulante volandi,
Linquere sed nidum haud ausus, dimittit utrasque:
Talis ego accensam simul exstinctamque rogandi
Gestabam curam, quae nutum erumpit in illum,
Quem primum prodit, qui nititur ore profari.
15At quanquam celeri peteret scalae ardua passu,
Haud pater ille meus dulcis cessavit et infit:
«Solve arcum fandi, adductum curvamine ad usque
Ferreum utrimque caput.» Tunc tuto labra resolvens
Cœpi: «Qui possit quisquam macrescere, ubi esca
20Membra alere haud opus est?» — «Memori si mente volutas,
Ut quondam AEnides, consumpto stipite, et ipse
Consumptus fuerit, non te sic acriter», inquit,
«Haec res afficeret. Tum si tecum ipse putabis,
Ut motum ad vestrum motu respondet eodem
25Vestra quoque in speculo effigies, tibi molle videbis,
Quod visum est durum. Sed si fert ista cupido
Hac magis inspecta penitus requiescere causa,
Ecce tibi STATIUS, quem posco voce precorque,
Sanabit plagas.» — «Si te praesente resolvo
30Huic nodum, aeterni quem nectit judicis ira,»
Respondit STATIUS, «fassus me posse negare
Nil tibi, deposcam veniam.» Dein talibus infit:
«Si quae verba loquor, fili, tu mente volutas
Ac recipis, causam quaerenti lumina praebent.
35Sanguis perfectus, bibulae quem haurire recusant
Venae, quique manet, patinis velut esca remotis,
Imo in corde sibi vim sumit, quae omnia membra
Humana informat, ceu qui se effundit inanes
Sanguis per venas, ut sese vertat in illa.
40Dein digestus abit, quo non est dicere honeste,
Atque hic deinde gemit, se alieno sanguine miscens,
In vas injectus, natura quod indidit ante.
Atque ibi sanguis uterque coit, facere iste paratus,
Iste pati, loca sortitus perfecta receptus,
45Unde simul premitur. Sic junctus viribus uti
Incipit, in primis se cogens, idque vigore
Firmat, cui propria dederat coalescere primum
Materia, atque anima evadit, quae proditur actu
Virtus, qualis inest plantae, nisi planta teneret
50Jam ripam, illa novos properaret tangere portus.
Dein sic intus agit, motus ut jam explicet, et jam
Expediat sensum, ceu spongia in aequore vivax,
Atque hic aggreditur componere disposituras,
Quas poscunt tali prognatae semine vires.
55Se modo dilatat, modo flectit vivida virtus,
O fili, ipsius manans ex corde genentis,
Ars ubi naturae cunctos se intendit in artus.
At qua qui est animans, mox fiat farier aptus,
Nondum cognoscis. Tantis est saepta tenebris
60Haec via, ut a vero jam longe abduxerit illum,
Qui tibi doctrina mente et praestabat acuta;
Namque anima docuit sejunctam assistere mentem,
In qua consilium est, quia nullam in corpore sedem
Huic uni propriam vidit. Nunc pectore aperto
65Fac verum accipias, quod prodo in luminis oras.
Nam simulac fetus cœpit gaudere cerebro
Perfecto, hunc Primus laetanti suspicit ore,
Artis opus tantae Motor miratus, et aurae
Ipse novum flamen spirat virtute repletum,
70Quod, quicquid vires valet exercere per artus,
Attrahit in sese, ac totum sibi jungit in unum.
Hinc simplex anima exsurgit, quae praedita vita,
Et sensu pollens, in se sese ipsa reflectit.
Quoque minus tecum me sic mirere locutum,
75Aspice, ut in vinum mutetur, sole colorem
Praebente, huic junctus, qui manat vitibus, umor.
Et simulac Lachesis devolvit vellera fuso,
Carnis se solvit vinclis, et quicquid habebat
Immortalis et humani, virtute sua stans
80Fert secum: ex reliquis quaecunque est muta facultas
Insita, qua meminisse valet, qua judicat et vult,
Acrior evadit, quam si esset corpore vincta.
Nec mora; praecipitans, mirum! per se incidit orae
Alterutri. Hic primum cognoscit trita viarum,
85Quas tenuit quondam, simulatque in sedibus illis
Circumscripta fuit, talisque et quanta per artus
Serpebat vivos virtus formare parata,
Praeradiat circum. Ac veluti praenubilus aër
Alterius radiis, quos ipse repercutit, ictus,
90Ostendit varios adverso sole colores:
Sic prope qui aër adest, formam sibi sumit eandem,
Quam sedes sortita suas anima imprimit illi
Vi propria, ut stetit. Ac veluti ignis consequa flamma
Forma novella animum sequitur, quocunque vagatur.
95Et quoniam ex illa trahit informata figuram,
Umbra solet dici. Atque hinc, queis erat ante potita,
Disponit sensus omnes ad lumina visus.
Hinc vox elicitur, lacrimae, suspiria, risus,
Quaeque audire fuit montis tibi saepta petenti.
100Ut desiderio tabescit quisque, vel illa
Aut alia cura, vultum sic induit umbra;
Atque haec est, tantum quae affert tibi causa stuporis.»
Jamque ubi torquendos postremus distinet orbis,
Ventum erat. Ad dextram nos versi intendere mentem
105In curas alias. Hic ejaculata favillas
It ripa in flammas, flatumque extrema corona
Altius exspirans, procul a se tela repellit
Ignis et amandat. Quare singlariter uni
Cuique legenda fuit reclusi marginis ora.
110At mihi utrimque metus: A flamma hinc, inde propinquo
A lapsu. — «Hic opus est oculos compescere duro
Freno», dux inquit; «nam te res tantula posset
Trudere in errorem.» Medio vastissimi in aestu
Incendii audivi carmen, quo summa Parentis
115Poscitur aeterni clementia, ut impetus ingens
Me minus efficeret metuentem vertere visum.
Aspexique animas illic flammam inter euntes,
Quare illas passusque meos speculatus, utramque
Alternis aciem nunc huc, nunc dividere illuc
I heard “Summae Deus clementiae”
sung — and was not less keen to turn my eyes;
and I saw spirits walking in the flames,
so that I looked at them and at my steps,
sharing the time I had to look at each.
120Curabam. — Ast hymni jam tota lege peracta,
Vox effata «Virum non cognosco« impulit aures;
Deinde hymni numeros iterum absolvere remisse,
Cujus sub finem clamavit tota caterva:
«Phœbe iniit cursu silvas, Helicenque removit,
125Quae virus passa est Veneris.» Dein corpore castos
Clamavere viros matresque, ut jura marita
Poscunt. Idque sat esse illis puto tempus in omne,
Quo flamma uruntur: curam hanc, haec pabula poscit
Vulnus, ut huic tandem claudantur hiantia labra.