1Ingenerata sĭtis, nunquam satiata recedens,
Si fraudetur aqua, qualem Samaritis avebat
Hoc orans donum, me istinc cruciabat, et illinc
Me festinandi studium stimulabat euntem,
5lmplicitum per iter ductorem pone secutum,
Et juste ultarum miserebat corde dolentem.
Atque ecce, ut Lucas redivivum fauce sepulcri
Egressum scribit sese ostendisse videndum,
Inque via sese comitem junxisse duobus
10Discipulis Christum, post terga advenerat umbra,
Sub pedibus turbam stans contemplata jacentem;
Sed neuter sensit, quae sic prior ora resolvit:
«Sic vos, dante Deo, faciat pax alma beatos,
O fratres!» — Oculis subito respeximus ambo,
15Inque vicem, ut decuit, vates hoc annuit illi.
Dein sic: «Te ad pacem verax trahat aula supernam,
Quae procul exilio me tempus in omne relēgat.»
Quae dixit: «Cur ardor agit vos praepete passu,
Umbrae quum sitis, quas dedignatus Olympus
20Urbe sua prohibet? Quis dux conscendere scalas
Huc usque in caelum docuit?» Cui talia doctor:
«Si tu, quas gerit iste, notas, quasque eximit ales
De Superis, spectes, hunc arcessura videbis
Regna parata bonis. Sed quum haud deduxerit illi
25Omne colo pensum, quae net noctesque diesque,
Quod Clotho imponit cuique et disponere curat,
Hujus vita animae, mihi quam scis esse sororem
Atque tibi, minus ascensu huc accedere quibat
Sola, haud apta oculis umbrarum more tueri.
30Idcirco magnis excitus faucibus Orci
Huc veni, jussus monstrare, quod ipse paratus
Illi monstrabo, prout dat schola ducere nostra.
At dic, si nosti, quianam paulo ante tremore
Mons est concussus tanto, ut, quas alluit aequor,
35Usque ad radices hic voce immugiat una?»
Dux desiderii rimam, simul ista rogavit,
Vestigasse mei sic est mihi visus, ut unda
Facta minus defecta sĭtis contenta maneret
Spe tantum. Is cœpit: «Nil, quod non postulet ordo,
40Sentit religio montis, vel non ferat usus.
Cuncta hic perpetuo novitatis nescia motu,
Libera volvuntur, nec quicquam accedere causae
Hic aliud possit, praeter quam magnus Olympus
In se a se recipit. Quare non imber aquosus,
45Non grando, non nix, non ros, non cana pruina
Plus fertur sursum, quam surgere scala det illa,
Triplice quae est finita gradu: nec nubila densa
Rarave, nec fulgur, nec picta coloribus Iris,
Quae solita est vestro sedem mutare sub axe,
50Non siccus vapor ulterius, quam linea surgit
De gradibus suprema tribus, quos ante loquebar,
Cui vicibus fungens Petri super insidet ales.
Inferius modicum aut valde fortasse tremiscit;
At propter ventum, quem tellus ima recondit,
55Nescio quo pacto, hic nunquam tremefacta remugit
Tellus. Hic tremor est, si quando aliqua eluit omnem
Labem anima, atque sibi quando evasisse videtur
Sic pura, ut surgat vel motu tendat in altum,
Mugitumque istum clamoremque ipsa secundat.
60Munditiae testis monet istud sole voluntas,
Libertate fruens quae plena, quaerere certa
Diversas sedes, animam occupat et juvat ipsam,
Ut velit. Ante quidem haec vult; sed non exuit illam
Mentem, quam justus judex huic induit aeque,
65Ut delinquere, ita et fugienti haud pendĕre pœnas.
Sic mihi, qui jacui tanto maerore gravatus
Plus quam quingentos annos, modo nata voluntas
Libera persuasit melius conquirere limen.
Hinc exauditus tremor est, animaeque piorum
70Undique per montem justas expendere laudes
Rerum illi domino, qui mox det scandere ad astra.»
Sic ait; et quoniam quanto plus unda sititur,
Potanti tanto jucundius allevat aestum,
Dicere nescirem, quantum hoc me juverit in re.
75At doctor sophus: «Hic rursus jam retia disco,
Quae vos hic capiunt, quaque hinc elabier arte
Mos est, unde tremor, quid congaudere soletis.
Nunc tu ne pigeat, qui sis, mihi dicere, quaque
Causa istic fueris jussus jacuisse tot annos,
80Me tua verba tuum faciant.» — «Quo tempore mitis»,
Incipit ille, «Titus, supremo rege juvante,
Est ultus sacro manantes sanguine plāgas,
Quem pretio est pactus Judas, ego nomine clarus,
Quod mage perdurat, majore et ditat honore,
85Vixi illic, fidei sed nondum lumine claro.
Sic mihi respondit vocalis spiritus aurae
Dulce TOLOSANO, ut me Roma arcesserit, et mi
Tempora promerito haud dubitarit cingere myrto.
Gens illinc STATIUM quoque nunc me nomine dicit:
90Cantavi Thebas et magni pectus Achillis;
Verum iter ingressus, me mole premente secunda,
Succubui. Fuerunt ardori semina nostro
Scintillae urentes sacra mea pectora flamma,
Quae mille et plures luce illustrasse ferenda est;
95Dico opus AEneidos, tenerae mihi matris ad instar
Quod fuit, et nutrix valde officiosa pœtae;
Quo sine nil cœpi, cui quicquam ponderis esset.
Et dum inter vestros potuissem vescier aura,
VIRGILIO quum vita fuit, non ipse recusem
100Unum, ultra quam est par, solem producere pœnam.»
Verba sub ista meus convertit lumina vates
In me cum risu tacite dicente: «Sileto!»
At virtus, quae vult, non omnia posse putanda est.
Risus enim et fletus pulsantem corda secuti
105Motum, ex quo quisque erumpit, minus ac minus illis
Sunt dociles, magis ingenue qui vera loquuntur.
Namque ego surrisi pariter, nictantis ad instar;
Quapropter subito vocem compescuit umbra,
Et mea respiciens quaesivit lumina, ubi alta
110Cordis sensa magis lucent manifesta tuenti;
Atque inquit: «Sic te tanto feliciter auso
Defunctum referas, tua cur sic ora notavit,
Qui nuper micuit, risus?» — Nunc luctor utrimque:
Hic reticere jubet pars una, inde altera fari
115Hortatur precibus. Tacite quem pectore duxi,
Sat dedit indicii gemitus. «Jam fare», magister,
«Et ne formides,» ait; «at loquere, illaque dices,
Quae tam sollicita adjurans hic voce rogavit.»
Quare ego: «Tu fortasse vetus miraberis umbra,
120Quem non continui, risum; at majora stupentem
Te reddam. Iste, meos oculos qui ducit in altum,
Iste est VIRGILIUS, quo tu ductore sonorus
Carmine grandiloquo cecinisti hommesque Deosque.
Et si forte putas, me aliam praetexere causam
125Risus, hanc mitte ut falsam, sed crede fuisse
Quae tu fatus eras de nostro magna poëta.»
Jam se flectebat, plantam amplexurus utramque,
Ductorem ante meum; verum: «Istud ne effice, frater!
Nam tu umbra es mecum,» dixit, «neuterque tenendus.»
130Ille inquit surgens: «Nunc parcam dicere, quanto
Urar amore tui, qui nostrum oblitus inane,
Umbras tractabam, solido ut quae corpora constant.»