1Tartareus nigror et vacuae quocunque planeta
Paupere sub caelo noctis, caligine densa
Quantum unquam potuit, sic crasso lumina velo
Haud mihi compressit, vis illa ut lurida fumi,
5Quae nos texit ibi, neque texto sensibus aspro
Usque adeo, ut mea ferre acies reclusa nequiret.
Quare, qui mihi ductor erat fidusque catusque,
Affuit apposuitque umerum. Ut vir captus utroque
Lumine ducentem sequitur, ne forsan aberret,
10Aut quicquam offendat damno exitiove futurum:
Sic per amaritiem ac per sordes aëris ibam,
Aure ducis vocem accipiens mihi talia fantis:
«Fac caveas, nostris ne quid te separet ulnis!»
Me percellebant voces, pacemque rogare
15Verba videbantur, miserantem corde precata
Agnum divinum, qui tollit crimina mundi.
Primi «Agnus« clamare «Dei.» Haec deinde omnibus una
Vox erat, atque uno reddebant missa tenore,
Omnis ut hos inter concordia amica pateret.
20»Quorum verba sonant, an sunt simulacra, magister?»
Dixi; ast ille mihi: «Tu verum percipis,» inquit;
«Illi, quem plicuit nodum iracundia, solvunt.»
«Quisnam tu, nostrum properas qui findere fumum,
Et nunc verba facis de nobis more modoque,
25Tempora quo numerat quisquam digesta per annos?»
Haec vox audita est. At dux: «Huic dicta vicissim
Redde simulque roga, num istinc sit scandere in altum.»
«O anima,» huic dixi, «quae te hoc in carcere purgas,
Pulchra ut ad auctorem redeas, si me ipsa secundas,
30Mira quidem accipies.» «Quoad est data copia,» dixit,
«Te sequar et, quanquam haud patitur res cernere fumus,
Aurĭs erit visus instar junctosque tenebit.»
Sic cœpi: «Illā usus, quam solvunt funera, veste
Ascendo atque inter gemitus elapsus Averni
35Huc veni; et quoniam tam large aeterna potestas
Mi favet, ut libeat propriam me admittere ad aulam
Extra omnem penitus legem, quam noverit usus,
Ne cela, quisnam fueris, mors atra priusquam
Te mersum abstulerit; sed profer, num bene pergam,
40Quo transire datur. Quae respondebis, habebo
Pro ducibus.» — Tunc is: «Genere et cognomine dicor
MARCUS LOMBARDUS. Me juvit discere mundum,
Atque ea praecipuo me virtus vinxit amore,
Ad quam quisque sui jam fert lentescere robur
45Arcus. Directe, quo dat via scandere, pergis.»
Sic ille atque addit: «Superum si quando licebit
Intrare ad sedes, pro me quoque numen adores.»
Atque ego: «In his tibi nostra fides obstricta manebit,
Et quod poscis, erit; verum in contraria cura
50Rumpor, quae male habet dubium, ni pectore solvam.
Haec fuerat simplex, tua nunc sententia duplam
Fecit, quae offirmat mentem, jam credere certam
Hic audita mihi atque alibi, tunc quum utraque mecum
Compono. Anne igitur sic virtus exulat omnis
55A mundo, ut narras? Sic feta obductaque terra est
Nequitia? Ast, oro, sic da mihi noscere causam,
Ut pateat cernenda oculis monstrandaque vulgo;
Namque alter caelo, terris hanc asserit alter.»
Ille autem duxit gemitum, quem vertit in unum
60Triste «eheu!« dolor astringens, dein talibus infit:
«Mundus caecūtit, tuaque inde emanat origo,
Frater. Vos vivi, vos derivatis in astra
Et caelum causam quamvis, ut si omnia caelum
Secum ageret motu fatali et fœdere certo.
65At si id forte putas, periit vis libera vestri
Arbitrii, haud usquam aspiceres, quae facta rependat,
Justitiam, at lugere bonos, gaudere scelestos.
A caelo primi veniunt in pectora motus:
Non omnes, inquam; quamvis, si hoc asserere ausim,
70Pro vobis recti ac pravi justissima judex
Stat ratio et nulla expugnabilis arte voluntas
Libera; et haec, primo durata in turbine pugnae
Contra vim caeli, pugna discedet ab omni,
Si bene pectus alat, parto laudanda triumpho.
75Virtus vos major, melior natura subactos
Temperat, incolumi arbitrio; atque haec ipsa creavit
In vobis mentem, quae caeli haud tradita curae est.
Quare, si praesens mundus vos tramite recto
Abducit, primum vos intus quaerite causam;
80Atque meis verbis haec omnia vera probabo.
Illius haec anima e manibus, qui suspicit ipsam,
Ante frui quam det vita, devinctus amore,
Infanti similem lacrimas lususque cientem
More puellari, simplex ignaraque rerum
85Prosilit; excipito, auctoris quod mota sui vi
Laetificante libens, quo se oblectare solebat,
Regreditur. Parvusque boni sapor allicit illum
Principio; istic decipitur, tamen incita in istum
Fertur, ni frenum vel dux deflectat amantem.
90Quare est ad legem ventum, quae utatur habenis;
Majestas quaerenda simul summi arbitra regis,
Qui saltem turrim verae dignosceret urbis.
Non desunt leges; sed cui stat, legibus uti?
Nulli! Nam pastor praecedens ruminat ore,
95Quanquam fissa deest huic ungula, turbaque cernens
Ductorem bona venantem, quae pectore hiante
Quisque petit, pascit se his, ulterioraque mittit.
Hic patet, ut ratio vitae mala causa malorum est,
Quae mundum infecere tuum; non insita vestrae
100Naturae labes. Quae castos Roma vocavit
Ad mores mundum, gemino pollere solebat
Sole, utramque viam mundi monstrante Deique;
Alter at alterius restinxit lumen, et ensis
Juncta pĕdo est acies; quapropter oportet utrumque
105Jam pariter ruat in pejus. Nam ubi juncta simul vis
Conjurat gemina alternis, unam altera spernit.
Si dubitas, spicam reputa; nam a semine nosci
Omne potest gramen. Quae crescit terra, rigante
Eridano atque Athesi, pinguis, virtute solebat
110Et more urbano increbrescere laeta, priusquam
Causa laboraret FRIDERICI: sed modo tutus
Ire redire viam poterit, quicunque pudore
Nomine compellare bonos vel adire vetatur.
At vero longaeva virum tria pectora restant
115Nunc etiam, per quos antiqua hanc arguit aetas,
Queis cessare Deus nimium nimiumque videtur,
Quin sese vitae fata in meliora reponat:
CURRADUS, claro quo Brixia gaudet alumno;
GHERARDUSque bonus; Reggensisque incola GUIDUS,
120Simplice Lombardi notus sub nomine Gallis.
Dic jam Pontificum sedem, quae ecclesia Romae est,
Dum studet imperii duplicis confundere vires,
In caenum labi et se dedecorare suumque
Pondus.» Ego: «Mi Marco,» inquam, «bene colligis, et mi
125Sat bene causa patet, quare Levitica proles
Parte exempta fuit. Sed quem tu nomine dicis
GHERARDUM exstinctae exemplum superesse prioris
Gentis, ut objiciat male culto dedecus aevo,
Fac doceas.» — «Aut me ludunt tua verba, vel ipse
130Me tentas,» inquit, «qui, sermone usus Etrusco,
Justum GHERARDUM penitus nescire videris. —
Hunc non ex alio novi cognomine, quam si
Ex Caja sumam, quo patre haec edita fertur.
Salvete, haud ultra est mihi fas contendere gressu;
135Prospecta, ut circum radiantur nubila fumi
Luce nova immissa, et jam me discedere oportet;
Angelus est illic, ne me occupet.» Ista locutus
Non ultra ad nostros sermones aure vacavit.