1Ventum erat ad summum scalarum, ubi scabra secundo
Dat resecata viam rupes, depellere praesens
Scandendo morbos. Ibi circumducta corona
Altera non aliter clivum, ac prior illa revincit,
5Si non falcatus citius se inflecteret arcus.
Haud ullam hic umbram, haud ullum hic est cernere signum,
Sed ripa est, et iter simplex, scopulique colorem
Liventem referens. At vates talia mecum:
«Si nos mansuri gentem, quam voce rogemus,
10Hic stamus, vereor ne nostrum forte moremur
Plus satis electum.» In solem dein lumina figens,
Dextro usus latere, ut centro, circumegit in orbem
Se laevamque sui partem conamine torsit.
«Jucundum lumen, quo fidens istud inivi
15Insuetum mihi iter, sic nos duc,» inquit, «ut aequum est
Te nos huc intus deducere. Tu face mundum
Calfacis ignifera tuque ipsum lampade lustras;
Si non obsistat contraria causa, necesse est
Pro duce habere tuum splendorem tempus in omne.»
20Quantum istic spatii passus per mille putatur,
Tantum nos illic, studio inflammante, viai
Confecisse brevi credo, quum sensimus umbras,
Cernere quas acie haud fuerat, prodire loquaces
Nos contra, hortantes ad mensam accedere amoris
25Comiter, et quae transivit vox prima volando,
Alto est fata sono: «Non est his copia vini«,
Carmen, et hoc iterum post nos iterumque locuta est.
Et prius ob longum abscessum quam tota periret,
Altera praeteriens; «Ego sum», clamabat, «ORESTES.»
30Nec tamen haec mansit. Quare: «O pater optime,» dixi,
«Quae sunt hae voces?» Vix talia verba locuto,
Ecce! supervenit vox tertia et inquit: «Amate,
Quos scitis nocuos vobis.» — «Hĭc verberat orbis»,
Dux ait, «invidiam. Hinc ferulae, qua caeditur umbra,
35Traxit amor cordas. Sonet ut contraria frenum,
Est opus. Id te auditurum reor esse, priusquam
Sit tibi inire locum veniae. Sed in aëra visum
Intende, et cernes turbam nos ante sedentem;
Namque solum propter speluncae quisque resedit.»
40Tunc magis atque magis patefeci lumina visus.
Et prae me inspiciens, indutas vestibus umbras
Vidi, queis inerat saxi color, atque ubi paulo
Accessi propius, simul una voce: «Maria!
Ora pro nobis«, audivi, et nomine Michel,
45Et Petrum atque alios divos divasque vocari;
Demum compellari omnes. Haud tempore nostro
Hanc terram peragrare reor tam pectore duro
Quemquam, quem pietas haud vulnere figeret acri,
Si, quae dein vidi, aspiceret. Nam ubi sic prope ventum est,
50Ut certos horum possem dignoscere vultus,
Mi gravis emunxit oculos dolor. Hos ego vili
Indutos cilicum texto sum cernere visus,
Alterum et alterius umeris insistere fultum,
Illaque fulcimen nixis dabat omnibus ora.
55Sic, quos res fallit, prope templa frequentia caeci
Stant oraturi, quod quemque hortatur egestas.
Alter ubi alterius supra caput inclinato
Stat capite, ut citius pietas praecordia tangat,
Non modo verborum ob sonitum, at miserabile propter
60Spectaclum, quod non secus adjuvat, atque rogantum
Aspiret votis. Atque ut Sol lumine captos
Non adit, haud aliter caeli lux abnegat umbris
In regione illa, mea tunc ubi sensa loquebar,
Sese largiri. Nam ferrea fila ligabant
65Palpebras illis sutas, quo more feroci
Accipitri nunquam docili servare quietem.
At mihi tunc illis injurius esse videbar,
Quos ego spectabam, si non inspectus abirem.
Quare ego respexi, quem scitum propter habebam
70Consilii auctorem; neque eum quae mutus averet
Dicere, fugerunt; quare exspectare rogantem
Noluit, ast inquit: «Non multis utere verbis,
Sed tamen argutis.» Vates ex parte coronae
Illa ibat, quae tota patens circumdata nulla
75Sponda, pandit iter praeceps. Pars altera sanctis
Umbris strata dabat, quae sic prae angore premebant
Suturam horribilem, ut lymphis genae utraeque maderent.
Stans super has cœpi: «O gens altum cernere certa
Lumen, quod solum suspirat vestra cupido;
80Sic, quas vos scitis, quam primum gratis spumas
Dissipet, ut menti clarum illabatur ab astris
Flumen ope ipsius, mihi dicite, namque erit istud
Gratum et jucundum; num qua hic ex gente Latina
Inter vos anima est? Atque illam forte juvabit
85Istic inventam.» — «Mi frater, quaelibet urbis
Est civis verae: tua sed sententia quaerit,
Num qua hic consīdat, quae degerit hospes in oris
Italiae.» Haec responsa mihi venisse per auras,
Et multo inde puto ulterius, quam ubi talia fatus
90Constiteram. Quare gressum vocemque propinquans
Illuc admovi et quandam vidi agmine in illo
Umbram exspectanti similem. Si forte requiras:
«Quomodo?» Uti caecus, visa est attollere mentum.
«O anima», huic dixi, «quae regnum initura supernum
95Te crucias, tu eadem mihi si responsa dedisti,
Effice, ut ex patrio aut proprio te nomine noscam.»
«Est Sena mi natale solum,» respondit, «et istis
Hic ego mista, pio perversae crimina vitae,
Illacrimans illi, ut nobis praebere fruendum
100Se velit. Haud Sapii, licet appellare SAPIAM
Me genitor voluit, majoraque gaudia cepi
Ex damno alterius, quam si essem qualibet usa
Fortuna: ac ne falsa putes me farier, audi,
An fuerim demens, ut te monuisse volebam.
105Quum mihi jam annorum propere descenderet arcus,
Tum cives nostri prope Collem castra locarant,
Contulerantque manus, aggressi fortiter hostes,
Atque ego vota Deo faciebam, eadem ipsa precata,
Quae voluit. Nam omnes fusi versique fuere
110In mala amara fugae, et victorem terga prementem
Spectando haud ullum percepi pectore sensum
Laetitiae huic similem; et vultu, temeraria, in altum
Sublato, ad Numen clamavi: ‹Haud amplius irae
Arma tuae timeo›, ut, placidi ridente parumper
115Temperie caeli, merulus. Prope tempora vitae
Jam suprema, Deum veniam pacemque rogavi;
Et multa nondum minuissem debita pœna,
Ni PECTIGNANUS PETRUS, dum supplice tollit
Voce preces sanctas, nostri meminisset, ubi illum
120Et dolor, et pietas monuit miserescere nostri.
At tu quis tandem, quem nostram inquirere sortem
Fert studium? qui oculos affers, ut credo, solutos,
Atque animam ducens loqueris?» — «Hic lumina», dixi,
«Mi quoque dementur, sed non in longius aevum,
125Nam culpa exigua est, quod livor torva tueri
Me docuit, stringorque magis formidine pœnae,
Quam vidi inferius; namque illo membra gravatus
Pondere mi videor.» — Tum sic os illa resolvit:
«Quisnam te huc igitur duxit, si ferre regressum
130Deorsum posse putas?» — «Qui mecum est, nec tamen hiscit,
Respondi, et vivo; quare, umbra electa, rogare
Ne parcas, si me pedibus mortalibus uti
Et pro te vivos inter tua certa voluntas
Hortatur.» — «Tua sic», inquit, «mihi dicta videntur
135Insolita auditu, ut pateat, quam numine amico
Incedas; quare precibus quandoque juvare
Me dignare tuis, et per, quae ardentius optas,
Oro: si Etruscum liceat tibi litus adire,
Me penes affines fama in meliore repone,
140Quos illo vanae mistos examine gentis
Cernes, quam Talamon multa spe lactat; at illos
Plus haec spes ludet, quam quum reperire Dianam
Ardebant; rerum navarchis plus emunctis.»