1Non secus atque jugo nexi bos unus et alter,
Hanc pariter vadens umbram comitabar onustam,
Dulcis dum ductor tulit. Ast ubi farier infit:
«Mitte hunc et trana; namque est res optima remis
5Et velis istinc vi summa impellere cumbam»,
Mole mea stantem, ceu qui studet ire, paravi
Me rursus, quanquam demissa et manca maneret
Mens mihi. Ego institeram vestigia corde libenti
Pone ducem, et pes, quid levitate valeret, utrisque
10Ostendit. Quum sic dux fari: «Verte deorsum
Lumina, erit, dum carpis iter, tibi dulce levamen
Strata videre soli, quae dant incedere plantis.»
Terreni ut tumuli praeportant fronte sepulti
Effigiem, ut discant hujus meminisse nepotes
15(Quare saepe illic fletur, pungente dolore
Corda recordantum; namque haec tantummodo tangit
Cura pios), aeque, sed multo plenius artis
Ad normam expressa et variis distincta figuris
Vidi strata viae, quae montem exstantia cingunt.
20Conspiciebam illum, quem nobilitate creator
Fecerat eximium, caeli una ex parte ruentem,
Fulgure correptum rutilo; vidi BRIAREA
Ex alia, exanimum caelestis vulnere teli,
Praegrave onus terrae ob frigus mortale jacentem;
25Vidi THYMBRAEUM MARTEMque et PALLADA in armis
Fervere adhuc juxta patrem, et dispersa GIGANTUM
Membra inspectantes. NEMBROTUM paene timore
Torpentem prope opus magnum, gentesque videbam
Respicere una omnes; quae tanto Sennaar una
30Miscuerant fastu. Quam oculos dejecta dolentes,
Inter his septem prostratos funere natos,
In media spectanda via sub imagine ficta,
O NIOBE, stabas! O quam similem ense necati
Sub proprio vidi te, SAUL, super edita montis
35GELBOAE, quem exin caelum nec rore nec imbre
Juvit! Ut insano te fastu, perdita ARACHNE,
Dimidiam in vermem jam defluxisse, tuique
Tristem fragmentis operis, tibi quod male cessit,
Incubuisse! Neque hic tua jam vexilla videntur
40Explicuisse minas, ROBOAM, sed plena timoris,
Ante ea quam pellant hostes, vehit incita habenis
Immissis levitas currus. Et erat quoque duris
Inspicere in stratis ALCMAEONA, qui pretiosum
Persuasit matri infelix venisse monile.
45Nec non ut nati templum irrupere ruentes
SENNACHERIBUM contra, lacerumque cadaver
Deseruere illic, doctus monstraverat auctor;
Et quantum intulerit CYRO regina THAMYRIS
Cladis sanguineae, «Satia te sanguine», dicens,
50»Cujus eras sitiens!» — Hic, HOLOPHERNE perempto,
Terga fugae Assyrios dantes, pariterque ruinae
Tristes reliquias spectabam et corporum acervos.
Conversum in cineres tunc Ilion inque cavernas
Cernebam, utque humilem ac vilem te, Troja, ferebas,
55Signum ostendebat, quod parte exstabat in illa.
Quemnam peniculi atque stili rear esse magistrum,
Umbras qui valeat tractusque effingere, quales
Stant ibi, miranda ingenio portenta vel acri?
Exstincta exstinctis et viva simillima vivis
60Corpora dixisses. Nemo verissima vidit,
Quam quae ego calcavi pedibus, dum cernuus ibam.
Eja ite, o Eva geniti, nunc ite superbi
Visu sublato, ne vobis cernere detur
Quam pravum teneatis iter. — Jam maxima nobis
65Pars circum peragrata jugi, multoque diurni
Plus erat impensum cursus, quam mente putaram
Non vacua; quum, qui semper vigilante praeibat
Sollicitus cura, cœpit: «Caput arrige; non est
Tempus praeterea suspenso incedere passu,
70Ut modo. Cerne illic superis de sedibus unum
Aligerum huc adventantem cito adesse paratum;
Aspice, sexta redit famulata ancilla diei.
Fac tibi compositum exornet reverentia vultum
Et gestum, ut juvet hunc nos montem mittere in altum:
75Volve animo hanc non posse diem lucescere rursus.»
Saepe assuetus eram monitis, queis ducere tempus
Me doctor vetuit; quare mihi rebus in istis
Non potuit docuisse nova aut perplexa profari.
Egregius forma, niveo spectandus amictu,
80Ultro occurrebat venientibus obvius ales;
Matutini instar tremulo fulgore micantis
Sideris, huic facies radiabat. Bracchia pandit
Primum et mox alas simul: «Huc accedite,» dixit,
«Hic prope sunt aditus facilisque evadere in altum
85Dat gradus. Haec suadent gressum huc hortamina ferre
Raros. Progenies hominum, super astra volare
Enata, ah, quianam te tantula dejicit aura?»
Is nos deduxit, quo rupes caesa patebat:
Hic mihi percussit frontem vibrantibus alis,
90Dein tutum promisit iter mihi. Qualis, ubi altum
A dextra montem conscendis, quo insĭdet aedes,
Quae bene moratam, Rubiconem desuper, urbem
Subjicit, ascensus rapidi interrumpitur audax
Conatus, gradibus positis quo tempore norma
95Mensurae, et codex erat in tuto; haud secus ista
Ripa remittebat, male quae aspra huc decidit orbe
Ex alio; at saxi hinc illinc latera ardua radit.
Dum nos huc versi properamus scandere in illum,
Hoc multae voces carmen cecinere: «Beati
100Ter, quibus humanae stat pauper spiritus aurae«,
Dulcisonis adeo numeris, ut dicere non sit.
Oh quam Tartareis differre a faucibus istas
Vidimus! Huc etenim per cantus itur, at illuc
Per nunquam auditos questus fremitusque feroces.
105Jam sanctos superare gradus nos ardor agebat,
Et mihi plus multo levior prodire videbar,
Quam prius in plano. Quare: «Dic, quaeso, magister,»
Tali voce rogo; «quonam graviore levatum
Pondere me censes? Nam pars quasi nulla laboris
110Jam mihi sentitur, pedibus conscendere aventi.» —
«Quum tibi ‹P› reliqui, positi qui in fronte leguntur,
Nunc etiam paene exstincti, velut unus ademptus,
Abrasi penitus fuerint, tunc utraque planta,
Sponte levată suā, usque adeo superabitur,» inquit,
115»Ut sit nitenti, ne dum grave, dulce, futurum
Impelli sursum.» Veluti qui portat in ore
Signa suo imprudens, nisi si quod suspicet ipsi,
Afferat alterius nutus, namque utitur apto
Tunc manus auxilio, quaeritque atque invenit, isto
120Officio fungens, quod visu absolvere non est;
Sic digitos dextrae intendi frontem undique circum,
Invenique notas senas, quas tempora supra
Clavibus armatus mihi primum inciderat ales;
Quod quum vidisset, surrisit dulce magister.