1Quum tota haereret mihi mens oppressa stupore,
Quaesivi Dominam, quae me ducebat, ut infans
Confugiens semper, quo plus confidit; at illa
Ilicet, ut mater praesens succurrere proli
5Pallidae, anhelanti, qua animum solet addere, voce,
Sic ait: «An nescis, te caeli templa tenere?
An nescis, sanctum caelorum, quicquid ubique est?
Quaeque istic fiunt, studio fieri omnia recto?
Quomodo concentus te transmutasset et ore
10In nostro risus, nunc est tibi fingere mente,
Si tanto is clamor concussit pectora motu:
In quo si audisses carmen commune precantum,
Jam tibi nota foret, quam cernes, morte priusquam
Occumbas, pœnam. Qui istinc stat pendulus ensis,
15Non cito, nec tarde caedit, nec fallere quemquam
Est solitus, praeter properantum optata, metumque
Pœnam exspectantum. — Ast alias jam suspice flammas;
Nam valde illustres animas, si lumina nostro,
Ut dico, a vultu abducas, fulgere videbis.»
20Ut visum est illi, reliqua omnia circumspexi,
Et centum vidi globulos splendere, simulque
Pulchris se alterius radiis ornare vicissim.
Stabam more viri sub corde prementis acutum
Mucronem desiderii, nec voce rogare
25Audentis: refugit fixos transire pudoris
Fines urgendo nimis; at quae maxima, quaeque
Has inter baccas nitidissima luce micabat,
Prodiit, ipsa satis per se factura studenti
Discere; et ex alvo interior vox promere verba
30Haec audita fuit: «Si esset tibi cernere amorem,
Ut mihi, qui hic ardet, timidus quae discere mussas,
Prompsisses; at ne, dum exspectas, tardius altum
Ad finem venias, propere responsa remittam,
Ad quae tu tanto fari prohibere rubore.
35Mons, ubi Cassinus divo super insidet, olim
Gente fuit celebris multa, quae culmen adibat,
Quo malus hanc error mens et perversa trahebat.
Isque ego sum, primus qui nomen ferre sub auras
Hic studui illius, qui terris vera reclusit,
40Per quae mortales adeo tolluntur in altum.
Atque hic tanta meis respondit gratia votis,
Ut mihi mox dederit cultu deducere iniquo,
Qui mundum illexit, vicinos undique pagos.
Praestantes animae, quas contemplatio ad astra
45Vexit, sunt ignes alii, quos ille perussit
AEstus, qui flores ac sanctos edere fructus
In terris solet. Hic MACCARIUS, hic ROMUALDUS,
Hic assunt fratres, qui gressum in claustra tulere
Constantes, ut ego.» — Tum: «Qui tibi talia», dixi,
50»Fanti elucet amor, simul et praesentia comis,
Quam video atque noto manifestam in quolibet igne,
Sic mihi cor fidens expandit, ut ignea solis
Virtus saepe rosam, quae, quanta est, crescit aperta.
Quare quaeso, pater, dic et da discere certo,
55An speranda mihi sit gratia tanta precanti,
Ut modicum detur, posito velamine, formam
Mi spectare tuam?» Tunc is mihi: «Frater, abunde,
Quae sic alta cupis, venient potiunda recepto
Extremam in sphaeram, quae cetera vota meumque
60Explet. Ibi quaevis perfecta, integra cupido
Et matura fuat. Tenet in se quicquid ubique est
Illa ibi sola, ubi semper erat: nam nullibi nixa est;
Non habet illa polos, sed scala haec scandit ad ipsam,
Quare sese oculo sic subtrahit alta tuenti.
65Usque illuc ipsam pertingere parte superna
ISACIDES vidit, quum apparuit agmine pressa
Alituum caeli tanto. At vestigia terris,
Hanc ut conscendat, nemo divellere curat,
Atque ibi chartarum damno composta remansit
70Regula, quam dederam. Muri, cœnobia quondam,
Sunt modo speluncae facti, nostrique cuculli
Apparent sacci vitiato furfure pleni.
At Deus haud odit tantum grave fenus, ut illum
Fructum, quo monachi sic insanire videntur.
75Nam quicquid servat custos ecclesia, id omne
Pauperis est poscentis opem sub imagine Christi,
Non jam cognati, nec deterioris amici.
Vestra adeo blanda est caro, ut haud satis esse putetur
Inceptum felix illic a roboris ortu
80Ad glandes. Opus hoc PETRUS est aggressus inanis
Argenti atque auri: jejunia nostra precesque
FRANCISCI, ac pietas quam demississima claustri
Fundarunt proprii murum; et si cœpta revolvas
Cujusque, ac repetas inde usque hoc temporis aevum,
85Candida nigrantem dices duxisse colorem.
Vere versa retro Jordanis lympha recurrens
Plus fuit, atque, volente Deo, rubri fuga fluctus,
Mira oculis hominum, quam isti medicina dolori.»
Hic ita; et inde suos petiit. Dein turba coacta
90Tota, velut turbo, sese in sublime recepit.
Dulcis me mulier pone illos impulit uno
Indicio, ut sanctae superarem altissima scalae;
Sic virtus hujus naturam vicerat aegram.
Nec fuit hic unquam loca per sublimia et ima
95Tam celer a nostrae naturae robore motus,
Ut rapido posset cursu me aequare volantem.
Sic mihi fas fuerit. Rursus spectare triumphum
Illum, mi lector, quem propter crimina vitae
Lugeo saepe meae et plango mihi pectora palmis;
100Ut tibi demissum tam raptim avertere pruna
Non esset digitum, quam cernere contigit astrum
Post Taurum veniens, sensique ingressus in ipsum.
O luces almae, o magna virtute repletum
Lumen, cui, quotacunque esset, debere fatebor
105Vim totem ingenii! Vobiscum exibat, et oras
Vobiscum occiduas repetebat praepete cursu
Ille pater generans mortalia saecula cuncta,
Quum primum Etruscis ego cœpi vescier auris.
Post ubi largita est tantum mihi gratia donum,
110Ut praecelsa rotae fastigia adire liceret,
Quae vos circumagit, regionem agnoscere vestram
Est mihi sorte datum. Modo vestros suspicit ignes
Suspirans anima ista pie, ut virtute potiri
Durum iter aggressae detur, quod me attrahit ad se.
115»Jam se summa Salus sistit sic proxima,» cœpit
Dux mea, «ut et claris, et acutis lucibus uti
Jam te posse rear. Quare consiste, priusquam
Te mergas illuc, despectans. Aspice, quantum
Sub pedibus mundum tibi subjecisse videbor.
120Quare sensa tibi quam jucundissima prodat
Pectus, ubi occurrat venienti turba triumphans,
Per caeli convexa hujus quae laeta propinquat.»
Septenos iterum caelos ego lumine totos
Lustravi, talemque globum mihi cernere nostrum
125Contigit, ut vili aspectu decerpserit ore
Invito risum; ac melius sentire videtur
Qui minimi hunc faciat, vereque est aequus habendus,
Longe diversas qui agitat sub pectore curas.
Natam Latona incensam vidi, atque sine umbra,
130Quae mihi causa fuit, cur olim mente putarim
Hanc raram ac densam. Hic, Hyperione nate, tuorum
Spicula sustinui splendorum, quoque rotentur
Impete te circum natus Maja atque Dione,
Miratus didici, ut moderetur Juppiter igni
135Nati, algoque patris. Stationes causa novandi
Tunc patuit. Vidi septena haec corpora, quanta,
Qualia erant, qualique ibant velocia motu,
Utque potita situ distanti singula cedant.
Areola haec, quae nos adeo facit esse feroces,
140Me simul aeterna verti cum prole gemella,
Tota mihi a summo se ostendit ad usque profundum:
Exin pulchra meis quaesivi lumina rursus.