1Olim haud absque suo credebat terra periclo
Formosam Venerem, quam tertia sphaera rotantem
Accipit, insanum radiis emittere amorem;
Quare ubicunque loci veteres errore vetusto
5Huic struxere aras, cultam in sua vota vocantes,
Cumque Cupidine iis fuit usque in honore Dione.
Hanc etenim matrem dixere, illumque creatum,
Qui quondam infixus gremio infelicis Elisae
Sederit. Hinc ipsi ducebant nomina stellae,
10Cui modo cervicem est solis, modo cernere frontem,
Unde mihi istius desumpsi exordia cantus.
Ipsam ascensurus non sensi; intrasse BEATRIX
Admonuit; namque illa magis mihi visa decora est.
Ac veluti in flamma nitet inspicienda favilla,
15Utque in voce licet vocem distinguere, ubi una
Atque eadem manet, atque abit exspatiata, reditque
Altera: sic alias vidi hac in lace moveri
Lampadas in gyrum properanter plusque minusque,
AEterno prout cuique frui splendore dabatur,
20Ut reor. Algenti nunquam de nube ruerunt
Perspicui, aut caeci cursu tam praepete venti,
Ut non impliciti lentique videntibus ista
Lumina sint visi, divina mihi obvia ferri,
Gyro interrupto, cujus primordia ab altis
25Incepere prius Seraphim; post obvia prima
Auribus audivi «Hosanna!« tam dulce canorum,
Ut nunquam posthac repetitum audire cupido
Desinat. — Interea propius nos astitit unus,
Et solus dixit: «Cuncti indulgere parati
30Hic tibi nos sumus, ut nobis gaudere facultas
Sit tibi. Nos cum principibus caelestibus unum
Circumagi in gyrum cursumque sitimque solemus,
Ad quos in terris fudisti hunc pectore cantum:
Vos, monstrante Deo, queis tertia sphaera movenda
35Contigit›; ac tanta nobis cor ardet amoris
Flamma, ut non sit dulce minus cessare parumper,
Dum tibi sat fiat.» Postquam pudibunda modeste
Lumina converti ad Dominam, et simul ipsa benigne
Annuit, atque fidem fecit, fuit impetus illam
40Inspicere in lucem, quae mi promittere tantum
Audita est donum, et: «Dic, cuja es?» nostra locuta est
Sensu vox impressa pio penitusque profundo.
Et quanta et qualis plus est mihi visa refulgens
Laetitia aucta nova, quum me sua gaudia fari
45Vidit suadentem! Haud aliter verba edidit ista:
«Non habuit me terra diu; si vita fuisset
Longa diu, mala multa forent, quae nulla fuissent.
Me tibi laetitia occultat mea, plurima circum
Quae radiat velatque tibi me animalis ad instar,
50Serica fila sibi cui sunt sua fascia. Magno
Junctus amore mihi, nec deerat causa, fuisti;
Nam si ibi mansissem, tibi veri ostendere amoris
Me plus quam frondem vidisses usque paratum.
Pars ea laeva orae, Rhodani quam perluit unda,
55Mixta ubi sit Sorga, me quondam tota manebat
Regem, atque Ausoniae quod cornu tecta frequentant
Baris, Cajetae, Crotonis, tibi unda Truenti
Et Verdis pelago miscetur. Jam aurea crini
Serta meo dederant, quas terras irrigat Ister,
60Postquam Teutonicos parcit contingere fines;
Quaeque Pachinum inter tellus, interque Pelorum
Splendida caligat Trinacria, plusque laborat
A vento supra Catanam (nec pœna Typhœi
Causa est, sed nascens sulphur) proprios quoque reges
65Vidisset. Nostro regnasset sanguine cretus
Carolus, et natae soboles generosa Rudolphus,
Ni pravum imperium, quod semper corda dolore
Subjecti torquet populi, clamare Panormi
Vulgus adegisset: Percelle, interfice, caede.
70At si id prospiciat, mihi qui est germanus, avaram
Pauperiem fugeret Catalaunam, ut damna futura
Vitaret. Nam, ut vera loquar, sive ipse, necesse est,
Sive sui caveant, ne major sarcina onustae
Navi imponatur. Cujus natura propinquis
75Edita munificis, descendit parca, ministrisque
Orbata est implere minus curantibus arcam.»
«Dum, quam tu fundis fando, haud secus atque ego cerno,
Altam laetitiam credo te cernere, ubi omne
Desinit, exoriturque bonum, mihi gratius istud
80Contingit, simul et magni est; namque ista patescunt,
Te inspiciente Deum propius. Mea pectora comples
Laetitia; sed fac doceas, qui semine amarum
Ex dulci manare queat; nam, te ista locuto,
Mens pendet magna dubitandi exercita causa.»
85Vix haec fatus eram, subito quum talia reddit:
«Si tibi, quod poscis, mihi verum ostendere fas sit,
Ante oculos veniet, quod nunc post terga tenetur.
Quae totum bonitas, quod gestis scandere, regnum
Volvit satque facit, qua temperat omnia, mente,
90Virtute ingenita haec ingentia corpora donat.
Nec modo naturas omnes sapientia per se
Optima disposuit, verum prospexerat ipsis
Atque saluti horum. Nam quicquid percutit arcus
Iste, ad propositum finem descendat oportet,
95Non secus ac telum jussum contingere signum.
Ni faciat, caelum, quod obis, sic ederet omne
Inceptum, ut possis hoc aequiparare ruinae:
Idque nequit fieri, ni mens haec astra moventum
Deficeret mensque illa prior minus apta jaceret.
100Visne magis nitide hoc per me cognoscere posse?»
Huic ego: «Nil ultra; fieri non posse fatebor,
Ut quod, opus fuerit, natura parare gravetur.»
Ille autem: «Modo dic, numquid pejore futurum
Condicione putes hominem, nisi civis is esset
105In terris?» «Verum,» respondi; «et nulla roganda
Hic est mi ratio.» «Sed quomodo civis in urbe
Esse potest? Nam illic, nisi quis diversa sequatur
Munera diverse, non vivitur. Hoc dabis ultro,
Si bene praeceptor vester scripsisse putetur.»
110Sic is descendit pergens huc usque gradatim;
Postea conclusit: «Diversas ergo necesse est
Vestrorum esse operum radices. Namque Solonis
Unus habet pectus; Xerxes hic nascitur; ille
Melchisedech; alter, qui natum perdidit, alis
115Aëra tranantem. Caeli quae conficit orbes
Natura, huic cerae mortali facta sigillum,
Utitur arte sua; sed non praeponere curat
Illam illamve domum. Hinc est, ut semine eodem
Esavus natus Jacobo a fratre recedat,
120Nascaturque adeo vili genitore Quirinus,
Quem Marti reddunt. Semper natura creata
Iret iter, referens mores atque ora parentum,
Si mens supremi non vinceret optima patris.
Nunc tibi id ante oculos stat, quod post terga manebat.
125Verum ut cognoscas, quam sis mihi carus, id addam,
Quo te praecinctum cupio. — Natura per omnes
AEtates, ubi fortunam sibi vidit iniquam,
Ut quodvis aliud semen regione remotum
A propria, evadit minus utilis et male cedit.
130Quodsi terrigenae, quae fundamenta locavit
Natura ante oculos, non contemnenda putarent;
Ista secuti homines veris virtutibus irent
Aucti. At vos in cœnobium detruditis illum,
Qui fuerat natus praecingier ense cruento,
135Et regem facitis, qui est dignus dicere causas;
Quapropter legitis vestigia devia cursu.»