335Undique praecupidus divinam visere silvam
Quae, densa, ac viridis, frangebat tela diei,
Haud mora, deserui ripam; sursumque ferebar
Per campum lentus, qui suaviter undique olebat.
Aura mihi dulcis, mutari nescia, frontem
340Non magis afflabat, flamen quam lene Favonii;
Qua frondes tremulae in partem, quo projicit umbras
Mons primas, se curvabant, non taliter autem
Ne volucres dulci mulcerent aethera cantu;
Quae, ramo innixae, gaudebant aëris haustu,
Laetisonam edentes vocem; cui consona motae
Murmura reddebant frondes; ut saepe Ravennae
Pinea silva sonat, quum solverit Aeolus Eurum.
Jam tantum progressus eram, ne cernere possem
Unde ipse intraram, tenuis quum rivus euntem
350Impediit; qui, lene fluens, in margine natas
Flectebat virides herbas, laevamque petebat.
Quicunque est terris lymphae purissimus umor,
Limosus foret, huic siquis componere vellet;
Qui nihil abscondit, quamvis se fuscus in umbra
Perpetua volvat, radios quo immittere nullos
Nec Titan nec Luna queunt. Vestigia pressi,
Atque amnem transivi oculis, tam florida ut illic
Aspicerem varioque adeo loca picta colore.
Ut res quondam oculis offert se mira repente,
360Quae mentem rapit, et curas procul amovet omnes;
Solivaga haud aliter mulier mihi visa canoros
Est dare voce sonos, ac lectos carpere flores,
Unde renidebat tellus. O candida Virgo,
Dixi, quae quidem amore cales, si credere par est
Vultu, qui dat saepe animi notescere sensus,
Ne, precor, huic pigeat paulum succedere ripae,
Ut, quas ipsa canis, valeam deprendere voces.
Te mihi cernenti Proserpina mente recurrit,
Qualis erat, qualique loco, quo tempore natam
370Amisit genetrix, ac vernos filia flores. —
Ut, sibi collectis pedibus, se femina vertit
In choreis, plantam vix visa abjungere planta;
Haud secus in variis vertit se floribus illa,
Virginis assimilis, oculos flectentis honestos.
Annuit oranti, tantumque accessit ad oram,
Ut mihi fas fuerit cantūs deprendere sensum.
Postquam autem venit, qua rivus gramina lambit,
Tollere dignata est oculos. Non lumina tantum
Jam Veneris fulsisse reor, quum cuspide nati
380Fixa fuit, non matrem equidem fixisse volentis.
Ridens adversa in ripa vario illa colore
Carpebat fibres, quos dat sine semine tellus.
Nos tantum trinis dirimebat passibus amnis.
Non sic Hellespontum, quo sibi puppibus olim
Fecit iter Xerxes (frenum immortale superbis)
Leander, Sesto quod Abydum abscinderet, odit,
Ut rivum hunc ego, quod mihi non patuisset eunti.
Hac estis vos sede novi, tunc incipit illa:
Suspicio vos forte tenet, quod me edere risum
390Cernitis hac terra, humanis quae gentibus olim
In nidum concessa fuit; sed Davidis hymnus
Me delectasti illustrat, dubiumque resolvit.
O qui prae reliquis incedis, meque rogasti,
Dic, si quid jam scire cupis; nam prompta petenti
Ut referam veni, ac mentem caligine solvam.
Rivus aquae silvaeque sonus, contraria dictis
Sunt, ego respondi, quae jam mihi facta fuerunt.
Rerum, quas tu miraris, tunc rettulit illa,
Evolvam causas, abigamque ex mente tenebras.
400Immensum Deus ille bonum, qui complacet uni
Ipse sibi, dedit esse homini, rectumque creavit,
Atque locum hunc tribuit pro aeternae pignore pacis;
(Ob scelus ille suum non longum hic vixit; et amens
In planctum ac fletum, risumque et gaudia vertit);
Utque ex turbinibus, quos terrae undaeque vapores
Efficiunt, aestu attracti, ne deinde veniret
Quid nocumentum homini, montem hunc tam erexit ad astra,
Atque ideo ex illa est liber, qua clauditur, ora.
At, quia cum primi rapida vertigine Caeli
410(Ni quicquam impediat cursum) pervolvitur aër,
Impetus ille nemus, quod tollitur aëre puro,
Verberat; ac densae respondent murmure plantae.
Tunc agitata suis implet virtutibus arbos
Aëra, et has circum commotus decutit aër.
Altera(Nostra) propterea tellus, (prout commoda Caeli
Temperies, glaebaeque umor), virtutibus hisce
Deinde gravis, parit, et varias dat surgere plantas.
Hoc autem audito, non est mirabile, vestra
Siquid terra oritur noto sine semine germen.
420Et te scire volo, qua nunc tellure moraris,
Esse hanc seminibus plenam, fructusque creare,
Quales nulla plăgis vestratibus educat arbos.
Non haec, quam cernis, de vena prosilit unda,
Quam vapor instauret, gelidos conversus in imbres,
Ut quae decrescunt aut crescunt flumina cursu:
Fonte scatet solido ac certo; atque huic diva voluntas
Suppeditat, quantum in partes dimittit utrasque.
Ex hac parte fluit, pariens oblivia culpae,
Ex alia in memorem mentem benefacta reducens;
430Hīc Lethes, aliaque Eunies parte vocatur:
Tantum vero juvant, quando gustantur utrique.
Quum nempe hinc primum, posthac gustatur et illinc:
Dulcior istorum est omnes super unda sapores.
Quamvis hisce tibi penitus satiata cupido
Esse queat dictis, non attamen ipsa silebo;
Nec te, si quicquam promissis amplius addam,
Posse pigere reor. Qui sunt antiquitus auream
Commenti aetatem, per somnia forte poëtae
Hunc videre locum: humana hic fuit integra radix,
440Hic ver perpetuum, fructusque hic omnis; et isti
Sunt porro, a cunctis memorati, nectaris amnes.
Sic ea. Respexi Vates, ambosque notavi
Extremas voces risu excepisse loquentis.
Ad pulchrum hinc rursus direxi lumina vultum.