446Quam natura parit, nescitque exstinguier ullā,
Praeter quam mulier petiit Samaritis, ab undā,
Me sitis urebat; studioque urgebar eundi
Interea per iter stratum plorantibus Umbris,
450Et, quos justitia infligit, pietate dolorum.
Ecce, velut tumulo aetherias redivivus ad auras
Discipulis olim Christus pergentibus Emmaus,
Ut memorat Lucas, nobis apparuit Umbra;
Post nos tendebat gressum, ad vestigia retro
Prospiceret dum turba jacens; nec sensimus ante
Quam vocem ediderit. Pacis vos munere, fratres,
Sospitet Omnipotens, inquit. Nos protinus illi
Vertimur, his vix auditis; Vatesque vicissim
Innuit, ut decuit; nutumque est voce secutus:
460Det Caelum tibi pace frui, quod sedibus illis
Me procul exilio per saecula cuncta relēgat. —
Quare, quove modo, montem tam praepete gressu,
Respondit, si vos Deus indignatur, aditis?
Quo duce venistis? Contra cui talia Vates:
Si, quae hĭc fronte gerit, quaeque Angelus imprimit ense,
Tu signa aspicias, nimirum opus esse videbis
Hunc inter regnare bonos; at stamina quando
Nondum illi Lachesis nerat, quae imponere Clotho
Unicuique solet, solus se ferre nequibat
470Spiritus illius, nobis qui est frater utrisque;
Quippe etenim nescit nostro discernere more:
Quare ego sum vastis detractus faucibus Orci,
Ut comes illi assim, ac vivis impervia regna
Ostendam; quantumque sciam haec ostendere pergam.
At dic, si nosti, cur magno concita motu
Intremuit rupes? sonuit cur undique clamor
Usque ad radices, vitreum quas alluit aequŏr?
Haec Doctor poscens, placitum mihi prorsus agebat;
Ardentemque sitim spes hinc exorta levavit.
480Nil extra morem, ille ait, aut absque ordine, montis
Religio patitur: nulla inconstantia regnat.
Nil valet hīc aliud diversos edere motus,
Quam quod caelestis regio ex se suscipit ipsā;
Non etenim scalā ulterius, quam triplice tantum
Vidisti constare gradu, nix, atque pruina,
Ros, imber, grandoque cadunt. Non fulgura, nubes,
Aridus et vapor, atque vagus Thaumentidos arcus
Transiliunt limen, quo claviger Aliger astat.
Inferius fortasse tremit multumve parumve;
490At, ventum ob terra inclusum, (cur nescio) nunquam
Hic tremuit. Tremit hic, macula quum Spiritus omni
Exutus, sese movet, atque assurgere sumit;
Ac tremor excipitur cantu. Est sola voluntas
Munditiae indicium, qua liber Spiritus actus
Optat sedem aliam; atque illi est voluisse juvamen.
Ante etiam optabat; sed poenam implere voluntas
Illi inerat, Deus invitae quam subjicit ultor;
Ut poenam cupiat, veluti peccare cupivit.
Hinc mihi, qui has curas quingentos amplius annos
500Sum passus, sedis mutandae est orta voluntas;
Atque ideo motum audisti, laudesque canentum
Spirituum Domino, qui mox se ascendere donet.
Haec ait; et, quoniam potandi est tanta voluptas,
Quo major fuit ante sitis, non promere verbis,
Quam mihi profuerit, scirem. Cui deinde Magister:
Quae vos hic vinctos tenet, et quae causa resolvit,
Jam novi; unde tremor terrae, cantusque sequaces.
Nunc age, qui sis, et cur hic tot saecula passus
Discere fac poenas. Quum, Caeli Rege juvante,
510Spiritus is rettulit, Titus est ea vulnera bello
Unde cruor fluxit, Judas quem vendidit, ultus,
Nomine, quod plus et viget, et plus addit honoris,
Ipse insignis eram, at Fidei nondum assecla Christi.
Carmina erant adeo mea grata, ut ab urbe Tolosae
Accierit Roma, atque ornarit tempora murto.
Dictus sum terris Statius, fraternaque bella
Thebarum cecini, Pēleique ex sanguine Achillem;
Ast onus haud potui vivens explere secundum.
Ardori divina meo genitabile semen
520Flamma fuit, cujus quamplures lumine clarent;
Haec mihi materque ac nutrix: Aeneida dico,
Qua sine nil feci, quicquam cui ponderis esset;
Atque, ut Virgilii vixissem tempore, Solem
Exilio vellem decedere serius unum.
Haec me Virgilio dederunt tali ore tueri
Quod dicit, nil fando, sile. Sed victa voluntas
Motibus interdum cedit; sunt quippe sequaces
Risusque ac planctus curae, unde utrique creantur;
Ingenuisque viris minus imperat ipsa voluntas:
530Ast ego surrisi tantum, nictantis ad instar.
Quare Umbra, hoc cernens, presso stetit ore; mihique,
Quo magis apparent inclusi pectore sensus,
Intuita est oculos. Sic coepti attingere finem
Sit tibi fas, dixit, quare tibi nuper in ore
Prorupit risus? Diversis partibus anceps
Comprimor: una silere jubet, jubet altera fari:
Corde dabam gemitus. Sensit Praeceptor, et inquit:
Fare quidem, et narra quod sedulus iste requirit.
Tunc ego: quod risum ediderim, tu forte, vetuste
540Spiritus, obstupeas; magis at mirabile disces:
Qui mihi doctor adest, ac me super ardua ducit,
Hĭc est ille Maro, unde animos, ut facta virorum
Atque Deos caneres, hausisti. Si altera risus
Causa, tuae obveniat menti, fuge credere veram;
Quae porro de illo es fatus, vera omnia rere.
Is se inclinabat, complecti genua Magistri
Approperans; ast ille inquit: ne talia faxis;
Umbra utrique sumus. Cui surgens rettulit alter:
Jam nosces quanto tibi sum divinctus amore,
550Corpore quum fuerim nos esse oblitus inanes.