104Finierat Vates, atque in me fixa tenebat
Lumina, perspiciens, numquid verba ore probarem.
Atque ego, cui nondum discendi cesserat ardor,
Haerebam tacitus labiis, sed pectore mecum:
Forte illum, ajebam, nimium me poscere taedet.
At Pater, advertens me promere verba vereri,
110Ipse, loquendo, animum mihi praebuit inde loquendi.
Quare ego tum dixi: mihi sic, dilecte Magister,
Illustras mentem, ut, quae disseris, omnia cernam:
Ergo age, te precor, edoceas, pravique bonique
Quomodo fons sit amor. Mentem mihi dirige acutam
Ille ait; ac tibi nosse dabo, quam detinet error,
Qui voluere aliis sese praebere magistros.
Natus amare animus, ad res est mobilis omnes,
Quae gratae obveniunt, ubi ad actum blanda voluptas
Excierit: verae inde rei mens vestra receptat
120Effigiem, atque illam vobis simul explicat intus;
Unde animus trahitur: qui si flectatur eidem,
Flexus hic est amor, ac naturae ab origine manans;
Qui, delectando, hinc animo geminatur in ipso.
Natura mox quale sua salit ignis in altum,
Quo sibi materia est consors, re quaerit amata
Ille frui; ac nunquam, nisi sit possessa, quiescit.
Hinc tu nosse potes quantum de tramite aberrent
Recto, qui esse putant laudabile semper amorem,
Quod bona materies semper fors esse videtur;
130At, bona sit quamvis cera, haud bona semper imago est. —
Sermo quidem tuus, et mea mens, hunc rite secuta,
Tunc ego respondi, dederunt mihi noscere amorem.
At magis obtineor dubiis: hunc extima rerum
Si generat facies, animusque huic ambulat haerens,
Quid meruisse potest, si recte aut sequius ibit?
Quatenus intendit ratio, tibi dicere tantum
Evaleo, ille refert: tua diluet alma Beatrix,
Divinae quod lucis eget. Qui dīditus atque
Est pariter junctus terrenis artubus, omnis
140Spiritus ingenita ac propria virtute potitur,
Quam, nisi ad actum venerit, haud agnoscere fas est;
Effectuque patet, ceu vivere planta virore.
Notio primarum rerum, affectusque priores
Propterea, qui sunt animis, ut mella creandi
Est apibus studium, haud homini patet unde creentur.
Non hĭc primus amor laudem probrumque meretur:
Ast, alius quoniam hinc omnis venit, altera virtus
Innata est, quae consulit, et quae limine debet
Sistere in assensūs. Vobis hinc prima merendi
150Causa venit, prout illa bonos admittat amores,
Rejiciatque malos. Sophiae id novere magistri,
Multaque propterea morum documenta dedere.
Quantumvis animis ergo exoriantur amores
Est opus, hos tamen est illis pepulisse facultas;
Liberum et arbitrium vocat hanc claram alma Beatrix
Virtutem; esto memor, si de hac tecum illa loquatur. —
Paene ad dimidium noctis jam luna morata,
Rara dabat nobis effulgere sidera caelo,
Ut situla apparens, quae tota exardeat, ingens;
160Ac Caelum adversus currebat tramite, quem Sol
Accendit, quum inter Sardos Corsosque cadentem
Roma videt: Ductorque bonus, quo Mantua cedit
Andibus, abstiterat mihi respondere roganti;
Atque ego, jam mentem dubiorum ambage solutus,
Somno instar titubantis eram. Sed protinus omnem,
Quae post nostra frequens veniebat terga, soporem
Turba mihi eripuit. Veluti strepere agmina circum
Ismenus quondam atque Asopus litore vidit,
Quum Bacchi auxilio populus Thebanus egeret,
170Sic ego per gyrum vidi se ferre catervas,
Quas recti flammabat amor justique cupido.
Nobis continuo astiterunt; namque alite gressu
Currebant; flentesque duo velociter ante
Clamantes ibant: Propere Jessaea virago
Se tulit in montem; quateretque ut Caesar Ilerdam,
Massiliam pupugit, rapideque petivit Iberum.
Actutum, actutum; ne paucum propter amorem,
Clamabant alii, tempus decurrat inane;
Gratia namque bonum studio revirescit agendi.
180O gens, cui fervor nunc forte rependit acutus
Segnitiem atque moram, Doctor tum dixit, es olim
Queis operata bonum; hĭc, qui Caeli vescitur aura,
(Vera loquor) quum Sol primos ostenderit ortus,
Ire cupit sursum: qua sit via pandite quaeso.
Talia dicenti respondit Spiritus unus:
Nos sequere, inveniesque aditum: sic ardor eundi
Nos agit, ut nunquam cursum requiesse queamus:
Ignoscas igitur, tibi si est injuria nostrae
Est quod justitiae. Veronae rector in urbe
190Coenobii ipse fui, Zenonis nomine divi,
Quum bonus imperium jam Barbarossa teneret,
Quem Mediolanum memorat corde hactenus aegro.
Proximus est quidam tumulo, quem hujusce dolebit
Coenobii, atque habiti hīc juris; verique pigebit
Pastoris posuisse loco, membrisque animoque
Deformem, natum, foedis natalibus ortum.
Nescio, (nam longe aufugit) num plura locutus
Is fuit; hoc autem audivi, placuitque tenere.
Ac tunc ille mihi, auxilium qui ferre solebat
200Casibus in cunctis: te, dixit, verte, duosque
Aspice, segnitiem monitis qui ingentibus urgent.
Extremi illi ibant, clamantes: Occĭdit omnis
Gens prius, abscissis patuit cui fluctibus aequŏr,
Cerneret heredes sibi quam Jordanis adesse;
Quaeque sub Aenea est longos pertaesa labores,
Maluit in Siculis ingloria vivere terris.
Qui simul ac adeo ex oculis abiere citatim,
Amplius ut cerni haud possent, tunc altera menti
Cura mihi propere incubuit; quam deinde secutae
210Sunt aliae atque aliae; perque illas mente vagatus,
Clausi oculos; ac sunt mihi curae in somnia versae.