769Horrida nigrities Erebi, noctisque carentis
770Undique sideribus cunctis, sub paupere Caelo,
Nubibus ut potuit saeptae, mihi lumina nunquam
Occuluit tantum, nec contigit aspera sensus,
Ille velut fumus, quem non potuere patentes
Ferre oculi; atque ideo mihi Dux catus atque fidelis
Praebuit accedens umerum. Ceu lumine cassus
Ductorem sequitur, ne tramite devius erret,
Impetat aut aliquid, quod damnum possit eunti
Inferre aut letum; non sequius ipse sequebar
Tunc per amarum fumum foedumque aëra Vatem;
780Hortantem auscultans, ne abjungerer, atque caverem:
Audibam voces: pacem veniamque precari
Quaeque videbatur, qui crimina delet, ab Agno;
Atque Dei Agnus erant illarum exordia: cunctis
Unus erat modus, ac verbum simul omnibus unum:
Cuncta pares, cunctis plena his concordia. Numquid
Vox haec Spirituum? dixi. Contraque Magister:
Vera putas; nodum, quo vinxerit ira, resolvunt.
Pande, quis es? dixit nostras vox reddita ad aures,
Qui nostrum gradiens proscindis corpore fumum,
790Atque ita de nobis, ut si mētēre calendis
Tempora, proloqueris. Responsum redde, Magister
Ac pete, tum dixit, num sursum hinc semita ducat.
O qui te mundas, redeas ut pulcher ad illum,
Ipse inqui, qui te fecit, mirabile disces,
Si mihi te socias. Me quatenus ire licebit,
Te sequar, ille ait; ac, si fumus denegat ater
Alterno ore frui, jungent nos mutua verba.
Vestibus indutus, coepi tunc ipse profari,
Quas mors dissolvit, sum regna per infera vectus,
800Atque eo nunc sursum. Tanto si diva favore
Gratia me impertit, caelestem Numinis aulam
Ut more insueto adveniam, dic quaeso, quis olim
In terris fueris; dic et quae semita ducit
Ad montem; velutique ducis tua verba sequemur.
Nomine sum Marcus, Lombardo sanguine cretus,
Rettulit: egregias artes, despectaque cunctis
Nunc studia excolui: recto te tramite defers,
Ut montem ascendas. Pro me, quum veneris illuc,
Funde preces, oro. Faciam quod tute requiris,
810Dixi ego: sit tibi certa fides. Sed viscera rumpor,
Ni mihi dissuitur dubium, quod, quum ante fuisset
Simplex, nunc factum est duplex: quae namque profaris,
Spiritus est alter fatus: nunc utraque jungo.
Est omni virtute carens late undique mundus,
Quomodo tu memoras, vitioque involvitur omni?
At, rogo, me causam doceas, ut noscere et ipse
Atque aliis aperire queam: est sententia duplex;
Altera nam terris hanc ponit, et altera Caelo.
Is prius ex alto traxit suspiria corde,
820Atque ita mox dixit: densa caligine saeptus
Est mundus, tuque inde venis: caelestibus astris
Gens hominum rerum successus imputat omnes,
Tanquam si secum rapiant, faciantque necessum.
Si foret hoc autem, foret et destructa facultas
Libera tum mentis; nec praemia reddere justum
Virtuti, aut esset culpis infligere poenas.
Incohat humanos motus, non attamen omnes,
Caelorum influxus; sed lux secernere vobis
Est data triste bono, atque facultas libera mentis;
830Quae, primum caelo pugnans, si invicta laboret,
Ac bene se dapibus nutrit, dehinc omnia vincit.
Vos melior natura(Deus) regit, sed sponte gerentes:
Haec mentem condit, quae non influxibus unquam
Subdita Caelorum est. Ideo, si ex tramite recto
Praesens digreditur mundus, ne quaerite causam
Exterius; sed quisque suo sub corde requirat.
Hoc tibi nunc pandam. Pueri de more tenelli
Risumque fletumque edentis, spiritus exit
Artificis manibus; quam fiat, eum ante tuentis.
840Nescius is rerum, laeto ex factore profectus,
Sponte ad eum redit, illi qui solacia praebet.
Terreni inde boni incipiens gustare saporem,
Decipitur; sequiturque malum, quod profore credit,
Ni dux aut frenum illius detorquet amorem.
Legibus hinc opus est, est et rectore necessum,
Verae urbis valeat saltem qui cernere turrim.
Sunt leges; at quis sequitur? quis et utitur illis?
Nemo quidem: ante etenim qui fert vestigia Pastor,
Ruminat ille quidem, diffissa sed ungula deest:
850Gens igitur, bona, queis inhiat, perquirere cernens
Rectorem ipsa suum, haec sequitur, nil cetera curans.
Non ex natura, quod sit vitiata, scelestus
Est mundus: pravum hunc regimen corrumpere constat.
Quae dabat integros olim splendescere mores,
Roma duos Soles habuit, mundique Deique
Monstrarent qui rite viam. Nunc unus ab altero
Exstinctus periit: gladius coiere pedumque;
Ac male propterea fungantur munere oportet;
Namque, simul junctos, illos non ulla refrenat
860Mutua formido alterius. Spicam aspice, dictis
Credere si nescis: ex semine noscitur herba.
Quas Padua atque Athesis perfundunt flumine, terris
Virtutem ac pulchros mores reperire licebat,
Jurgia quum nondum ac litem Fridericus haberet;
Nunc tutus transire potest, qui obstante pudore
Ingenuis rectisque viris occurrere nolit.
Tres superant uni, quorum virtute recentem
Arguit antiqua aetatem: nimiumque videtur
His cessare Deum ad meliorem ducere vitam.
870Nempe et Corradus, quo Brixia gaudet alumno,
Gherardusque bonus, Reggensis et incola Guidus,
A Gallis dictus Lombardus nomine simplex.
Dic age, quod duplex quoniam conjuncta potestas
Est illi, in caenum cadit, et se Roma suumque
Turpat onus. — Verum, rettuli, mi Marce, profaris:
Nunc video cur Leviadis tellure potiri
Non est lege datum. Sed quis tibi dicitur acti
Exemplum in nostri Gherardus dedecus aevi?
Me tuus aut sermo fallit, tum rettulit ille,
880Aut tentat; nam, quum Tusca tu voce loquaris,
Nil scis de Gherardo: alio non nomine novi,
Ni sumam illius prognatae ex sanguine Gajae.
Vos Deus usque juvet: vobiscum haud amplius ibo:
Aspice per fumum jam nunc albescere lucem:
Hinc me propterea discedere oportet: ibidem
Angelus est etenim, mihi quem spectare vetatur.
Haec ait; ac, me audire negans, vestigia vertit.