544Quisnam hic, per nostrum qui fert vestigia montem
Nondum morte obita? qui lumina sponte suapte
Obserat et pandit? Quisnam sit nescio, vero
Non solum esse scio: tu, qui mage proximus illi es,
Id rogita; atque modis, ut disserat, excipe blandis.
Sic geminae ad dextram de me acclini ore vicissim
550Ajebant Umbrae: vultum hinc fecere supinum,
Ut mihi dicta darent; atque una est talibus orsa.
O anima, humani quae nondum corporis expers
Īs Caelum versus, nobis solacia praebe,
Dic quaeso unde venis, quisnam es: mirabile tantum
Es nobis, quantum quae res non exstitit unquam.
Lene fluens, mediis ex cautibus Appennini,
Tunc ego sum fatus, per milia multa volutus,
It nitidus fluvius, Tuscasque intersecat oras.
Hinc ego devenio: nomen nil promere rēfert,
560Nam parum adhuc resonat. Si rem, prius Umbra locuta
Respondit, teneo, vis Arnum dicere. At: amnis
Cur nomen siluit, dixit tum affata propinquam
Altera, quale rei, quae non sit grata loquenti?
Nescio: sed dignum ut pereat, ait Umbra rogata,
Fluminis est hujus nomen: nam ab origine prima,
Qua sic assurgit mons, scinditur unde Pelorus,
Ut paucis se deinde locis magis erigat, usque
Quo redit, ut pelago instauret, quod surripit aether
Unde trahunt fluvii, secum quod in aequŏra volvunt,
570Undique sic virtus fugitur, velut horridus anguis.
Sive loci vitio, pravo seu more colentum,
Sic naturam hujus vertit gens incola vallis,
Ut credas illi Circen alimenta dedissse.
Inter namque sues it primum parcior amnis,
Glande magis dignos, hominum quam vescier escā.
Invenit hinc catulos, ultra queis ringere vires
Mos est; atque ideo, indignatus, ab hisce recedit.
Ulterius tendens, quanto fit ditior undis,
Ex catulis tanto plures nanciscitur aspros
580Deinde lupos fieri. Labens mox gurgite major,
Tam vafras reperit vulpes, ut prendere nullum
Has queat ingenium. Nec quod me sentiat alter
Dicere destiterim: quin hunc exinde juvabit
Id meminisse, mihi verax quod spiritus edit.
Fluminis in ripa, ipse tuo de sanguine cretum
Hos captare lupos video, atque implere timore:
Vivos hos vendit, senis hinc bovis enecat instar:
Exuit et vita multos, ac semet honore:
Sanquineus silva egreditur, talemque relinquit,
590Ut nequeat post mille annos in pristina reddi. —
Ut dolet auditor, siquis fortasse futuros
Nuntiet eventus tristes, commotaque turbat
Ora metu, quacunque instet de parte periclum;
Tristitiam his sic auditis Umbra altera vultu
Induit. Istius dolor, ejusque aspera dicta,
Egere ut cuperem utriusque agnoscere nomen,
Ac prece commixta hoc petii. Qui Spiritus ante
Effatus mihi jam fuerat, sic rettulit orsa:
Vis ut in id veniam, quod tu praestare recusas;
600At quia Rex Caeli sinit ut sua gratia tantum
Exseret in te fulgorem, non dicere parcam.
Guidus ego Del-Duca sum: mihi corda venenum
Imbuit invidiae: siquem gaudere videbam,
Tu mea vidisses livoribus ora notari.
Haec mihi nunc mĕtĭtur tali de semine fruges.
Cur, genus humanum, rebus cor ponis in illis,
In quibus ut consors potiundis desit oportet?
Hic est Calbolidum Rinierus gloria gentis,
Nullus ubi est hujus vestigia clara secutus.
610Nec tantum istius genus, inter marmoris aequŏr
Renumque atque Padum et montem, est his omnibus expers,
Queis opus ad vitam est recte pulchreque gerendam:
Finibus his regio sic late est stirpibus omnis
Plena veneniferis, ut vix jam tempore longo
Deficiant, licet ingeminet cultura labores.
Nunc ubinam et Litius bonus, Henricusque Manardus,
Et Traversarus Petrus, et de gente creatus
Guidus Carpinea? O virtutem oblita vetustam,
Gens Romandiolae! quando vel Felsina Fabrum
620Praestantem renovat, vel clara Faventia Foscum?
Foscum vulgaris germen praenobile trunci?
Ne, Tusce, obstupeas me fletibus ora rigare,
Quum mihi succurrit menti lux incluta Pratae
Guidus, et Attiades nostris qui vixit in oris,
Ugolinus, Tignosus Fridericus, et hujus
Lecta cohors, et Traversara, atque Anastagi,
Quorum non ullus laudis nunc provenit heres.
Quum muliebre genus mihi mente equitesque recurrunt,
Commodaque et curas, quas large adhibere solebant
630Comiter aeque animo, quo sunt nunc improba corda.
O fuge, Brettinorum, quum, quae tua frena regebat,
Abscessit domus, atque simul gens multa migravit,
Improba ne fieret, Felix tu prole negata
Es, Gabeum. Infelix vero Coniumque magisque
Salsubium, Comites curant qui gignere tales.
Paganis bene succedet, quum Daemon abibit;
Non adeo tamen, illorum sit ut integra fama.
Nominis es tutus, cui spes est nulla ferendae,
Fantoliniade, prolis; nam degener ullus
640Non erit, hoc qui dedecoret. Sed, Tusce, facessas;
Nam, plusquam fari, cupidus sum fundere fletus.
Nostra etenim regio valde mihi pectora movit. —
Non erat ignotum nobis, haurire meantum
Auribus has Animas sonitum. Quum proinde silerent,
Tendere nos recto rebamur tramite gressus.
Quum fuimus per iter sōli, tum, fulguris instar,
Aëra quum rapide scindit, vox obvia venit;
Me perimet, dicens, quisquis deprendet; et ibat
Effugiens, tanquam tonitru per inane volutans,
650Quum subito elisis prorumpit nubibus ignis.
Desiit haec vix audiri, subit altera, et ipsa
Assimilis tonitru: sum Aglauros, versa rigentem
In lapidem, clamans. Subita formidine captus,
Ut Vati haererem, retro vestigia traxi.
Vocibus elapsis aër quum deinde quievit,
Haec sunt, ille inquit, cohibendis apta protervis
Frena cupidinibus; sed vos apprenditis escam,
Atque ideo antiqui vos hamus pertrahit hostis,
Nec monitus aut frena valent obsistere contra.
660Sidereus Caeli, qui circumvolvitur, orbis
Vos vocat, ac sua dat vobis decŏra alta videre;
Vos autem aspicitis terram, justisque merentes
Propterea poenis, qui perspicit omnia, plectit.