110Ingredimur portam, prohibet quam saepe recludi
Pravus amor, blanda qui fallit imagine recti;
Atque hanc audivi magno cum murmure claudi.
Quam poteram culpae justam praetexere causam
Si respexissem? Per petram utrique cavatam
Vadimus inclusi: serpebat semita, partem
Nunc hanc nunc illam versus; velut unda propinquat
Atque fugit. Paulum, dixit tum Rector, oportet
Arte uti, hoc nunc in latus, et nunc illud, eundo.
Hoc nos tardavit; nec calle evasimus, ante
120Quam Lunae pars, luce carens, remearet in aequŏr.
Egressi ut fuimus latebris, et in aëra apertum
Venimus emersi, quo mons se colligit arctans,
Fessus ego, incertique viae consistimus ambo
Aequato in spatio, ac sōlo plusquam hispida terris
Semita desertis; quod tantum a rupe patebat
Ad latus exterius, quantum tria corpora sese
Protendunt hominum. Quoad usque intendere visum
Ad dextram et laevam poteram, dabat illa crepido
Undique se cerni aequalem. Vestigia nondum
130Extuleram, quum praecisam, cunctisque negantem
Ascensum pedibus, candenti ex marmore rupem
Atque toreumatibus caelatam talibus esse
Aspexi, queis non tantum Polycletus, at ipsa
Cederet omnino rerum Natura creatrix.
Angelus ille, diu venit qui nuntius olim
Optatae pacis, vetitumque reclusit Olympum,
Hic ita parebat verax, tamque ore suavi,
Ut mutum esse neges, et Ave illic dicere jures.
Quippe erat insculpta hic Virgo, quae, intacta pudoris,
140Obvolvit clavem, aeternum ut reseraret Amorem:
Tam proprie has habitu monstrabat et ore loquelas,
Ecce ancilla Dei, impressas ut cera figuras.
Ne tantum huic vertes animum, mihi proximus astans
Ad laevam, admonuit Vates. His vocibus actus,
Ulterius protendi oculos, aliamque propinquam,
Virginis ad tergum, stabat qua parte Magister,
Historiam vidi, caelatam cautibus eisdem;
Quare ego transilui Vatem, ac me protinus illuc
Detuli, ut hanc oculis melius spectare liceret.
150Marmore sculptus erat currusque bovesque, trahentes
Foederis hic arcam; quae nunquam munere fungi
Admonuit, cujus non sit mandata facultas.
In septem divisa choros, gens multa praeibat,
Quam canere ajebant oculi, auriculaeque negabant;
Ac pariter numquid plenis fumaret acerris
Certabant oculi ac nares. Dans corpore saltus
Anteibat David, sese sic rege minorem
Majoremque gerens. Alta hunc spectabat ab aede
Indignata Michol, vesano turgida fāstu.
160Alteram ut historiam aspicerem, vestigia movi,
Quae Michol a tergo albebat. Mihi gloria visa
Hic est Trajani, Romani principis, Orco
Quem Gregorii abduxere preces ob maxima facta.
Ad frenum huic vidua astabat, turbata dolore
Ac lacrimas fundens: equitum densissima turba
Circum aderat; ventusque aquilas, quas signa gerebant
Aurea, si credas oculis, per inane movebat.
His misera in mediis tales emittere voces
Ore videbatur: Poenas te vindice solvat,
170Qui natum enecuit, cujus nunc funera ploro.
Dum redeam, maneas, ait ille. Ac femina contra,
Cui dolor adjungit stimulos: nisi forte redibis?
Qui mea sceptra geret, vindex erit, ille reponit.
Quod recte alter aget, respondit femina, quidnam
Profuerit tibi, si proprium tu munus omittis?
Parce queri, tunc ille inquit, me munere fungi
Ante decet, quam abscedam: jus pietasque reposcunt.
Has, nova Qui nunquam vidit, dedit esse loquelas
Quas liceat captare oculis : non noscere nobis
180Fas est; quippe his in terris reperire negatur.
Talibus his humilis dum mentem ac lumina pasco
Cordis imaginibus, caris ob qui edidit auctor;
Ecce hinc, mussabat Vates, (vestigia verum
Lenta movent) gentes, poterunt quae ostendere callem
Ad suprema jugi. Cupidus nova quaeque videndi
Sicut eram, ad vocem confestim lumina verti.
(Ne te proposito ex sancto, ut sibi debita solvi
Vult Deus aspiciens, lector, deterritus aufer;
Ne poenas reputes, sed enim quod deinde sequatur,
190Quodque nisi usque diem poterunt durare supremum.)
Ductori hinc dixi : quod nos incedere contra
Aspicio, haud hominum formae, sed nescio quid sit:
Tantum me fallunt oculi! Taeterrima poenae
Condicio sic hos ad terram, rettulit ille,
Contrahit, ut me etiam pridem decepit imago.
Tende oculos, illumque vide, qui pondere pressus
Saxorum incedit: par omnes poena coërcet.
Mortales miseri, mentis quos luce carentes,
Longius a recto vesana superbia ducit,
200Non nostis, nos vermes esse, ideoque creatos,
Papilio angelicus nobis ut fiat ab ipsis,
Qui volat ad summam, quo nil juvat atque tuetur,
Justitiam? Quibus ex causis mens vestra tumescit?
Mancorum entomatum similes vos estis; ut illa
Vilia nempe insecta, quibus deest integra forma.
Quale, pavimentum tectumque ut fulciat, olim
Ponitur effigies, genibus quae pectora tangit;
Unde ab non vero verus dolor ingruit illis
Talia qui cernunt; sic vidi hos pondere pressos,
210Quum mentem adverti. Gravius prout pondus inesset
Aut levius, magis atque minus contracta videbam
Corpora: quaeque magis patiens erat Umbra doloris,
Flendo videbatur fari: sum viribus expers.