222Tam gentes multae, diversaque vulnera, fletu
Tam mihi complerant oculos, ut flere manentes
Ulterius cuperent. Sed: quidnam conspicis? inquit
Tum mihi Virgilius: cur deorsum lumina, figis
In mutilam gentem? non hōc te more gerebas
In reliquis foveis: si sit numerare voluntas,
Bis dena atque duo se volvit milia valles.
Nobis Luna subest; nec multum temporis ergo
230Jam datur; et, quae non reris, sunt multa videnda.
Si cur inspicerem, respondi, adverteris, ultra
Sistere me paulum sineres. Dum talia farer,
Ille ibat; quem pone sequens, sum deinde locutus:
Carcere in hoc rebar, junctum mihi sanguine, quendam
Flere scelus, quod tam hic luitur. De pectore curam,
Rettulit, hanc abigas; animumque ad cetera verte.
Quo manet, is maneat: vidi hunc nam pontis ad imum
Tendentemque tibi digitum, graviterque minantem,
Ac Gerum audivi Del-Bello nomine dici:
240Sic te intentum animo truncus Beltramus habebat,
Ut non illuc aspiceres; quare ille recessit.
Dux bone, quod nemo ex eis, quos injuria tangit,
Illius interitum, rettuli, fuit hactenus ultus,
Is dolet; atque ideo, ut reor, haud me affatus, abivit:
Sed magis hoc propter pietatem obstringor in illum.
Sic fantes alterna, locus nos primus, eundo,
Post paulum excepit, quo, si plus luminis esset,
Altera de scopulo valles spectatur ad imum.
Quum foveam extremam attigimus, detentaque ibidem
250Improba gens oculis patuit, tam flebilis alte
Telaque tam cordi infigens pietatis acuta,
Increpuit sonus, ut clausi mihi protinus aures.
Si, quos curandis loca publica dedita morbis,
Quos habet et Claniae aestivo sub tempore Valles,
Quos et Sardinia, et Tusci maris ora, dolorum
Congeries foveā simul includatur in unā,
Illic talis erat; talisque exibat in auras
Taeter odor, qualis membris marcentibus exit.
Nos scopuli in longi extremam descendimus oram
260Ad laevam: clareque magis tum cernere fundum
Evalui, quo falsificos dat nescia falli
Justitia affligi poenis. Haud tristius olim,
Arbitror, Aeginae populum fuit undique morbo
Cernere correptum, quum sic vitio aëris omne
Enectum est animal (narrant quod carmine vates)
Ut de formicis fuerit gens deinde refecta;
Quam foret obscuram per vallem hic cernere sontes
Languere in cumulis variis. Super ille jacebat
Alterius dorso; super alter ventre supino;
270Alter per terram reptabat corpore prono.
Passibus ingredimur lentis, ac ore silentes,
Aures atque oculos intenti gentibus aegris,
Quae malefirma sŏlō sustollere membra nequibant.
Vidi autem tellure duos, sibi mutuo nīxos,
A capite ad talos scabie consĭdēre tectos,
Ut testam testae mos est apponere junctam,
Ut caleant, igni. Nequaquam servulus unquam,
Quem dominus maneat, vel qui vigilare recuset,
Tam celer exagitat strigilem, quantum unguibus artus
280Hi sibi scalpebant, rabida prurigine adacti,
Quae nullum solamen habet nullamque medelam.
Haud aliter scabiem radebant unguibus uncis,
Mugilis ac squamam corio, vel piscis alīus
Cui sit lata magis, culter divellit aënus.
O qui te laceras, digitisque ut forcipe saepe
Uteris, (aeternum tibi sic talem unguis ad usum
Sufficiat), Vates inquit tum versus ad unum:
Fare age, in his quisquam num sit de gente Latina.
Quos male mulctatos sic cernis, uterque Latinus,
290Flens unus rettulit, sumus: at, tu, talia quaerens;
Quisnam es? Cui Vates contra; sum, reddidit, unus,
Qui simul hoc vivo varios descendo per orbes,
Tartara ut huic pandam, quaeque hic tormenta feruntur.
Vix haec audierunt, se disjunxere, trementes;
Ac mihi cum reliquis, quorum vox attigit aures,
Verterunt sese. Mihi tunc Praeceptor adhaerens:
Quod cupis, his petito, dixit. Monitumque secutus,
Haec ego sum fatus: sic vestrum nulla vetustas
Deleat in terris nomen, multosque recursus
300Exsuperet Solis, qui estis, qua et gente creati,
Dicite; neve, quod obscenum valdeque molestum
Supplicium luitis, deterreat ista praefari.
Me terra Aretina tulit, tum reddidit unus;
Ex Sena Albertus flammis me fecit aduri.
Non huc me vero, pro quo combustus obivi,
Adduxit crimen. Possem, dixi ipse jocose,
Daedaleum in morem vacuas me ferre per auras
Remigio alarum: is fatuus, cupidusque volandi,
Scire modum hunc voluit: quod non ut Daedalus esset
310Proinde dedi, a quodam mitti me fecit in ignem,
Qui tanquam ipse suo prognatum sanguine habebat.
Nescius at falli Minos me jecit in istam
Extremam, alchimiae damnatum crimine, vallem.
Quis tam animi vanus, quam Sena ex urbe creati?
Inqui ego Ductori, nec tam gens Gallica certe est.
Alter at inspersus scabie: Striccam excipe, dixit,
Qui modice impensas fecit, rebusque pepercit:
Excipe Nicolaum, morem qui primus opimum
Fragrantis caryophylli jam adduxit in hortum,
320Quo bene radices egit: simul excipe coetum
Caccia ubi ex Asciano rus silvasque profudit,
Judiciique sui Abbajatus pandit acumen.
Ut vero agnoscas, qui tam tua dicta secundat
Senenses contra, mihi sic tua lumina fige,
Ut faciem adversam videas; et me esse Capocchi
Deprendes Umbram, qui (nam me noscere debes)
Falsificas colui, Naturae simius, artes.