105XX. Me decet hic alias evolvere carmine poenas,
Primum opus ut repleam, quod mersos pandit Averno.
Jamque paratus eram detectum cernere fundum,
Quod planctu assiduo lacrimisque madebat amaris;
Ac gentes tacito conspexi incedere gressu
110In gyrum, edentes fletum, quo consona passu,
Rite preces iterans, graditur pia turba per urbes.
Utque magis deorsum flexi mea lumina, versos
In tergum — heu! — vidi revoluto gutture vultus.
Ad renes erat his facies; retroque meabant,
Cernere quippe ante haud paterant. Sic forsitan artus
Contraxit cuidam misero vis improba morbi;
Ast ego non vidi, fieri nec credere possum.
Sic tibi det Deus ex his fructum sumere chartis,
Collige sponte tua, lector, num flere nequivi
120Torta adeo quum nostra mihi se ostendit imago,
Luctus ut ex oculis per clunum curreret alveum.
Flebam, subnixus scopuli de cautibus uni.
At Dux me increpuit: tune ex dementibus unus?
Hic vivit pietas, quum sit demortua: quisnam
Improbior, quam divino qui obsistere tentat
Consilio? Caput attolle, attolle, inspice Achivum,
Cui quondam Thebes patefacta est terra sub arces,
Omnia dum late clamarent agmina: quonam,
Amphiarāë, ruis? cur proelia linquis? At ille
130Haud ruere abstinuit, donec Minois ad ora
Astitit, artifices scelerum qui corripit omnes.
Aspice ut inverso est olli pro pectore tergum:
Lumina nunc retro gerit, ac vestigia retro
Nunc defert, quoniam voluit nimis ante videre.
Aspice Tiresiam, qui vir, dehinc femina, membris
Mutatis fuit; atque artus non ante viriles
Induit hinc iterum, quam iterum percusserit angues.
Aspice et Arruntem, illius qui proximus alvo est;
Qui Lunae exegit celsis in montibus aevum
140Terram ubi praeduram exercet Carraria pubes,
Albentes inter cautes, ut cerneret astra,
Ac maris aspectus longe lateque pateret.
Aspice et hanc, operit quae crinibus ubera fusis,
Quae non ipse vides, partes aversa pilosas.
Haec Manto; quae, quum multas peragraverit oras,
Constitit hinc terris, ubi me genuere parentes.
Paulum proinde meis adhibe sermonibus aures.
Postquam obiit pater, et Bacchi sunt urbe potiti
Victores hostes, patriis ex sedibus exul
150Illa diu erravit. Lacus est, ubi pulchra sub Alpes
Italia exsurgit, queis se Germania claudit,
Tirolum supra, Benacus nomine dictus.
Mille fluunt scatebris et cuncta huc flumina currunt
Inter Peninum, Camunosque, ac moenia Gardae,
Nacta ubi planitiem, coëunt stagnantibus undis.
Est locus in medio, in quo et Brixiae, et ille Tridenti,
Illeque Veronae, posset benedicere Pastor,
Si gressum huc ferret. Jacet hic Piscaria, fortis
Finitimos adversum urbs, qua declivior ora est.
160Hac, ex Benaco exundans, delabitur umor,
Ac virides secat amnis agros, qui nomine fertur
Mincius, Eridani donec se mittit in alveum.
Non longum decurrit iter, lāmaque reperta,
Sistit, fitque palus; nocuisque vaporibus auras
Inficit, aestivis quum fervent solibus undae.
Aspera dum virgo hac transit, cultuque carentem
Atque viris, medio aspiciens in gurgite terram,
Hic sibi, ut humanae fugeret commercia gentis,
Cum sociis posuit sedem : hic exercuit artes
170Illa suas, vitamque exegit, et ossa reliquit.
Finitimi inde locum, stagnantibus undique lymphis
Quum tutum aspicerent, urbem super ossa locarunt;
Sortibus ac nullis habitis, ex nomine Manto
Mantua dicta fuit. Majori gente, priusquam
Casalodensis fraudem ex Pinamonte tulisset
Stultitia, affluxit. Vera est haec urbis origo:
Si secus audieris, vana et mendacia credas.
Tunc ego: sic certam faciunt tua verba, Magister,
Indubiamque fidem, ut, veluti sine lumine taedas,
180Cetera censerem. Sed dic, nam intentus ad unum
Est meus hŏc animus, num quemquam in gentibus hisce
Aspicias nosci dignum. Is, cui pendula barba
Obnubit nigros umeros, tunc ille reponit,
Augur erat, maribus caruit quum Graecia cunctis,
Usque adeo, ut pueros vix incunabula haberent;
Ac primus jussit, socio Calchante, rudentem
Aulide praecidi: Eurypylum dixere vocantes,
Ut (quam scis totam) mea magna tragoedia narrat.
Alter, cui tenues artus angustaque imago,
190Michaël est Scottus, magicas qui calluit artes.
Bonattum Asdentemque vide, intendisse suendis
Qui crepidis vellet: sero sed paenitet illum.
Aspice et has tristes, quae sunt praescire professae
Venturos rerum casus, et imagine et herbis
Fascina condiderunt, radiis fusoque relictis.
Verum rumpe moras; gemini confinia quippe
Luna hemisphaerii tangit, seque aequŏre subter
Hispalin immergit, pleno quae candida vultu
Hesterna (meminisse decet) tibi nocte refulsit,
200Teque per obscuram lustravit lumine silvam.
Tales, dum gradimur, voces dabat ore Magister.