429Me patriae commovit amor: componere, et illi,
430Qui jam raucus erat, praeparavi reddere frondes. —
Venimus ad finem, quo circus tertius inde
Incipit, ars ubi justitiae sese horrida pandit.
Ut nova perspicue ostendam, pervenimus, ajo,
Planitiem in magnam, plantis queiscunque carentem.
Ut nemus hanc cingit, fovea sic cingitur ipsum.
Hic nos constitimus, cohibentes margine gressum.
Area condensis siccisque horrebat arenis,
Quales Marmaricis olim Cato pressit in oris.
Vindex ira Dei, quantum te quisque pavere
440Debuerit, mihi visa legens. Hic multa Animarum
Agmina nudarum vidi; quibus ora profuso
Undabant fletu, et quas lex diversa premebat.
Quippe jacebat enim pars in tellure supina,
Ibat pars semper, pars et contracta sedebat:
Vincebat numero, quae concita jugiter ibat;
At tellure jacens, miseros magis ore soluto
Edebat gemitus. Totam super undique arenam
Plurima et ampla, allapsu lento, flamma pluebat,
Quo nix more cadit, sileat quum ventus, in alpes;
450Atque ut Alexander, qua fervida solibus ardet
India, collabi quondam super agmina vidit
Flammantes ignes, solidosque incumbere terrae;
Proptereaque sŏlum jussit fodicare cohortes,
Nam, putre quum fuerit, melius restinguitur ardor.
Sic ingens flammarum imber sine fine cadebat:
Fomitis in morem succensa ardebat arena;
Ac duplex erat inde dolor: manibusque ruentes
Nec mora nec requies erat excutientibus ignes.
Tunc ego sic Vati : o qui, praeter Daemonas, inqui,
460Omnia pervincis, limen contendere portae
Jam nobis ausos, mihi dic ac fare: quis ille
Magnus et ore ferox, qui nil incendia curat?
Igniferoque jacens non urier imbre videtur?
Dixi; ac ille, loqui de se quum senserit, inquit:
Qualis vivus eram, talis sum et corporis expers.
Artificem quamvis delasset Juppiter, a quo
Iratus telum cepit, quo tempore mortem
Prorutus occubui; si aliorum bracchia lasset
Alternis vicibus, Vulcani saepe reposcens
470Auxilium, velut in magno certamine Phlegrae,
Ac mihi fulmineos pro viribus ingerat ictus,
Vindicibus poenis non is laetabitur unquam.
Haec fanti elata rettulit tum voce Magister,
Ut sic nunquam alias: Capanee, superbia quando
Nil tua defervet, gravior te poena perurit:
Supplicium nullum, praeter, qua incenderis, iram,
Par foret insano, quo turges, poena furori.
Haec ait; ac mihi sic est mitior inde profatus.
Unus hic ex septem, Thebas qui milite quondam
480Obsedere duces: tempsitque, Deumque videtur
Temnere, nec quicquam vires curare Tonantis.
Debita sed merces illi, ut sum fatus eidem,
Est suus ipse furor. Nunc protinus arripe callem,
Ac me pone veni; cave ne pes tangat arenam,
At nemus usque legat. Pervenimus, ore silentes,
Unde, extra silvam, prodibat parvulus amnis;
Cujus adhuc me rubra metu contristat imago.
Non secus ac scatebris Viterbi rivulus exit,
In sua quem flexum mox ducit tecta lupanar;
490Ille per arentem sic decurrebat arenam.
Alveus, ac ripae, et margo de marmore uterque,
Nosse mihi dederunt, illic quod transitus esset,
Taenariam postquam, cunctis quae pervia, portam,
Nos sumus ingressi, tam nulla notabilis usquam
Res oculis est visa tuis, quam rivulus iste,
Se super injectas potis est qui exstinguere flammas.
Talibus est fatus Doctor; quare ipse rogavi,
Escam ut porrigeret, cujus me implerat amore.
Semiruta, ille refert, medio jacet insula ponto,
500Quam perhibent Cretam, cujus sub rege beatam
Gens hominum vitam, castisque in moribus egit.
Mons hic erigitur, nemorosis frondibus olim
Dives et undarum scatebris, qui dicitur Ida:
Nunc deserta jacet. Partu jam proxima, mater
Hanc sibi delegit Cybele, qua enixa locaret
Natum; et, ut illius fletus abscondere posset,
Pulsa dabat raucos attollere tympana cantus.
Hic, sub rupe cava, penitusque in viscere montis,
Stat senior, tergum Damiatae versus ad urbem,
510Ac Romam inspiciens, speculum de more tuentis.
Est caput ex auro, ex argento bracchia pectusque,
Ex aere usque femur; constant dehinc cetera ferro;
Fictilis est pes dexter, quem super ille recumbit,
Plusquam alio. Pars omnis habet, si exceperis aurum,
Rimam: ex hac manant guttae, quae mox coëuntes
Hanc tranant rupem, ac vallem labuntur in istam.
His Acheron, Phlegethon, et Styx taeterrima fiunt.
Deinde per hunc arctum decurrunt denique rivum,
Extremum usque locum, quo non descenditur ultra.
520Cocytum hic faciunt, de quo nunc dicere omitto;
Quippe hunc tu aspicies. — Nostro si hic rivus ab orbe,
Dixi ego, progreditur, cur tantum hac paret in ora?
Ille mihi contra; hoc barathrum scis esse rotundum;
Et, licet ad laevam multum descenderis, omnem
Non es circuitum emensus: si videris ergo
Quicquam forte novi, ne te stupor occupet ullus.
Ipse iterum : Lethae ac Phlegethontis flumina, dixi,
Quo sunt? illud quippe siles, hoc imbre creari
Istud ais. — Semper tua sunt quaesita, reponit,
530Grata mihi valde; verum rubor ipse fluenti
Reddere debuerat reponsum ex talibus uni.
Aspicies Lethen, sed non in sedibus istis,
Quo nimirum Animae vadunt se deinde lavatum,
Crimina quum sunt, quae deploravere, remissa.
Mox ait: est tempus jam nos absistere silva;
Me sequere: est geminus margo via euntibus, unde
Ignis abest, omnisque supra restinguitur ardor.