108Summum altae attigimus ripae, quam grandia in orbem
Secta dabant saxa, atque magis crudelia habentem
110Supplicia in vallem. Propter, qui exhalat ab imo,
Foetorem immodicum, magni hic accessimus ambo
Ad tegimen tumuli, quo scripta haec carmina vidi:
Summus Pontificum hic jacet Anastasius ille,
Quem malus ex recto Photinus tramite duxit.
Tunc mihi ait Doctor: lento descendere gressu
Hic opus, ut foedum paulatim ferre vaporem
Assuescat sensus: mox absque mora ibimus ulla.
Atque ego tunc illi: tu, quas amittimus, horas
Fac aliquid penset. Mentem huic me advertere cernis,
120Ille ait; inde sequens: Sub saxis, addidit, istis
Clauduntur, fili, parvi in declive gradatim,
Orbes tergemini, veluti quos ipse relinquis:
Spiritibus pravis sunt omnes undique pleni.
Utque satis visus tibi sit mox inde tuenti,
Quomodo in his, nunc disce, et quare poenā luatur.
Unus cunctorum scelerum est injuria finis;
Per vim vel fraudem infertur: sed fraude nocere
Est hominum proprium : Deus hoc impensius odit.
Propterea major constringit poena dolosos,
130Ac sunt inferius: violenti desuper assunt.
Et quoniam trinis (hominique sibique Deoque)
Vis potis est ferri, ut ratio manifesta probabit:
Propterea in circos trinos se hic dividit orbis.
Efferă per vim mors homini, plāgaeque feruntur,
Illiusque bonis incendia furta ruinae.
Auctores igitur caedis, dirique latrones,
Et grassatores, circus prior obtinet omnes,
In classes varias diversaque saepta coactos.
In se deinde manus violentas ferre, suasque
140In res, quisque potest: in circo opus inde secundo
Est frustra se paeniteat, qui stamina vitae
Sponte sibi abrumpunt, ac res sine more profundunt;
Tristesque illic vivunt, laeti ubi vivere possunt.
Vis Deo item fertur, quum quis vel denegat illum
Corde, vel adversus jactat blasphemia verbis,
Aut quis Naturae bonitatem juraque temnit:
Ultimus hinc circlus Sodomam tenet atque Cahorsam
Quotque, Deum exosi, proprio cum corde loquuntur.
Nectit homo fraudem (quae corda remordet) in illos,
150Qui sibi confidunt, vel queis fiducia desit.
Hic modus extremus dissolvit vincula amoris,
Queis homines Natura ligat: sunt orbe secundo
Propterea, qui furantur, qui falsa loquuntur,
Qui sacra divendunt, turpi qui foedere amores
Conciliant, quique excantant, quique ore pudicos
Dissimulant sensus, hujusce et furfuris omnes.
Deterior modus est alter, qui abrumpit amorem
Non modo naturae, sed quod superaddidit alterum
Inde fides: quare per saecula cuncta minori,
160Qui sibi confisos tradunt, plectuntur in orbe,
Centrum ubi stat mundi, quo Dis super insĭdet ingens.
Sic me ille edocuit. Clare tua verba, Magister,
Dixi ego, procedunt; barathrum bene dividis istud,
Ac populos quos intus habet: sed dissere, quaeso;
Quos tenet atra palus, pluvius quos verberat imber,
Quique sibi occurrunt aspris cum vocibus, et quos
Ventus agit, cur non ignea plectuntur in urbe,
Si Deus est his iratus? si sequius autem,
Cur hos poena premit? Sic dixi; ac ille reponens:
170Cur, praeter morem, tantum tibi desipit, inquit,
Ingenium? aut alio quo mens tua devia fertur?
Nonne tibi verba obveniunt, quibus Ethica monstrat
Tres animi affectus, quos Caelum damnat et odit?
Ut sunt et vitium et feritas atque impetus ardens?
Ac minus hĭc pariat sibi dedecus, et minus iram
Numinis incendat? Si talia mente revolvas,
Et qui sint illi, quos sursus poena coërcet,
Deprendes equidem, cur secernantur ab istis,
Justitiaeque minus poenis crucientur acerbis.
180O Sol, qui sanas aegrum mihi lumine visum,
Dixi, sic mihi suades, dum quaesita resolvis,
Ut dubitare minor non sit quam scire voluptas.
Te paulum retro referas, ubi fenore laedi
Est bonitas tibi dicta Dei, nodumque resolve.
Naturam, dixit, passim praecepta sophorum
Ostendunt ex mente Dei procedere et arte:
Si Physicam recoles, artem (tibi volvere multas
Non opus illius chartas) vestigia nostram
Invenies hujusce sequi, quo more magistrum
190Discipulus, quantum valeant permittere vires;
Usque adeo, ut nostra est neptis quasi Numinis artis.
Si Genesis tibi succurrat, sibi sumere vitam
Esse opus ex his utrisque, atque augescere gentes,
Reperies. Quoniam qui exercet fenus, ab illis
Digreditur, naturam ideo contemnit et artem,
Spemque alibi ponit, quam quo posuisse deceret.
Ast age, me sequere; est etenim jam tempus eundi:
Aethere jam surgunt Pisces, totumque Boöten
Caurus habet; datque ulterius descendere ripa.