665Vix nos intuitus, Pape Satan aleppe
Pape Satan, rauco incoepit gutture Pluto.
Ac bonus is Sapiens, noscens quid dicta sonarent,
Ut mihi solamen ferret: ne te metus ullus
Occupet, est fatus: vires sint quaelibet illi,
670Non hunc praeruptum impediet descendere callem;
Mox illi versus: sileas, lupe, dixit, inique,
Ac tua te interius rabies insana perurat:
Haud temere hic fit descensus: sic sedibus altis
Est fixum, Michaël pepulit turbam unde superbam.
Ut tumefacta cadunt diffracto carbasa mālo,
Quum pelago fera saevit hiems; sic belua terrae
Concidit. Ad quartum sic nos descendimus orbem,
Per ripam interius, quae se demittit in ipsam
Omne malum mundi, vestigia nostra ferentes.
680Justitia heu Domini! Tot poenas, totque dolores,
Quot mihi se tunc obtulerunt, quis colliget unquam?
Cur nos nostra malis immergunt crimina tantis?
Non secus ac, crebro qua vertice saeva Charybdis
Volvitur, unda furens adversae illiditur undae;
Sic ibi perpetua se gens vertigine versat.
Plusquam alibi multam, magnis ululatibus auras
Implentem, hic turbam vidi, atque ingentia toto
Partibus adversis trudentem pectore saxa.
Occurunt circo in medio, vertuntque retrorsum
690Deinde pedem: Cur ipse tenes? cur ipse profundis?
Quisque alii increpitans. Mox parte ab utraque feruntur
Ad punctum oppositum, diversae ob crimina vitae
Quisque eadem inclamans. Medioque hinc orbe remenso
Ad luctamen idem et convicia ad ipsa revertunt.
His quasi commotus: quae gens est ista, Magister?
Tunc ego quaesivi: cunctosne hos clericus ordo
Addictos habuit; rasos qui vertice crines
Rite gerunt, nobis astantes parte sinistra?
Dum vixere, refert, tam caeca hi mente fuerunt
700Ut nullam impensam facerent moderamine recto,
Ut vox clara sonat, duo quum contingere puncta
Ipse vides, quo illos dedit diversa cupido.
Sunt cuncti ex clero, crines queis vertice desunt,
Pontifices summi, et quibus est a cardine nomen,
Prava ubi avarities nimium se exercet abundans.
Multos ex his, Praeceptor, cognoscere, dixi,
Debuerim, quos dira lues infecerit ista.
Haud unquam hoc poteris, rettulit: spem pascis inanem:
Nescia, quam foede egerunt, moderaminis aequi,
710Nunc hos vita facit nulli notescere posse.
Aeternum geminos utrimque ferentur ad ictus;
Ac tumulo exsurgent, quum spiritus induet artus,
Rasis una cŏmis, manibus pars altera clausis.
Auri dira fames, atque hujus prodigus usus,
His pulchrum eripuit mundum, ac certamen ad istud
Adduxit: quod quale sit, haud ostendere pergam.
Hinc tibi, mi fili, quae dat fortuna, bonorum
Se brevis ostendit lusus, quibus applicat omnes
Gens hominum curas. Quicquid nunc divitis auri
720Est terris, aut ante fuit, requiescere nullam
His daret ex Animis lassis. Fortuna, Magister,
Tunc ego, cunctarum quae dicitur arbitra rerum,
Quid sit pande mihi. Quanta ignorantia vobis,
O veri exsortes Animae! mihi reddidit ille.
Haec mea propterea volo te deprendere verba.
Ille opifex rerum, cujus sapientia cunctos
Exsuperat fines, caelestes condidit orbes;
Ductoresque dedit, certo moderamine cursus
Qui regerent, ut nulla sua pars luce careret.
730Ille etiam terraeque bonis opibusque ministram
Praeposuit, quae temporibus mox talia certis
De gente in gentem, deque his transferret in illos
Continue, quin mens humana obsistere posset.
Hinc populus regnat, populusque est subditus alter,
Hujus judicium juxta, quod, ut anguis in herba,
Delitet; ac nil vestra valet sollertia contra.
Regnum haec sponte regit, dijudicat, atque gubernat,
Ut sua quisque Deus , Nunquam mutare quiescit;
Urget opus: tam saepe vices vertuntur in orbe
740Ut sibi continue sit permutare necessum.
Haec est, mortales dira quam voce lacessunt,
Atque exsecrantur valde, nil tale merentem,
Hi quoque, qui magnas deberent reddere laudes.
Illa autem est felix, nec dictis applicat aures:
Angelicas inter mentes eă sorte beata
Perfruitur; versatque suum, cui praesidet, axem.
Jam nunc ad majora viam tormenta secemus :
Sidera cuncta cadunt, quae, quum jam coepimus ire,
Sursum ascendebant, nec nos dant multa morari.
750Subjectam ad ripam circum praecidimus, illic
Quo fons ebullit, lymphasque dat ire calentes
In rivum, qui his efficitur. Nigredine tinctus
Ille fluit; rivique viam nos proinde sequentes,
Diversum per iter, ripam descendimus una.
Post ubi, per clivum decurrens, rivus in imum
Pervenit, fit vasta palus, Styx nomine dicta.
Hic ego, quum fixis oculis, ut cernere possem,
Intuerer, vidi lutulento in gurgite mersos,
Nudos, aspectuque truces; qui mutuo sese
760Pulsabant, nec palmis tantum, at pectore, plantis,
Et capite, immani laniantes corpora morsu.
Tum mihi Praeceptor: fili, nunc aspicis, inquit,
Illorum manes, quos iracundia vicit.
At volo praeterea ut credas, certumque rearis,
Gurgite quod subter, sunt qui suspiria mittunt;
A quibus impulsus, supra circumfluus umor
Pullulat; ut, quovis intendas lumina, cernis.
Gurgite stant imo fixi; secumque loquuntur:
Nos fuimus tristes ubi lux pulcherrima Solis
770Aëra laetificat, lentum sub pectore fumum
Gestantes: et nunc caeno tristamur in atro.
Haec fantur, ruptasque suo dant gutture voces;
Gutture, nam plenis nequeunt emittere verbis.
Sic partem magnam foveae circum ivimus atrae,
Inter aquam et ripam, demersis gurgite semper
Lumina conversi, donec pervenimus illuc,
Ardua quo sese tollebat vertice turris.