324Horrisono abrupit tonitru mihi murmure somnum;
Quo simul excussus, quasi vir non excitus ultro,
Erigor, ac lente circum mea lumina verto,
Ut quibus ipse locis, et qua regione tenerer,
Aspicerem: infernae me vidi in margine vallis,
Unde tonat gemitus, finis queis nulla, dolorum.
330Haec patet in praeceps, adeoque obscura nigrescit,
Ut, quanquam exacuens oculos, attingere fundum
Aut quicquam aspicere haud possem. Tum, pallidus ore:
Tartareas sedes, Vates est fatus, adimus:
Ipse pedem anteferam, venies tu deinde secundus.
Tunc ego, quem color admonuit: num tendere gressum
Huc valeam, dixi, si tu formidine palles,
Qui vires animumque mihi praebere solebas?
Non, ut rere, timor, sed enim mihi plurima pingit
Os pietas, rettulit: moveor pietate dolorum,
340Qui gentem hanc cruciant; sed longa est semita, eamus
Haec ait, ac Erebi primum me duxit in orbem.
Non hic fletus erat, quantum deprenderit auris;
Ast adeo ingeminant suspiria, ut intremat aer:
Haec dolor edebat, cunctis cruciatibus expers:
Turba frequens aderat, puerique virique senesque.
Qui sint nonne rogas isti quos aspicis? inquit
Tunc mihi Praeceptor. Volo, te jam scire, priusquam
Ulterius tendas, nihil hos egisse nefandi :
At, siquid virtutis habent, non sufficit: unda
350Non etenim sunt abluti, quae janua porro
Est Fidei, quam tu sequeris; sique ante fuerunt
Adventum Christi, cultum, quo rite deceret,
Neu tribuere Deo: quos inter et ipse cooptor,
Nullum nos facimus, sed enim defectio tantum
Perdidit haec; poenaque ideo hac affligimur una,
Quod sine spe semper nos torquet anhela cupido.
Valde, his auditis, dolui; nam sedibus illis
Praestantes virtute viros consistere sensi.
Dic, domine ac doctor, respondi, (ut certior essem
360Illius Fidei, errores quae perdomat omnes),
Dic, quaeso, quisquamne adeo, aut virtute suapte,
Hinc, aut alterius, prodit, qui deinde beatas
Venerit in sedes? Is, qui, quo tenderet iste
Deprendit sermo, dedit haec responsa roganti.
Ipse recens huc lapsus eram, quum intrare potentem
Praecinctum vidi victrici tempora serto.
Ille hinc primaevum patrem detraxit, et Abel,
Atque Noë et Mosen, nec non et David et Abram,
Israël cum patre ac natis, et conjuge pulchra,
370Quam sibi ut assereret, tantos tulit ille labores,
Ac multos alios, quos caeli evexit in aulam.
Praeterea te scire volo, quod nemo beatus
Ante hos, nemo fuit caelesti sede potitus.
Haec ait, ac fando nunquam desistimus ire.
Per densam ferimus gressum, non arboris inquam,
Spirituum at silvam: nec multum a margine summo
Afuimus, vinctum tenebris quum vidimus ignem;
Utque prope astitimus, conspexi hac sede morari
Illustres Animas. O cuncta scientia et artes
380A quo lumen habent, qui sunt, mihi pande, rogavi,
Quos honor ab reliquis diversa in sorte reponit?
Ille mihi contra: quae sursus splendida terris
Horum fama sonat, meret his hunc esse favorem.
Dixerat: ac vox interea mihi perculit aures:
Quem decet, eximio Vati persolvite honorem;
Ad nos ejus enim, quae abscesserat, Umbra revertit.
Ut vox conticuit, nobis se quattuor Umbrae
Obtulerunt magnae : haud laetus nec tristis eisdem
Vultus erat. Ductorque mihi: illum conspice, dixit,
390Qui gladium dextra gerit; ac tres, principis instar,
Anteit: ille est Maeonides, clarissimus inter
Vates: est saturarum scriptor Horatius alter,
Tertius Ovidius, Lucanus denique quartus.
Quum sint, me qualem vox una audita vocavit,
Ipsi etiam, Musasque colant, me hoc propter honorant;
Ac bene agunt. Sic unā omnes astare sequaces
Eximii vatis vidi, qui carmine cunctos
Antevolat, veluti volucres Jovis armiger ales.
Postquam inter sese paulum sunt voce locuti,
400Se mihi vertentes, nutu dixere salutem.
(Surrisit Dux aspiciens); ac majus honoris
Tum mihi contulerunt, sibi quod fecere sodalem;
Atque ideo me tanta habuit sapientia sextum.
Sic plura effantes, (quae tum dixisse decebat,
At nunc vana forent), ad lumen venimus usque;
Scilicet ad castrum, septem quod moenia cingunt
Ardua, perspicuisque undis circumfluit amnis.
Hunc ita transimus, veluti foret arida tellus.
Ostia per septem ingredior cum vatibus illis,
410Ac laetum advenimus viridanti gramine pratum.
Nobilis aspectu, gravis, ac sermone suavi
Pauca loquens, gens hic aderat. Secessimus unam
Protinus in partem, tumulumque capessimus altum,
Lumine conspersum, unde omnes spectare licebat.
Sic omnem Heroum ex adverso cernere turbam
Fas fuit; et quod conspexi, me gloriā tangit.
Cum multis sociis Electram Atlantida vidi,
Quos inter mihi et Aeneas et cognitus Hector,
Vulturioque oculos similis, tu, Caesar, in armis;
420Penthesilea simul, Volscaque ex gente Camilla.
Rex est ex alia visus mihi parte Latinus
Virgine cum nata; Brutus, qui ex urbe tyrannos
Ejecit, tum Scipiadae Cornelia proles,
Julia tum Magni conjux, uxorque Catonis
Martia, seque fero fodiens Lucretia ferro;
Quique ferox sola Saladinus parte sedebat.
Quumque oculos magis extulerim, pater ille scientum
Visus Aristoteles, media stans gente Sophorum:
Mirantur cuncti, ac multo venerantur honore.
430Proximus huic Plato, dehinc Socrates, Heraclitus, atque
Diogenes, et Anaxagora, Empedoclesque, Thalesque,
Et Zenon, et casu condens Democritus orbem,
Atque Dioscorides, qui qualis quantaque virtus
Graminibus docuit: Linus, ac Rhodopejus heros;
Tullius, et tradens Annaeus dogmata morum;
Hippocrates atque Avicenna, Galenus, et una
Geometra Euclides, Ptolemaeus, et Averroë,
Clara Stagirei explicuit qui scripta magistri.
Non mihi fas cunctos complecti carmine; quippe
440Longa est historia, ac rebus deest copia fandi.
Vatibus a quattuor, nos huc comitantibus usque
Dividimur; me namque alio Dux tramite, ab aëre
Eripiens placido, trepidantem ducit in aëra;
Advenique locum, nullo qui lumine claret.