1Arrectam se sustulerat jam flamma, quiete
Composita, ulterius fandi finem ore datura,
Atque ibat, dulci hanc missam faciente poëta:
Altera flamma suum quum vertere lumina visus
5Ad cornu hortata est, abeuntem pone secuta,
Confuso sonitu, qui funditus erumpebat:
Ut Siculus taurus, qui luctu immugiit ante
Illius (atque id jure fuit), qui hunc finxerat arte,
Edebatque hominis mugitus voce dolentis,
10Ut, quamvis totus constaret corpore aëno,
Ipse videretur cruciatu percitus acri:
Sic fraudata via pariterque foramine, ab ignis
Principio in flammae murmur se tristia verba
Mutabant. At ubi haec apicis per mobile acumen
15Invenere viam, motum vibrantia eundem,
Quem prius emissis vibravit lingua locuti,
Haec vox audita est: «Te, verbis quem alloquor istis,
Namque modo cum Ithaco te ANDEUM est fassa loquela,
Quamvis adveniam serus fortasse, morari
20Non pigeat, mecumque loqui. Potes ipse videre,
Ut me non pigeat; quanquam hic me flamma perurit.
Si modo in haec tu regna ruis caligine caeca,
Ex illa dulci lapsus tellure Latina,
Unde ego transactae vitae fero crimina cuncta;
25Dic mihi, num AEMILIAE populi modo commoda pacis,
An bellum spectent. Fateor me in montibus ortum
Urbini fines intra rupisque recessus,
Unde fluit Tibris.» — Prono tum corpore stabam
Intentus, quum me fodiens dux talibus infit:
30»Tu loquere, ex Latio est.» Ego, respondere paratus
Ilico, sic solvi celeres voces: «Anima, istis
Abdita sub latebris, tua nullo tempore terra
Aut caret, aut caruit bellis, quae corde tyranni
Vestri agitant; sed ibi modo nulla patentia liqui.
35Stat veluti multos stetit ante RAVENNA per annos;
Atque POLENTINUS pollens rostro ales adunco
Sic fovet ora, suis PLYLOCLEN ut contegat alis.
Quaeque olim longo tellus exercita ludo
Gallorum tumulis infecerat arva cruenta,
40Pace diu fruitur viridi secura sub ungue:
At VERRUCCHINI, seniorque novusque, molossi,
Sub quibus indigne jacuit MONTEGNA peremptus,
In saltu pasti dentes de more terebrant.
Quasque LAMON terras, quasque alluit unda VATERNI,
45Nunc regit imperiis nido LEO parvus in albo,
Qui, quas tutatur calido sub sidere, partes
Sub bruma mutat: CAESENAque proxima SAURO,
Ut media est inter campum lapidosaque montis,
Inter servitium libertatemque moratur.
50Nunc mihi dic, oro, qui sis; plus quam fuit alter
Ne mihi sis durus, ut sit tua fama superstes.»
Postquam more suo sat longum immugiit ignis,
Verticis hac illac extremum movit acumen,
Deinde sonum efflavit talem: «Si posse putarem
55Id fieri, ut rursus visuro lumina solis
Nostra forent commissa viro responsa, maneret
Haec flamma haud agitata ultra: ast, ut credere dignum est,
Quandoquidem revocare gradus hoc carcere ab atro
Nulli unquam vivo licuit, responsa remittam,
60Haud metuens famae, quae nostra opprobria prodat.
Olim miles eram, dein lumbos fune retorto
Cinxi, sic vitam ratus emendare priorem.
Et certe ista fides veniebat mi integra tota,
Si non ille potens ter magnus presbyter esset,
65Cui male sit. Namque is me in crimina prima remisit.
Qui quamque ob causam, ipse volens, adverte, docebo.
Donec forma fui cum carne atque ossibus illis,
Quae dederat genitrix, non me mea facta leonem,
Sed vulpem fecere. Astus quoscunque, peritus,
70Secretasque vias novi, et sic omnia vafre
Digessi, externas ut fama exiret in urbes.
At simul aetatis me vidi limine in illo,
In quo cuique foret satius deducere vela,
Colligere et funes, tunc rerum, quae ante placebant,
75Est mihi pertaesum, confesso crimina vitae
Cuncta et testato me paenituisse malorum;
Atque haec, me miserum! juvisset versa voluntas.
Princeps nostrorum novus iste Pharisaeorum
Tempore, quo juxta Lateranum bella gerebat,
80Non jam Judaeis infensus, nec Saracenis;
Christiadum nam gente satos sibi duxerat hostes,
Et numero ex illo nemo oppugnaverat Acrin,
Nemo mercator Sultani intraverat urbes;
Nec summum imperii munus, nec chrismata sacra
85In se respexit, nec quod tenuare capistrum
Praecinctos solet, in me habuit duxitque verendum.
Verum ut SILVESTRUM inclusum Soracte petivit
CONSTANTINUS, ut a lepra se mitteret acri
Sanum: ita ut et sibi praeceptor febrim ipse superbam
90Sanarem, me consuluit. Mihi faucibus haesit
Vox muto; sic verba hominis sunt ebria visa.
Deinde inquit: ‹Nullo trepident tibi corda timore;
Hac te absolvo tenus; Praenesten quomodo possim
Vertere, tu tantum doceas. Mihi claudere caelum,
95Et reserare datum, jam scis; quare mihi claves
Sunt geminae, quas ille parum modo functus amavit.›
Tum grave dictorum pondus me pressit, ut ultra
Conticuisse mihi rerer magis affore damno.
Atque ita respondi: ‹Quoniam me, crimen in istud
100Jam jam lapsurum, Pater, abluis, accipe: longum
In promissa abeas, promissis addito curtam
Ipse fidem; et duces stans alta in sede triumphum.”
Ast ubi Franciscus gelida me morte solutum
Secum adducturus venit, niger obstitit unus
105De Cherubin Stygiis: ‹Absitque injuria»dixit,
«Ne tolle. Hunc aequum est descendere in ima meorum
Permixtum populo. Nam plenum fraudis ab isto
Venit consilium, post quod crini ipsius haesi.
Namque haud ulla data est absolvere posse facultas,
110Quem non paenituit; sed culpam odisse, simulque
Hanc velle, haud par est: quis enim pugnantia contra
Jungat?› Et, heu misere! excusso mihi qui fuit aestus!
Quum me corripiens dixit: ‹Num forte putabas,
Me logicum non esse.› Atque ad Minoa retraxit,
115Isque quater geminos caudam sinuavit in orbes,
Ad durum adducens dorsum, et simul ore momordit
Acriter iratus, deinde has dedit ore loquelas:
‹Istum flamma decet furax sontem›; utque videre est,
Perditus his lugens contectus vestibus erro.»
120Flebile visa queri, contorto flamma refugit
Quassatoque diu vibrantis acumine cornu.
Dux et ego ulterius transimus, terga prementes.
Rupis, ad usque aliam, quae dat contendere ad arcum,
Qui superimpendet fossae, in qua stat sua pœna
125Illis, qui conjuncta simul sunt scindere adorti.