1Verba sub ista manus fur tollens, pollice utrimque
Inserto in digitos: «Cape,» ait, «Deus; haec tibi pando.»
Serpentes habui post illud tempus amicas,
Namque una ex illis collum complexa cohaesit,
5His veluti argueret: «Nolo, ulteriora loquare.»
Bracchia corripiens ingentibus altera spiris
Vinxit, sic sese parte anteriore retorquens,
Ut vi quum gemina haud esset nutare potestas.
Ah urbs Pistori, urbs Pistori! Cur tibi nondum
10Solvere te in tenues suadet mens certa favillas,
Ulterius ne jam dures? Nam pessima semen
Omne tuum superas factis ausisque nefandis.
Cunctos per circos nigri caligine Averni
Nulla Deum contra sic vultu elata superbo
15Umbra mihi visa est; non illius umbra tyranni,
Quem cecidisse ferunt Thebanae ex mœnibus arcis.
Is sic diffugit, verbum ut non adderet unum;
Atque ego centaurum stimulis furialibus actum
Vidi occursantem, magno clamore rogantem:
20»Quo, quo proripuit se, quo ille evasit acerbus?»
Nulla, reor, maris ora fuit tot plena colubris,
Quam multa huic clunes serpentum turba tegebat,
Quatenus humanae conjuncta est forma ferina.
Huic umeros supra, et post colla jacebat apertas
25Attollens alas draco, cuncta obvia adurens.
«CACUS is est,» inquit sapiens, «qui saepe cruentam
Fecit Aventini montis sub rupe lacunam.
Non iter insistit fratrum de more suorum,
Ob furandi artem, qua armenta propinqua retraxit:
30Quare huic cessarunt fraudes et facta maligna
Sub clava ALCIDIS, centenisque ictibus ictus
Forte decem haud sensit.» — Memorat dum talia doctor
Atque is praeteriit: ripae, quam prendimus, oram
Tres subiere animae, quae me latuere ducemque,
35Donec clamarunt: «Qui vos?» Tum fabula nostra
Restitit, ac dictis nos harum admovimus aures.
Hos ego non noram, sed tum forte accidit, ut fit
Casu saepe aliquo, ea umbris ut de tribus una
Alterius nomen, studio hanc hortante, vocaret,
40Sic affata: «Ubinam censes mansisse CIAMPHAM?»
Quare ego compescens digito mihi labra, magistrum
Admonui signis, intentus ut ora teneret.
Si tua lenta fides, quae dico, credere cessat,
Lector, non mirer; modo namque assentior aegre
45Ipse mihi, haec oculis qui vidi et visa notavi.
Hic dum sublatis palpebris lumina figo,
En pedibus senis serpens irrumpit in unum,
Totus et implicuit. Mediis circumligat alvum,
Bracchia praecingit primis, dein dentibus ambas
50Invadit malas. Pedibus, quos pone gerebat,
Devinxit coxas, immisitque inter utrasque
Caudam et post renes sinuatam ad terga retraxit.
Non hederam videas sic ulmi intexere ramum,
Ut fera terribilis proprios intexuit artus
55Artubus alterius. Dein corpus inhaesit utrumque,
Ut si naturam cerae tepidae igne subissent,
Et color his permixtus erat, neutrumque videtur
Quod fuerat. Veluti rapidos flammae ante vapores
Per chartam excurrit fuscus color, haud tamen ille
60Prorsus adhuc niger est, et candidus occidit. Umbrae,
Quae mansere, duo vertentes lumina retro,
Clamabant: «Eheu, sic mutas, ANGELE, membra?
Aspice, nec duo jam, nec simplex esse videris.»
Forma duplex capitis jam forma evaserat una,
65Bina figurarum quum coram mixta stetere
Una sub facie, quae jam prima ora duorum
Perdiderat. Vidi geminos exire lacertos
Quattuor in partes; femora, et cum pectore ventrem,
Et suras fieri quae nunquam nota fuere
70Membra oculo humano: Delete ibi pristina forma
Omnis erat; perverse duos referebat imago,
Atque unum et nullum; et se ita passu lenta ferebat.
Solis ut aestivi mutans sub verbere saepem
Si quando viridis per iter transverse lacerta
75Labitur, assimilis trananti nubile flammae:
Non aliter venit ad reliquos, facto impete in alvum,
Exiguus coluber, candens livensque nigerque,
Ut piperis granum; atque ubi nos alimenta solemus
Ducere nostra prius, morsu confixit acuto
80Ex geminis unum, dein fusus corpore toto
Ipsius ante pedes cecidit, quem vulnere laesus
Aspexit, sed ad haec vocem non edidit ullam;
Quin stabat, ceu qui somno febrive laborans
Oscitat. Hic colubrum, hunc coluber spectabat; utrimque,
85Hic plaga, is patulo fumabat largiter ore,
Seque sibi occurrens fumus jungebat in unum.
Lucanus taceat, si qua is miracula tangit,
Nassidii quum fata canit, miserique Sabelli;
Intentusque, brevi quae vibro carmine, tradat
90Menti. Jam mittat Cadmum, atque Alpheida Naso;
Quod si illum in colubrum numeris, hanc vertit in amnem,
Haud equidem invideo. Neque enim converterit unquam
Naturas binas sic in contraria, ut harum
Formae materiem fuerint mutare paratae.
95Has illi ad normas sibi respondere vicissim:
In furcam coluber caudam diffindit; in unum
Committit laesus vestigia. Crura simulque
Coxae ita inhaeserunt, ut jam spectabile nullum
Juncturae exstaret signum. Partita figuram
100Sumit cauda, illi delapsam. Mollior hujus,
Durior illius fit pellis. Bracchia vidi
In geminas retro axillas sublapsa referri,
Quosque pedes ambos est visus habere minores
Anguis, plus tanto in longum subcrescere, quanto
105Illa minus, spatium in brevius contracta, patebant.
Postremi se deinde pedes glomeramine torti
Vertunt in membrum, quod vir naturaque celat,
Deque suo duo membra miser protenderat alter.
Dumque novo fumus suffundit utrumque colore,
110Ingeneratque pilos istinc, depascitur inde,
Unus se erexit, tum pronus concidit alter
In terram; haud torquent tamen impia lumina, quorum
Sub visu rictum mutabat uterque priorem.
Qui rectus stetit in plantis, ad tempora traxit
115Rostrum, et, materia superante, exilibus aures
Emersere genis: quae nondum lapsa retrorsum
Pars superabat adhuc, in nasum versa recessit,
Atque dedit modice, ut par erat, turgescere labris;
Quique jacebat humi, rictum protrudit et aures
120Per caput adducit, veluti sua cornua limax;
Et, quae haud lenta loqui fuerat conjunctaque, lingua
In partes est scissa duas, et lingua bisulca
Clauditur alterius, statque ipso tempore fumus.
Quique feram induerat, per vallem sibila lambens
125Effugit; at retro clamatque atque inspuit alter.
Deinde illi nova terga dedit, simul ista locutus:
«Sic volo, jam BUOSUS currat, velut ipse per istos
Reptabam calles.» Ita bulgae est visa saburra
Septima mutare, et formas revocare priores.
130Hic nova me excusent, si quid calamus mihi oberrat.
Et quamvis multo haererent defixa stupore
Lumina, mensque mihi fugisset, non tamen illis
Sic clausis licuit labi, quin ora notarem
PUCCI DIPYGIS, quem vidi de tribus unum,
135Qui venere prius, nondum mutasse figuram.
Alter erat, tibi adhuc luctus qui est causa, GAVILLA.