1Nos taciti, soli, ac nulla comitante caterva,
Vadimus, et praeeunte uno, pone ambulat alter,
Quales, quos nostri Fratres dixere minores,
Egressi incedunt. Animum mihi fabula movit
5AEsopi, historiam ranae murisque canentis,
Propter praesentem rixam, quae convenit aeque
Ac «nunc» atque «modo». Namque huc concurrit utrumque
Exemplum, fixa si quis componere mente
Principium et finem recte velit. Utque frequenter
10Res alia ex alia emergit, sic inde suborta
Cura nova est animo, primam formidinis umbram
Quae duplicem ostendit. Namque haec ego volvere mecum:
«Isti nos propter decepti fraude, tulerunt
Et damna et ludum, et sic, ut taedere furenter
15Hos credam. Si forte malis accesserit ira
Ingeniis, in nos crudelius irruet hostis,
Quam canis in leporem, quem primum contigit ore.»
Tum sensi subito arrectos mihi stare capillos,
Horrescens totus, tum pone secutus euntem
20Intendebam aures, ac talia denique fudi:
«Ni te meque cito celas, male ab unguibus acrem,
Dux, turbam extimeo; jam hostes post terga propinquant:
Hos mihi sic fingo, ut videar jam audire tumultum.» —
«Si speculum ipse forem, non ad me externa referrem
25Tam vultus simulacra tui, quam pectoris ima
Sensa», ait, «insculpo; perque haec simul ipse vagabar
Tecum, hunc ipse ferens gestum similemque figuram;
Quare unam feci mente ex utraque. Sed iste
Dexter ubi jaceat sic mons, ut copia detur
30Descendendi aliam in bulgam, quem fingimus, hostis
Effugere incursum dabitur.» — Vix desiit istud,
Reddere consilium, quum vidi accedere pansis,
Haud procul hos, alis nos captum. Matris ad instar,
Cui somnum excussit rumor, quum incendia cernit
35Proxima, quae, arrepto nato, fugit incita, nec stat,
Plus isti metuens, dum uno se velat amictu,
Quam sibi; dux cito me prendit, ripaeque rigentis
Ex alta sese misit cervice supinum
Erga impendentem scopulum, quo clauditur unum
40Alterius bulgae latus. Haud unquam unda canali
Ocius exsiliit, terrestris volvere jussa
Orbem pistrini, propius illapsa batillis,
Quam meus hic sapiens hujus per lubrica valli,
Pectore me portans comitem non ut comes alter,
45Sed veluti natum genitor. Vix intima fossae
Contigerant plantae, quum jam super astitit hostis
Insidens clivo, sed nil erat inde timoris;
Provida nam summi sapientia numinis istos
Quintae praefecit fossae imposuitque ministros,
50Sed non inde dedit vestigia posse movere.
Illic inventa est gens infucata, graduque
Tardo aegre reptans, quae circum largiter imbre
Rorabat fletus oculos, vultuque ferebat
Se lassam ac victam. Demisso ante ora cucullo
55Tegmina pendebant istis, quo more lacernas
Consutas monaci suerunt adhibere Coloni,
Exteriusque auro visum fallente micabant.
At plumbo interius quacunque ex parte rigebant,
Sic gravia, ut paleae fuerint de stramine habendae
60Vestes FRIDRICO miseros torquente repertae
O perpessu asprum tegmentum tempus in omne!
Nos pariter laevi passus defleximus una
Conjuncti arrectique ad tristis murmura luctus.
Pondere lassa suo sed gens ea lenta movebat
65Sic raro passus, novus ut comes ire viderer,
Unum ubi promoram femur. Hic, ego talibus orsus,
Ductori dixi: «Fac cœpto, aut nomine notum
Invenias quendam, atque oculo undique circumspecta,
Dum sic incedis.» — Sed, qui cognovit Etruscum
70Sermonem, quidam post tergum tollere cœpit
Exclamans vocem: «Plantas retinete, citatas
Per caligantem cursu sic praepete ripam!
Forte a me disces, quae poscis.» Lumina retro
Dux, his auditis, vertit, sic ore locutus:
75»Fac maneas ac dein passu procede secundus.»
Restiti, et ecce duos vidi praepandere vultu
Magnum animi ardorem mecum properantis adesse;
Verum hos tardabant et pondus, et arcta viarum.
Tandem ubi perventum est, valde me lumine torvo
80Conspexere ambo muti, dein vertere vultus
In se, et sic fari secum: «Hic spirare videtur,
Guttur ubi aspicio. At si mors absumpsit utrumque,
Quae lex priva stolis gravibus dedit ire solutos?»
Deinde mihi: «O, qui, Tusce, potes collegia inire
85Intima, ubi tales dat tristis hypocrita pœnas,
Qui sis, effari ne dedignare rogatus.»
His ego: «Jucundi prope ripam fluminis Arni
Magna urbs me vidit prognatum crescere in annos
Plures, quosque habui semper, gero corporis artus.
90Sed vos qui tandem, queis tanto lumina fletu
Exstillant, quantum ex vestro patet ore doloris?
Quae vos pœna premit sic fulgens?» — Ora resolvens
Ex istis unus, respondit: «Tegmina flavae
Vestis ita solido stant plumbo, ut pondera lances
95Sic stridere suas cogant. Nos Felsina in auras
Edidit, ac fuimus Gaudentum de grege Fratres,
Isle LODERINGI, CATALANI ego nomine notus,
Quos tua terra duos praefecit, ut ante solebat
Unum, sic pacem sperans se posse tueri.
100At fuimus tales, ut adhuc vestigia nostri
Praeferat imperii Gardingus.» Ego edere vocem
Hanc cœpi: «O Fratres, mala vestra ...» Haud plura locutus;
Namque mihi ante viam tendenti lumina quidam,
Quem terrae fusum palorum trina tenebat
105Vis cruci inhaerentem, fuit obvius. Undique totum,
Me viso, se distorsit barbamque senilem
Sufflabat, graviter suspiria pectore ducens.
Quod quum sensisset CATALANUS, talia fando
Commemorat: «Quem tu confixum conspicis istic,
110Ipse PHARISAEIS consultus reddidit istud
Verbum: Pro populo dare pœnas expedit unum:
Perque viam positus transverse, ut cernis, et omni
Nudus veste jacet, perpendere pondera jussus
Huc intendentum passus praeterque meantum.
115Nec socer huic aliter fossa cruciatur in ista,
Turbaque, consilium quae cetera inivit iniquum,
Ex quo JUDAEIS sementis pessima venit.»
Tunc ego MINCIADEM vidi pallescere vatem,
Mirantem infami fixam trabe corporis umbram,
120Tam turpe opprobrium passuram tempus in omne.
Tum sic Gaudenti: «Haud pigeat, ni forte vetaris,
Dicere, an ad dextram jaceant aliqua ostia, per quae
Exitus ambobus sit pervius, ante ministros
Quam nos cogamus nigros hinc tollere utrumque.»
125Ille autem: «Propius, quam speras, obvia rupes
Circuitu ex magno prodit, vallesque per atras
Ire dat, attingens omnes. Tamen excipe ruptam
Istam, quae bulgae non contigit intervallum;
At per congeriem saxorum perque ruinam,
130Quae jacet acclivis superansque assurgit in altum,
Ascensus dabitur.» — Paulisper lumina doctor
Fixa solo tenuit, dein sic est ore locutus:
«In nostrum malus auctor opus fuit ille, recurvo
Qui sontes illic damnatos corripit unco.»
135Atque iste: «Audivi jam, quum me FELSINA haberet,
Plurima Daemonii vitia, inque his, fallere doctum
Cognovi et fictum, commentorumque parentem.»
Exin dux properante gradu digressus abivit,
Ora gerens ira paulum turbata. Gementem
140Immani abscedens liqui sub pondere turbam,
Carorumque pedum pedibus vestigia legi.