Flumina qui, Graiae gentis decus, aurea fundis
ore sacro, surgit passim quo pinguibus arvis
et felix panacea et suave rubens hyacinthus,
pulcher Aristocles, sanctis natalibus orte,
5 te duce non verear caecis offusa tenebris
explorare, labor tuus hic mea praemia laudis ;
te duce non verear latitantis semina flammae
quaerere et accensam taedam de vertice summo
nocte sub obscura miseris ostendere nautis,
10 aequora dum late abruptis turbata procellis
undarum eructant montes classisque magister
hospitibus lacrimans nigram denuntiat horam.
Quodque bonum et faustum, et felix Fortuna secundet,
tu mihi quodcumque hoc curae, tu mentem animumque
15 suppeditas, quo tollere humo pernicibus alis
me possim et duri fulciri vertice Atlantis.
Unde ego despiciam palantis qui studio oti
est superos contra mortales tollere vultus
ausus, iners, stolidus, tum voce lacessere divos ;
20 qui dum adeo inspiceret quae essent iucunda palato,
pinguibus haud potuit cor umquam avellere mensis.
Quem passim sequimur, quam, o quam diversus ab illo
Graius homo ! Graium quid non audere putandum est ?
Hinc, hinc relligio, liquido quae ex aethere lapsa,
25 relligio, decus omne virum, decus omne deorum,
sub pedibus deiecta hominum externataque visa est :
improba vox tantum potuit suadere malorum !
Nam quid relligio peperit sanctique bonique
omnibus usque adeo compertum, ut res videatur
30 ipsa loqui, illustri in conspectu sic sita quando est.
Haec servare fidem docuit, sua reddere cuique,
iungere coniugio stabili, miserere laborum
et longum placidam populis laudare quietem.
Haec docuit Venerem fugere et diis degere vitam
35 dignam, nec furiis blandi indulgere Lyaei.
Quod si quis curare Deum mortalia quemquam
deneget, ille mihi infortunatusque laborum
infelixque animi, qui ne quid linquat inausum,
omne nefas ausus, scelera omnia pertentavit.
40 Quod si idem curae superis nos esse putasset
et sontes meritas post letum pendere poenas,
non malum adulterium et caecae mala gaudia mentis
esset posthabita usque adeo virtute secutus.
Hinc et avarities luxusque ministra libido
45 surrexere et, contempta formidine divum,
humanam foede vitam stravere iacentem.
Quid ni ? Post cineres muta omnia nec ratio umquam
reddenda, et nusquam posthac Acherusia templa,
nilque Erebi tenebrae, nisi tantum fabula inanis
50 iudicio illorum, mentem quibus abstulit error.
Quod nos esse aliter, tenebrasque ignesque manere
et meritis aliquos alto succedere Olympo,
quo sine nil meditari sum potis, ipse pater si
omnipotens magni concesserit incola caeli,
55 dicemus, quoniam quae sponte recepimus urgent.
Nunc alio vertamus iter, nunc ad rationem
ingenii vires omneis adhibere necesse est.
Hic ego te, Sadolete pater, sacra illa docentem
sancta adstare velim, non tam certare paratus,
60 quam te im ita ri: etenim raucus quid oloribus anser
contendat liquida mulcentibus aethera voce ?
Nam magni refert quicum sit sermo : tuis quae
aut teretes magis aut tritae sunt, luppiter, aures ?
Mitius at nihil est, nihil est humanius illis.
65 Nunc me difficili pangentem carmina de re
inter egestatem patrii sermonis in aestus
prospicio invidiae violento turbine ferri.
O mihi quas turbas, quos surgere cerno labores,
ni, bone, me, Sadolete, iuves et vulgus ineptum
70 parte libri hac magna iubeas absistere voce.
Namque (fatebor enim) multi praeclara reperta
doctorum illa hominum, dulcis vera otia vitae,
non novere ; quibus nostra haec incognita (quid ni ?),
dura videbuntur, caeca et caligine tecta.
75 Hi mea non cupio, at mando ne carmina (possim
si impetrare) legant oculis : mihi tu satis unus,
ni te operam dare paeniteat, Sadolete, libello.
Quod si forte aliquos mavis accire legentes,
quales nunc habet ingeniis Germania florens,
80 Gallia vel tua iam, tua vel Saturnia tellus,
integrum tibi s i t : liber hic ex parte tuorum est.
Principio mentem atque animam diversa fatemur,
quando opus illius mens est et nuntia quaedam.
Verba sed haec eadem veluti iam trivimus usu ;
85 namque animam mentem appellamus ; non ita vero est ;
haec crescit, firmata viros ubi fecerit aetas,
decrescit pariter longum fugientibus annis,
utpote quae auxilio, quae corporis indiget usu ;
at vis illa animae est eadem pueroque senique
90 semper et ipsa omnis per totum didita corpus,
non aliquid mixtum, non concretum ex elementis,
sed purum, aeternum quodque omni est tabe solutum.
Nam qui corpoream dicunt cum corpore obire
et nasci, qua est insani via nulla feruntur.
95 Nam si corpus erit, terram ve ignemve necesse est
esse, vel humorem, teneri sive aeris auram,
aut ex his quicquam, quod non rationibus ullis
confieri constat, quando cognoscere caecos
eventus rerum, quae gesta prioribus annis
100 sic bene lustrare et constanti mente tenere,
non opus hoc terrae, non aeris aut levis ignis.
Vis dare quae leges potuit, quod corpus iniqua
nosse et quae nobis essent sudore paranda
suaviloquis dictis exponere, et aurea nobis
105 scribere praecepta, et seros monuisse nepotes ?
Porro quae corpus non sunt, ea corpora nosse
nulla queunt.
Ergo aliud, quicquatn illa aliud simplexque, nec hilum
faecis habens. Si corpus enim vel corporis esset
110 pars aliqua, iisdem nutrimentis surgeret aeque ;
quin etiam dapibus gravis et bacchante Lyaeo
et prudens magis et multo sapientior esset.
Verum aliter res ipsa quidem : dum corpora laeta
viribus exultant propriis, decedere vires
115 consuevere animi et purae vis insita menti
indupedita iacet nec sese attollit ad auras ;
quo magis et luxus membris alimentaque desunt,
illa magis firmis pernicior evolat alis.
Ergo alte vestiga animo remque altius omnem,
120 magnorumque virum praeclara inventa capesse.
Scilicet ipse deum saeclis pater omnibus idem
deficere haud umquarn poterit, quod, dum omnia curat,
ipse sibi tantum curae est, se audit que videtque,
ipse in se magni in faciem reflectitur orbis.
125 Illa itidem sibi nota suas secum ipsa volutat
immensas vires sanctaque cupidine capta
rerum aeternarum, liquidi super ardua caeli
dum sequitur, sese tollit pernicibus alis,
itque reditque viam, et gyros metatur eosdem,
130 dumque deos videt immortales, illa deus quis
in se convertit vultum, formamque coloremque
agnoscit divum et sese admiratur amatque.
Cernimus hanc etiam dominari in corpore toto.
Ionio in magno qualis volat uncta carina
135 et mare per rapidum ventis interrita fertur
tuta suo nauta, qui contra flabra Aquilonis,
contra Austri optatum suevit contingere littus,
haud artus terreni aliter moderamine mentis
luctantes contra Veneris lTuctusque Lyaei
140 tuta secant seque eripiunt pellacibus undis.
Nonne vides, discreta magis quo a corpore mens est,
quae, quanta incedat victrix quamque aethera supra
evolet ad superos nullo duce, sed sibi fidens,
obicibus ruptis membrorum ct carcere caeco ?
145 Si non est igitur corpus, quod semina rerum
efficiant, cum iam extremus calor ossa reliquit,
in quid abit ? Quo vis illa exhalata recedit,
non aqua, non aer, non tellus, non levis ignis ?
Si natura parens penitus consumere quicquam
150 non audet longa nec res abolere senecta
ipsa potest natura, parit quae quicquid ubique est,
in quid abit ? Quo vis illa exhalata recessit,
non aqua, non aer, non tellus, non levis ignis ?
At nunc cum cordi non sit rumoribus falsis
155 pugnare, egregie ratione inventa capesse.
Nonne vides ut materiem et faciem illius omnem
excipiat singillatim mens omnia lustrans ?
Quae si tale esset quicquam, internoscere posset
effigies harum nusquam et discrimina rerum.
160 Namque opus est animam sane nihil esse quod ipsa
excipit, atque acies varios visura colores
omnibus iis pariter caret ipsa coloribus omnis.
Nonne vides etiam quae sit perceptio rerum ?
Nam dum sanctum animal mentisque capacius altae
165 ut sit homo mens comprendit, non protinus illum
aut hominem videt hunc, certo nec tempore quemquam ;
et tamen illa hominem vidit quemcumque priorum
et quem nostra tulit, quem postera proferet aetas.
Adde etiam quae sunt ipsis pugnantia rebus :
170 haud obstant animis ; dum quis putat esse calorem,
et frigus putet esse, potest comprendere utrumque
et, pugnent quamvis, animo comprensa tenemus.
At vero quodcumque perit pugnare necesse est
quam pereat prius ; at si cui contraria non sint
175 invidia quaedam naturae atque arte parata
(quippe novis semper studeat cum daedala rebus
nec quo se vertat iam habeat, quodque arma ministret),
dissolvi haud poterit, leti est quod lege solutum.
Huc illud simul accedit, quod corpora nulla
180 efficere ipsa q u e u n t: secum componere parvis
magna solet certo et numquam requiescere fine.
Mens etenim lapsis quid non meditabitur annis
quod fuerit, nullus quamvis sit terminus aevi ?
Illa viam secum spatiumque immane volutat
185 et longum numeris numeros crescentibus auget.
Quod si infinitum quicquam metitur, an illud
finitum esse potest ? Quaenam comprendere vires
exiguae immensum possent ? Modo cogit in unum
omne hominum genus et quod non numerabile certe est
190 colligit et secum numerat, rursusque quod unum est
dividit in parteis, nunc has, nunc accipit illas
alternatque vices, ullo nec fine quiescit.
Quin etiam in formas se et vultus induit omneis,
utque pater rerum rebus sese omnibus addit.
195 Namque adeo pictam volucrem dum concipit esse,
vertitur in volucrem mens et, dum cogitat astrum,
astrum est illa itidem ; quod si qui sidera volvi
aurea concipiat, mens aurea sidera v o lv it;
dumque opus aggreditur magnum, admirabile factum,
200 componit rerum dominum, rerum illa videtur
iam domina et certis moderari legibus orbem.
Denique nil adeo est usquam magnumque bonumque,
nil prorsus tam difficile, in quod non subito illa
vertatur. Verum hoc munus liquet esse deorum :
205 dii formas potuere itidem se vertere in omneis
exuere et vultus omneis, perque omnia ferri.
Quin etiam natura homini est innata cupido
degendi aeternum vitam ; dolet ante fuisse
magnanimos heroas eodem et tempore nasci
210 non potuisse, dolet longum fugientibus annis
non fore nec quicquid faciant spectare nepotes.
Hinc curae ingentes : his ut monimenta relinquant
tuta loci natura, ingentibus oppida saxis
erigere atque alto turres extollere caelo,
215 atque unis septem colles concludere muris,
flumina vel per saxosas educere valles
et manibus hominum summos evertere montes,
quae fuerat sterilisque prius palus aptaque remis,
tellurem aut hydris ranisque loquacibus olim
220 reddere seminibus late Cerealibus aptam ;
hinc ubi vel dumeta prius viburnaque lenta,
sunt oleae visae teretes et munera Bacchi;
hinc inventa virum praeclara atque artibus omnem
excolere ingenuis vitam, finesque bonorum
225 disserere et clarum e tenebris extollere lumen.
Nam quid praeteream heroas, qui sanguine fuso
civibus imperium et placidam peperere quietem ?
Non illos magni possunt terrere labores,
non dulcis coniux teneat, non maxima nati
230 cura prece aut longa confecti aetate parentes :
carius est ollis duri in certamine Martis
pro patria obiectare animam ; quin saepe beatos
adclamant sese affecti cruciatibus ipsis,
vitam aspernantes vitae melioris amore.
235 Gnosia nec Thorio clamanti et laeta bibenti
vina rosa, aut usquam cuiquam fuit ulla voluptas
par isti, dum tela inter clipeosque inimicos
victores iam animam multo cum sanguine fundunt.
Omnibus usque adeo vitam producere dulce est
240 quaque licet niti saeclis superesse futuris.
Verum non homini nequicquam tanta cupido
insita natura est, quando certe optima rerum
illa parens cunctis statuit fmemque modumque
optandi, sua quisque tamen qua possit apisci.
245 Natura lupus insidias meditatur et optat
sternere depressa compertam in valle capellam,
auritum leporem sequitur canis ore sagaci;
sed captare canis leporem, lupus ipse capellam
quippe p o test; natura etenim non insita frustra
250 tanta cupido homini reliquisque animantibus esset.
Atqui nequicquam hic homini sese obtulit ardor,
in volucres tenuesque auras spes tanta recedit,
rex nisi nos superum post condita membra sepulcro
esse velit, duri decurso temporis orbe ;
255 si non structa diu Pario de marmore templa
florentesque add urant urbes, quin iuga montis
aspera et aeriae vicina cacumina nubi
absumit tempus rerumque inimica senectus :
et iuvat usque adeo insano indulgere labori,
260 o miseri, queis tantus amor per vulnera perque
supplicium mortem petere atque extendere nomen ?
Obsecro, ne meditata animis assuescite falsa
neu mentes anceps veri deludat imago,
quando est perpetuum in terris nihil.
265 Aspicite, impositae Romanis collibus arces
et claris ornata olim monimenta tropaeis,
vectique ingentes extremi ex finibus orbis,
ut iaceant turpique situ et sine honore colossi.
Scilicet et tempus veniet cum maxima rerum
270 Roma parens et pulcher erit sine nomine Caesar,
nec Decios aut Romani duo fulmina Martis,
Scipiadas, quisquam n o rit; namque astra necesse est
certis temporibus terris effundere vires
ipsa suas ; his aucta virum praeclara reperta
275 et structae eversaeque urbes, suadentibus astris ;
utque iubet rex ipse deum, certo ordine servant
illa vices peraguntque suis stationibus orbes.
Hinc ubi longa dies, effetae incendia terrae
contingent, Siculis ceu cum fornacibus ignes
280 prorumpunt flammaque imis tonat Aetna cavernis :
candentes crepitant aurae et caligine caeca
aeraque et caelum nigra ferrugine te x it;
intremit omne solum liquefactaque viscera montis
attollunt flammae, et magnum per inane coacta
285 alba cadunt et strata iacent saxa arida passim ;
sic ubi terrifici late exarsere cometae
astrorum appulsu et ventis mox percitus aer
excutiet rapidum scissis e nubibus ignem,
terrasque tractusque maris, qua noxia tellus,
290 corripiet, quantum prospectant sidera terras.
Stant etiam nimbi ingentes et tempore certo
ventura eluvies, stant et cum flumina montes
et pater Oceanus spumantibus obruet undis ;
quaque iuga et rupes praeruptae, erit aequor arandum
295 felicis terrae, et qua nunc mare perfluit altum,
interdum surgent vicina cacumina caelo.
Quin etiam extremis discretos partibus orbis
desertas habitare plagas, nova quaerere regna,
explorare locos et cingere moenibus urbes,
300 et dare venturae leges et nomina genti
sidera suadebunt, ut rex stellantis Olympi
iusserit; haud etenim penitus delere animantum
omne genus certum est illi, nisi cum omnia tandem
exitio dabit una dies. Ergo illa cupido
305 nequicquam innata est homini, quae maxima certe est,
aut dicendi animi aeterni, et meliora manere
ossa sepulcretis ubi nostra reponimus imis.
Sunt exempla alia et queis iam rationibus id tu
affirmare queas. Nam quae vis illa animorum ?
310 Ipsis quando aditum prorsus nihil intercludit
atque vias omneis percurrit, et omnia lustrat,
omnia pertentat volucri pernicior aura :
ardua non illi caeli supera alta videntur,
non ipsi manes ima tellure reposti;
315 nunc it ad occiduum spectant quae littora solem
perquiritque urbes, genteisque et nomina rerum ;
nunc orientis opes populosque invisit, et omneis
transcendit terras, tractus maris, aera, caelum.
Levibus hinc animas aliqui constare putarunt
320 corporibus, forte illorum ut concurrerit ordo ;
at iam explosa diu iacet haec sententia vulgo.
Nam si fortuitis fierent concursibus, artus
tempore non certo moribundaque membra vigerent,
verum nunc citius, nunc serius, ut tulerit fors ;
325 quin et bis septem ferrent fastidia menses
matribus aut plures, nec certis legibus ortus
constaret, si casu aliquo vis illa subiret
undique perficiens numeros, vigor omnia complens.
Quin etiam interdum magnum per inane coactis
330 forte his seminibus, dum se per mutua nectunt,
nondum corporibus genitis in luminis oras
exirent animi. Qua re fateare necesse est,
quo modo pugnabas, animos sine corpore vitam
degere nec semper duo se coniuncta tenere.
335 Ast alii penetralem ignem, sed corporis usu,
delabi ex superis aiunt omnesque per artus
errare, et tacitas cordi submittere vires.
Quod perdelirum porro est, cum semina prima
quattuor accedant, dum singula commiscentur,
340 adrepantque, solum humorquc, spirabile et ignis.
Sic nihil exanimum esset, sed vigor omnibus idem :
omnia conciperent animo exaudireque posses
aeque homines montesque feros, silvasque loquenteis.
Quod si erat absurdum, Parnassi e vertice sacro
345 harmoniam traxere nova sub voce Pelasgi :
quae res cumque foret numeris concordibus apta.
Delirum hoc itidem ; nam qui prudentia frugi
exoritur, grave mentis opus, quique optima rerum
iustitia augustas ornavit legibus urbes ?
350 Non etenim ex numeris sunt haec neque fallere verbis
est animus, rectam aut dictis abducere mentem.
Forma anima et quaedam res est certissima ; tale
nil numeri, incolumi re abeunt redeuntque vicissim.
Quae potui strictim ; nam dicere multa parantem
355 et verbi novitas vetat et me caetera poscunt.
Nunc cape dicta, quibus tuto iam credere possis
praeceptis animum et mercedem ferre laboris.
Quantis omniparens natura excellere rebus
humanum dederit decus, ut genus omne animantum
360 pareat huic ultro vel tandem serviat uni,
concipe nunc agesis animo ; namque ipsa videbis
quae pelago ducunt vitam, quae flumine subter,
omnia deberi nobis, quaeque aera tranant
pernices volucres, et quae pede lustra pererrant.
365 Retibus insidiae hinc inventae et fallere visco,
hinc laqueo captare feras catuloque sagaci,
hinc prope pendentes scopulos et gurgite ab imo
iam notum in siccam pisces deducere arenam :
ecquae iam in nostros, quae non convertimus usus ?
370 Quin etiam et tigres homini et parere leones
longa dies docuit, nataeque in montibus ursae
informes errant placide vacua atria circum ;
stat bellator equus domini iam laetus habenis,
iam patiens, iam frena ferox spumantia mandens,
375 et furit et latos praebet calcaribus armos ;
stant et oves niveae lanis, quae vestibus aptae
murice suave rubent viridi infectaeque colore,
graminaque atque ipsos certent superare smaragdos ;
ipsae etiam pastae referunt distenta capellae
380 ubera lacte domum linquens et bucula lucos
ad mulctram venit et sera ad praesepia nocte.
Aspice ut indomiti quondam, nunc sponte iuvenci
plaustra ferant et torvus humum pulsat pede taurus :
attamen inflexo mox sese accinget aratro.
385 Vis et naturae partes et magna parentis
munera, et ingentes terrae meminisse labores ?
Haec olus egregium, betamque apiumque, papaverque,
intubaque et virides cauleis producit in annum ;
haec tibi lactucis herbisque salubribus hortos
390 esse iubet laetos ; longoque cucurbita collo
tortilis et cucumis semper sua munera apud te.
Non ego serpilli aut mentae, et bene olentis anethi
delicias taceam, aut calthae florentis honorem ;
non ego pallentes violas et mollis acanthi,
395 narcissive comam ignotam indictamve relinquam.
Quid referam aut farris segetes aut ordea grandia,
aut milium lentemque, et amantem culta faselum ?
An vos praeteream, divini munera ruris,
arboreos fetus, quibus et convivia inimus
400 felicesque deum cenas ? Quid cerea pruna,
quid nigra commemorem ? Neque enim sapor omnibus idem,
non color est unus, non idem temporis usus.
Vel quid mite pirum aut cana lanugine malum,
illorumque genus varium, aut sileam, Luculle,
405 poma tua aut patrios referentia nomine Persas ?
Non ego castaneasque nuces oleamque Minervae
inventum, dulcesque uvas, tua munera, Bacche,
transeam, et aerii mellis caelestia dona ;
non mihi si linguae tot sint quot daedala tellus
410 submittit flores et quot poma educat annus,
illorum et genera et percurrere nomina possim.
An vero tot muneribus feliciter auctum
nequicquam, ad lacrimas tantum natura tulisset
humanum genus ? Atqui quod praeferre volebat
415 illa operi ingenti, reliquisque animantibus unum
posthabuit, felixque animal dum ferre cupido est,
protulit infelix miserumque ignara futuri ?
Ah scelus indignumque nefas ! Ignara futuri
alma parens rerum, certis quae legibus orbem
420 temperat in minimis cuique est solertia rebus ?
Vel non infelix hominum genus, ultima vitae
omnia lux secum si aufert ? Iniusta noverca,
non altrix blanda aut dulcis, sed subdola, fallax,
tene ego vel nostri generis, natura, parentem
425 dicere, tene ausim reri, nisi praemia vitae
exactae perstent solaciaque ante malorum ?
Ecquisnam aerumnas, ecquisnam incommoda possit
enumerare graves hominumque referre labores ?
Nascitur infelix homo, ubi fastidia menses
430 longa tulere decem matri, vagitus et ingens
primum exauditur, vitae monimenta futurae ;
nascitur infelix nec humo se tollere quicquam
aut pede vel dextra potis est, nec repere quoquam,
caetera uti suerunt animantia : sedula nutrix
435 ulnis ni excipiat (miserum indignumque) peribit.
Frigoris ille quidem haud patiens, in luminis oras
profertur nudus nec sunt alimenta quibus se
recreet, et monitus naturae deesse videntur.
Illa quidem reliqua hortatur mox nata subire
440 pellibus intecta, alterius non indiga curae,
ubera lacte suae matris distenta per herbam ;
pars villos setasve gerit, pars vellere tecta est,
horrida pars spinis munita incedit acutis
et venientem audet petere et propellere tectis ;
445 vulnificas aliis ungues dedit arma, quibus se
defendant ; aliis in levi cornua fronte
addidit ultricesque sedent in cordibus irae.
Quin virgulta etiam et truncos circumdat amaro
cortice et a tristi defendit frigore brumae.
450 Quaere genus vitae illorum : non vinea falce
tondenda est valido nec humus versanda bidente,
non cura est curvo proscindere vomere terram
et lappas sterilesque agris evellere avenas,
non adeo, dum altum cinxerunt aethera nubes,
455 illa timent segeti et crepitanti grandine pallent.
Proxima diis illis vita e s t ; sunt gramina passim
mollia, sunt flores bene olentes et bona poma,
mala nucesque, genus varium, quae daedala tellus
ut ferat, ut servet multae est obnoxia curae.
460 Vita hominum dura est et plena laboribus omnis,
quam mille invadant morbi et tenuissima quaeque
funditus evertant, qualis secretus agellis
nascitur in cultis hyacinthus, quem malus imber
nube nigra effusus male perdidit et decus illud
465 abstulit, et foliis omnem decussit honorem.
Corporis heu pestes quot sunt ? Non maior arenae
est Libycae numerus ; morborum copia mentis
est quoque permagna et quos non animantia norint
caetera ; sunt illis optandi denique fines,
470 sunt et habendi : non auri malesuada cupido
abruptum cogit conscendere navibus aequor,
non se, animam corpusque una pellacibus undis
credere ventisque, et stridorem audire procellae.
Sat virides ollis saltus intonsaque lustra,
475 sat liquidi fontes, nigra quos protegit umbra
fraxinus aut abies, vel acutis frondibus ilex,
qua super aeriae sidentes dulce columbae
ardenti sub sole docent gemere undique silvas,
utpote sollicitum quae detestentur amorem.
480 Qui furor, etsi aliis animantibus abditus haeret
visceribus, generi ille hominum in praecordia repsit
intima caedisque et multorum est causa malorum.
Uritur infelix iuvenis misere, ossaque et artus
incendunt taedae ardentes urbemque peragrat,
485 vestigatque altas formosae virginis aedes.
Illa domi ingenuo assuescit parere pudori,
quam casta instituit mater, nec tollere vultus
audet humo iuvenem si forte inspexerit usquam
conniventem oculis et pectore suspirantem.
490 At miser abrupto iactatus vortice amoris,
qualis ab Aetnaeis spirans fornacibus ignis,
huc illuc rapide fertur ; non frigora noctis,
non imbres, solis non spicula fervida tardant.
Sponte suis stratis abiit limenque puellae
495 observat pernox ; non illum dicta parentis
abstrahere inde queunt, non multa concitus ira
iam frater, carae pupugit quem fama sororis.
Ergo armis putat obstandum nec iam esse ferendum
audacem iuvenem ; quare prorumpit et ense
500 rem gerit, et patrios incestat caede Penates.
Quod si non aliis miserum infelixque videtur
humanum genus, uno hoc accipe : caetera finem
non rerum meditantur, non tristi anxia cura
norunt ut vita sit denique discedendum,
505 non lacrimas fundunt salsas formidine poenae,
morte obita divum tandem ad subsellia regis
cum causa in magna nobis dicenda corona est.
Quare homines vita illustres et fortiter ausos
certare et sese atque alios superare ferendo
510 laeta manent loca, quae ipsa non deprendere mente
viventes clausi tenebris et carcere quimus.
Hoc natura viros studio venerata, labores
addidit egregios, pulchre quibus exanclatis
aeternum sedeant alta ad delubra deorum.
515 Quod superest aliis rationibus exequar ; at tu
volve animo ad verum tandemque accedere disce.
Heroes, quorum pietas insignis et omni
laude fuit maior, divumque simillima vita
(non ignota cano), quae mox ventura minorum
520 temporibus fuerant cecinere prioribus annis.
Vis ea mortalis non est, quae nosse futura
sic potuit. Neque enim tabulam vel dius Apelles
rerum gestarum media suspendit in urbe
fulgentem minio lateque Corinthio auro,
525 rem quae ita monstrarit. Stant nunc quoque ; perlege tu quae
sacro veridici fuderunt pectore vates.
Hos felix quondam et divum gratissima regi
sancta Palaestinae tellus fata ipsa canentes
vidit et ex illo scripta haec sunt tempore nobis.
530 Excidium patriae multi, fata aspera flebant
et superum eversum vi lamentabile regnum ;
quos inter plectro rex nil mortale sonanti
personuit dulce altumque, et nova carmina dixit.
Namque canebat uti lapsis certo ordine saeclis
535 regnator superum sortem miseratus acerbam
humani generis, quod caelo excluserat alto
unius ob noxam, mitesceret et meliori
mente preces hominum audiret ; quare adfore tempus
ut suus ipse, suus natus quemque unice amaret
540 mortalem indueret formam moribundaque membra ;
cuius in adventu pallentes undique morbi
diffugerent bellique metus.
Hunc ubi iam edisset mater virgo omnibus expers,
venturos reges qua sol caput exerit undis,
545 myrrhamque aurumque et Panchaia thura ferentes.
His addebat uti fugiens saevi arma tyranni
cum puero, ut primum genetrix viridantia Nili
tangeret arva, deos fore nusquam, oracula passim
casura arasque, et laqueata aurataque templa ;
550 nec minus ut puer ad patrias contenderet arces
docturus late populum sanctumque senatum,
proderet utque unus quicquid cecinere priores.
His cithara aurata dum personat, adiungebat
quaerentem matrem puerum : iam nulla neque urbis
555 nec loca agri restant, quae non virgo optima lustret.
Ah dulcis virgo, iam ter sol extulit alto
Oceano caput et ter littore mersit Hibero,
nec potus fessam Cereris nec cura tenet te.
Quid tantum telluris obis, quid pectore ab imo,
560 quid tot pallenti fundis suspiria vultu ?
Ille aedem ad patriam in conventu arcana recludit
rerum aeternarum, divino cuius ab ore
pendentes populi dicta aurea depascuntur.
Quid loquar ut caneret rerum miracula, vita
565 corpora defuncta et reditura in luminis oras ?
Inventus iam qui pedibus superare marinos
et possit fluctus summas nec tingere plantas.
Effer aquam, virgo, fluviis cava dolia comple,
excipe fictilibus : iam sunt mollissima vina ;
570 ipsa tuis felix hilara convivia donis
laetitiaque auge, magnis et honoribus urbem.
Quid referam ut fleret vatum de more suorum
caelicolum extinctum crudeli funere regem
et matrem infelicem in summo vertice montis
575 ah misere nati delentem veste cruores,
aut ut narravit triplici circumdata muro
moenia pro vita, pro libertate suorum
ardua terribilis tecta expugnanda tyranni,
victoremque Erebum vastantem et nigra prementem
580 Tartara, et exuvias referentem Acherontis avari ?
Vix alte in caeli foribus suspenderat arma
ignibus e mediis rapta et crudelibus oris,
et pater occurrit fulvaque ab nube columba
unigenam laete plaudentibus excipit alis.
585 Omnia quae quondam rex magnus et optimus ille
dum caneret, iussit caros ediscere cives
atque haec ipsa suis monimenta nepotibus esse
carmina, dum palmis dives florebit Idume.