Nunc animis quae sit sedes, quae praemia vitae
quemque bonum tandem maneant, quas pendere poenas
conveniat sontes, properante quis undique rege
tolletur clamor, quae signa futura tubaeque
5 expediam dictis. Tu nunc adsiste canenti,
qui cenatus apud regem stellantis Olympi
ipsius in gremio requiesti et tempore divum
ex illo interpres fatorum arcana canebas ;
dumque tibi et matri solido de marmore templum
10 instituunt Verulis Volsci Marsique, Latinique,
annua dumque ferunt sacra et solemnia vota,
huc ades et me quadriiugo simul excipe curru,
perque Erebi vastas sedes perque aurea caeli
me delubra, pater, ducta remque ordine pande
15 venturam, et qui sit fatorum immobilis ordo.
Postquam confectum mortalibus est breve vitae
curriculum, tenebris ubi mors adoperta calorem
vitai extinxit nec quicquam auditque videtque
pallidulum, mutum prorsusque exangue cadaver,
20 nosse potes peragrare animam loca cognita nondum.
Nam pater omnipotens, aequi cui maxima cura,
prospectans hominum mentes, scelere undique turpi
tabenteis, longe a patrio secedere caelo
nec reclamantes animos rationibus umquam
25 deduxisse illos vitiorum e vortice turpi,
supplicium horrendum statuit : quas pendere poenas
ah miseros cogit, cruciatibus ah quibus omni
affectos iubet esse aevo tellure sub ima !
Illic vipereis turba est accincta flagellis ;
30 nox ibi perpetua et semper caligine nigra
est domus attonita, et grave olenti sulfure fumum
ignivomi eructant montes atramque favillam.
Unde fluunt undis septem ferventibus amnes,
qui simul immensum circumfluxere barathrum ;
35 in glaciem montes, ipsi hi vertuntur in ignem.
Huc sontes animae scelerum gravitate feruntur
sponte sua ; neque enim superas se tollere ad auras
concretae vitiis possunt caelumque tueri.
Quales nocturnae volucres, ubi Lucifer alto
40 exerit Oceano caput et radiantia solis
spicula discutiunt tenebras, lucemque reducunt,
in tenebras sese abiciunt ultroque feruntur
qua deserta magis, qua sint tenebrosa sepulcra.
Huc ubi deventum est, informes undique larvae
45 conveniunt et supplicia ad crudelia cogunt.
Pars circum insultans horrendis vocibus instat,
pars urgens facibus medios deturbat in ignes
flammarumque globos, ubi saeclis mille peractis
in glaciem proiecti altam nivibusque sepulti,
50 plangore et gemitu nequicquam Tartara complent.
Namque ubi quingentis riguerunt frigore saeclis,
inferni aucti amnes late ferventibus undis
insano magnos contorquent vortice montes :
fluctibus his mersi torrentibus, ut mala passi haec
55 saeclis sexcentis, repetunt ex ordine prima
supplicia et nusquam miseris datur hora quietis.
Nec sum animi dubius multos ut inania nostra
carmina risuros, quoniam quae corpora non sunt,
non flammas frigusque pati, non verbera rentur.
60 Est hominum haec audacia, quos praescribere caeli
non pudeat regi. Quid enim ? Quod iusserit ille
non fiet ? Fac velle : idem qui carcere elusit
mortali immortalem animam, quae corporis expers
certe erat, efficiet ne qui ditissimus aeris,
65 dives agri, regi assimilis luxuque epulisque,
omnis cui longum blandita obscaena voluptas,
impia quique arma et crudelia bella secuti,
et vitae leges radicitus everterunt,
praemia sint eadem accepturi atque optimus ille,
70 quisquis is est, spreto qui regno atque aedibus altis
pauperiem et duros potuit perferre labores.
Sanctum hominum genus hoc, verae qui ad commoda vitae
confluxere ; illis non cura ut regia vestis
velaret leves humeros nec iaspide longi
75 ut pellucidula pulchre digiti ornarentur,
non dapibus mensas onerare ostroque superbo
discubuisse super, non tempora fundere vino,
non fora composito circumvolitare capillo.
Dii, quanti qualesque viri, quam fortiter ausi ?
80 In flammas illi abiecti et crudelia passi
supplicia, iniusti durique ante ora tyranni
haud vinci potuere aut in contraria ferri.
O fortunati, quorum mens conscia recti ;
salvete aeternum, heroes, quos aurea divum
85 regna manent, numquam casura fluentibus annis :
nusquam illic curae, nusquam dolor, omnia laeta,
omnia tuta, animas tenet omneis una voluptas.
At contra tenebris clausos et carcere caeco
luctusque et curae tristes, et sedulus angor
90 opprimit aeternum, et qui unus dolor altus habetur :
iam norunt solio ut poterant considere divum,
ut poterant hominum et caelestum adsistere regi
aeternumque frui luce omnipotentis Olympi.
Nec vero, si forte aliquis bene vixerit, usquam
95 deque via recti paulum declinet, in oras
luminis aeternas subito properare fatendum e s t;
ipsi etiam labe affecti vitiisque levati,
queis longum obsessi fuerant, recta ire putandi
non sunt ad superos. Veluti cui plurimus insit
100 visceribus dolor et pigris vis tabida membris,
non prius ad rectos potis est accedere sensus,
ut iamiam amissae redeant in pristina vires,
ingenue quisquam nisi doctus Apollinis artem
adsit, iam suetus curare salubribus herbis
105 membra diu vitiosa, modis pallentia miris ;
multos ille quidem succos multosque liquores
miscere instructus, dictamnum, absinthia tetra
doctorumque hominum praeclara inventa ministrat :
sic pater omnipotens, aequi cui maxima cura,
110 qui bene de patria meriti et virtutis amore
multa diu passi, si qua admisere pudenter
et quos pertaesum est scelerum, pacemque per aras
aeternum petiere suas, non destinat Orco,
unde haud egressus patet ullus ct ostia claudunt
115 sexcentum pondo et multa rubigine vectes.
Sunt Erebi geminae portae, quarum altera solis
spectat ad occidui terras ; hac undique tristes
succedunt animae, vitae fugiente calore ;
hanc valvae nullae claudunt, sed limina pernox
120 ipsa dolor se rv a t; spinas aegre inter acutas
ille iacens squalet macie et vix ossibus haeret,
atrox, terribilis, dextram et laevam implicat angue ;
late oculis ignem spirans (mirabile dictu)
letiferum spumis vomit ore venenum.
125 Vestibulo is positus custos, sacra ostia servat
nec revocare gradum quemquam sinit. Altera longe
porta est, purpureus qua Lucifer exerit ante
Phoebeos radios iubar et noctis fugat umbras ;
hac iter ad superos, si quando haec ipsa pateret ;
130 hac iter Elysium, qua rex stellantis Olympi
traduxit notos divino carmine vates ;
postilla clausa et regis signata sigillo est.
Sed quia nec digni caelo nec carcere claudi
inferno, statuit rex aequus et optimus ille
135 delere assumptam labem, decus atque vigorem,
auramque aetheriam donis felicibus auctam
reddere diis similem et dignam penetralibus altis.
Ergo quale aurum accensis fornacibus igne
cxcoctum multo tabem felicius omnem
140 exuit acceptam et formam magis induit auri,
sic animae, quas ille diu tenet acrior ardor,
aeternum abiciunt concretam corpore labem.
Nam gyro aerio, qua corruit aereus ignis
vicinasque urit nubes fervore corusco,
145 extremas inter diffusilis aeris oras,
panditur hisce animis sedes venientibus ultro ;
quaque magis gravitate carent, sese altius auris
aetheriis tollunt, donec iam funditus omnis
torrenti llamma vitiorum exaruit humor
150 atque exesa omnis circum rubigo fatiscit.
Ast alii sedem late longeque repostam
extra anni solisque vias dixere, laborum
immunem hospitiumque velut bene dulcis amici ;
quandoquidem regis non est florentis honore,
155 florentis pietate, suos, quos legerit ante
stellarum cursum et teneri cunabula mundi,
exercere odiis tandem statione peracta ;
quos propter natum, sua lumina, quem sibi fecit
heredem rerum, caelo demisit ab alto ;
160 qui formam indutus nostram moribundaque membra,
oppressos morbi misere gravitate levaret
insignemque notam longum impietatis inustam
deleret morieris, veluti placidissimus agnus
pro populo tristes animam positurus ad aras.
165 Non ita quae spectant orientem littora solem
occiduis absunt terris, quas serus Olympo
procedens tremulo perfundit lumine Vesper,
ut vitium a nobis, quibus est hac morte piatum.
Hinc vera pietate Cilix clarissimus, omni
170 aetate absumpta in studiis feliciter istis,
quae fuerint nostri repetens commissa parentis
quidque boni attulerit rerum moderator lesus,
sustulit et vocem et duplices ad sidera palmas :
‘Munera magna, pater, tua sunt, iam vicimus ; ergo,
175 hostis, habes ; etiam captus non abicit hastas
perfidus : hostis, habes, iniecta novissima plaga est :
si mortalis homo tantum nostram imminuit rem,
fare age quo cumulo nunc auxerit immortalis !’
Haec calamo, haec eadem divinitus ore ferebat
180 nonnullis bonus ille locis, queis credere par est
perbelle iis animos agere in regionibus aevum
securos, mundi vel si trans moenia, vel si
ignibus in mediis degant candente favilla,
dum bona venturi succedant tempora saecli.
185 Sic res ipsa quidem est, sed quam non cernere quimus
ipsi oculis, rerum haud gnari incertique futuri.
Sed neque ob id falsa est, quando quae dicere possim
sunt sexcenta quidem, quae qui non viderit esse
falsa putet, visa haec dubio procul autumet esse.
190 Quid ? Si ego dixissem, ferres, nisi cognita multis
praeclare sciptis hominum res tanta fuisset,
lasarpiciferis fontem manare Cyrenis,
qui noctu late torrentibus aestuet undis,
noctu dum tenebris humentibus omnia frigent
195 et Phoebe auratis incedit rosida bigis,
cum vero lustrat radiis sol igneus orbem
ardentique omnem calfecit lampade terram,
per Libyae perquam gelidus labatur arenas ?
Huc illud quoque nunc spectat, quem nomine Graii
200 dixerunt magneta, lapis miro attrahit usu
quodcumque obicitur ferrum tactumque quod illo est
ducit et hic itidem veluti Magnesia cautes.
Huc agesis simul accedant adamantina saxa,
non iam concordi studio compacta tenentur
205 inque odium mutatus amor, conflataque longe
invidia ut solvant cogit vincla illa repente.
Crederet an quisquam, nisi res quae cognita iam tum
ipsa fidem faceret ? Nam queis rationibus istuc
confieri possit nihil est quod nosse queat quis,
210 docta licet summi fuderunt carmina vates.
Fabula namque nova est per crebra foramina ferri
magneta insinuari, est, quod levis abditus aer
et cava conveniunt plenis conamine magno ;
non adamas etenim magnetem excluderet omnem
215 aeraque, quae multo cava sunt magis, arida secum
attraherent stipulamque, et ligna absumpta senecta.
Neve ego te exemplis externis demorer, addam
nota domi assidue, quae quondam incognita (quid ni ?)
fallaci hac aeque fieri ratione negasses.
220 Saxa ubi gypsati effoderunt grandia servi
aeriam acclivis posituri in collibus arcem,
arte laboratis super antra exesa caminis
congeriem statuunt in formam fornicis alti.
Nec minus agricolae duri rescindere ferro
225 annosam quercum certant atque arte magistra
aridulis nigram lignis explere cavernam ;
inde ubi forma pyrae structa est, ex ignibus ignem
ingentem parvis augent, sonat ardua saxis
congeries, caecis fornacibus ignis anhelat.
230 Illi instaurantes ornosque et fissile robur
subiciunt fruticesque leveis stipulamque sonantem,
in bibulum cinerem quo saxa immania vertant.
Optimus hic operi cinis e s t : qui frigidus esse
principio visus ; quem tu si asperseris unda,
235 igne gravi exuri circum vicina videbis
et magnam attolli torpenti e pulvere flammam ;
quod si pingue oleum fundas, alimenta videmus
quod tamen esse ignis, subito vis deperit omnis
flammaque continuo victrix perfusa repressa est.
240 Huc agesis animum referas : qui debuit unda
auxilio esse igni, duo quae pugnare necesse est,
et flammas extingui aspergine pinguis olivi ?
Quod si iam nosti rationem reddere dictis,
ipse quidem nihil obsto ; etenim facile esse videtur,
245 quae quivis spectet, rerum iam effingere causas.
Omnibus hoc adeo est vitium mortalibus aegris,
notarum ut rerum causas scrutentur et omnes
vulgata illustrent dictis. Quis semina flammae
nesciat in silicis concreta atque abdita venis ?
250 Quis non in bacis proceram stipite laurum
novit inesse ? Fuit tamen hoc mirabile quondam.
Multa quidem nunc esse liquet praeclara reperta,
quae fieri numquam dixere prioribus annis.
Nam quae res illa e s t : ‘et non imitabile fulmen’ ?
255 Res aliter cecidit : positis incudibus urbes
iam magnae ferrum exercent; fit fistula qualem
non oculis, non ipsi animo videre priores,
fistula missura haud nequicquam ferrea bombos,
aut, conflata aere ex cocto liquidisque metallis,
260 praeruptas arces cava deiectura columna :
inventum praeclarum, ingens, quod nos quoque caelo
exaequat, love nec solo iam maxima caeli
porta tonat, tantum non iam se iactet alumno
Ida suo et Cyclopum opera Vulcania tellus.
265 Namque ubi perfecta est moles, treis sulfuris addunt,
treis salsi partes nitri, treis pulveris atri
exusta ex corylo aut lignis quorum indiget usus ;
parte alia informant immani pondere glandem
stridentem duro ex chalybe plumbove recocto ;
270 mox igne admoto misceri murmure caelum
incipit et tonitru horrendo concussa videntur
aequoraque et terra, et domus omnipotentis Olympi.
At perterricrepo sonitu picea undique nubes
attollit se eructans flammam atramque favillam.
275 At simul irrupit vis eius et impetus acer,
procumbunt turres aequataque machina caelo
corruit, atque altum dant saxa avulsa fragorem.
Quin et dum adversis acies concurrere signis
constituunt fortesque viri prorumpere cornu,
280 vidi ego sublato flammis ex aggere nimbo
sulpureo heroas correptos fulmine centum,
candenti centum transfixaque pectora plumbo,
dumque iterum atque iterum molis fragor intonat ingens,
umbones ocreas, galeas ensesque, verutaque
285 uno ictu cadere et coacervari aggere magno,
et latos multo respergi sanguine campos,
altaque maiori dilabi flumina cursu.
Fare age vel falsum est et non imitabile fulmen ?
Ergo multa modis miris fateare necesse est
290 esse quidem non nota homini. Penetralia regis
quis superum invisit, nisi quos Deus aequus amarit ?
Quisve Erebi vastas sedes nigrasque lacunas
accessit victorque pedem cum laude reflexit ?
O felicem illum virtute et munere divum !
295 Crede olli ; nam vera canit.
Treis igitur sedes statuit pater optimus ipse,
quando non eadem nobis est palma parata.
Scilicet hoc sanctum est, ne quid sperare precando
defuncti vita possint : sua praemia quemque
300 certa manent firmo certaeque ex ordine poenae.
Hoc est iustitiam colere et praestare Deum se.
Non etenim leges, hominum quarum indiget usus,
iustitiam expendunt. Est qui vetitos Hymenaeos
contemptor divum invasit ferroque parentem
305 perdidit et bello cives, fratresque veneno,
ut parta insidiis liber regnaret in urbe,
omnia fanda, nefanda ausus ; quem ferre minores
cum iam non possent, victum popularibus armis
dicere iusserunt causam acclamante corona ;
310 quare hominem usque invisum, inter patria arma trementem
pallentemque modis miris formidine poenae
ad fora sublimem rap iu n t; ibi poplite utroque
submisso caput ense humeris avellitur altum :
non dedit ille quidem poenas quas debuit, annos
315 utpote qui multos alacris mala gaudia mentis
posthabita est adeo insanus virtute secutus,
molitus caedemque virum exitiumque bonorum.
Ergo alias poenae dandae nec morte dolores
finiri sperandum ; etenim sunt ultima numquam
320 saecla illic, aeternum ubi vita labore referta est.
Tune diu Baccho indulgens Venerique nefandae,
pauperis agricolae pinguem populatus agellum,
ora manusque tui respersus sanguine fratris,
non hic ? Ast illic dabis, improbe, poenas.
325 Scilicet incolumis sextum iam consul in urbe
atque iterum fias, et tot demiseris ense
egregios diro cives pallentibus umbris,
sanguine sudarit belloque exarserit orbis,
lumina tu patria claudas securus in aula
330 et iam sub terris placide aeternumque quiescas ?
Non ita, mi poenas scelerata in morte rependes.
Non ibi iudicium corrumpes nec reus auro
te redimes grandi, nec cincta altaria circum
effigies sanctorum hominum funalibus altis
335 tete igni eripient aris impostaque thura,
non in iudicium versis crudeliter armis
restitues dominum tete, sed tristia tandem
funera post, porro faciet manifesta fidem res
et quae sint poenae mihi post narraveris ipse.
340 Disce deos colere et dignam diis degere vitam.
Quin te animo constans instringis fortiter et te
affirmas ? Dictis sapientum assuesce moneri.
Nec vero inventis Graium nos credere par est
omnibus ; est etenim nimirum Graecia mendax.
345 Nam quo illud spectat: post tristia funera rursus
immemores cupiunt in corpora velle reverti ?
Fabellae Graecorum hominum : quid corpora linquunt
prima animae, quid solvi opus est in corpora rursum
claudendas, vita quas cogas rursus abire ?
350 Nascendum toties, si sit toties obeundum,
nulla manet requies hominem sedesque beatae
nusquam igitur. Quid tu mihi de flavo Rhadamantho,
quid mihi de Elysiis tot garris, Graecule, campis,
quid mihi felices fingis dicisque beatos
355 aeternum, in mala quos opus est luctusque redire ?
Adde illud delirum itidem, quo expendere poenas
commonstrent animas scelerum, petere horrida sontes
corpora saeclorum et pecora inter degere vitam ;
et, quod ridiculum est, aiunt, ut turpis adulter
360 flagitium ne impune ferat, muliercula fiet,
ipsa viris quae se prosternat corpore toto :
poenarum egregiae laudes, praeclara reperta,
flagitium scelere ut cumulent et crimine crimen !
Ad nos ergo animum refer et verissima dicta
365 accipe sis, mentemque adhibe, quam impellere verbis
veridicis possim et versu perfundere dulci.
Postquam sat terris actum molemque operosam et
longaevam mundi mutari ex sedibus imis
caelicolum visum regi, nec iam amplius ulla est
370 progenies hominum caeli ventura sub axem,
iudicium sistet rex omnipotentis Olympi,
iudicium firmum, sanctum, ingens, quo genus omne,
omne hominum in conventu aderit, qui in luminis oras
advenere umquam, citius seu serius illos
375 saecla tulere, dies pariter quos abstulit atra.
Non tamen id clam aut obscure contingere par est
ius summum, ius acre ; manent certissima signa
temporibus certis atque alte terminus haeret.
Primum etenim misere ardebit terra undique bello
380 et populi regesque frement; sub foedere pacis
evertent socii sociorum funditus urbes.
Vexabunt alii patriam civilibus armis
et desiderio diraque cupidine caedis
vulgo alacres tereti plangent cava tympana virga,
385 efflabuntque tubas et raucis cornua bombis.
Vastabunt agros pallentes caede coloni,
incendent pagos alii et splendentia aratra
ipse ipse horrendos pastor conflabit in enses,
ad bellumque ultro dirum armentarius ibit.
390 Rura colet nemo, nusquam tellure subacta
vomere ducentur posito ad praesepia tauri.
Frugiferi nusquam campi, rubus asper ubique
et densi surgent frutices, lappaeque tenaces.
Rastrorumque expers et aduncae vinea falcis
395 incultis dulces committet sentibus uvas
et longo crescent procerae palmite vites,
et spissis nimium aeriae ramalibus ulmi.
Hinc ubi bella colent arva et pax candida cessit,
undique provenient frumenta angustius agris.
400 Quod si cura hominum accedat rursusque per artem
quisquam agros moveat, nullam pater ipse colendi
tum volet esse viam ; frustra insectabere rastro
assiduus terram, frustra ad niteris aratro :
nullae tum segetes, nulla frumenta sequentur.
405 Nam talpae solis visuri lumina numquam
curculioque vorax, et longo ventre locusta
subripient quae quis mandarit semina terrae.
Adde etiam ingenteis pluvias et tempore iniquo
triticeam in segetem late Boream insultantem,
410 adde gravem dura concussam grandine aristam,
cum iam flava Ceres laetis rideret in arvis.
Mox foeda ex Orci tenebris adrepet egestas,
mox et dura fames ruet et radicibus herbas
avulsas glandemque feret mortalibus aegris.
415 O miseri, quos dira lues, quos triste manebit
exitium ! Tune, o caeli rex maxime et idem
optime, quid ? Tune ah tantas spectabis ab alto
aerumnas hominum, nec te miserebit, Olympo ?
Ira quousque tua, o bone rex ?
420 Scilicet id firmum est atque alta mente repostum,
et fatale quidem, nec tum tractabile numen.
Esto ! Haud fas servos regi praescribere, regi
parendum : fuerint quaecumque ea fata, feremus.
Ergo pestilitas acris miserandaque caeli
425 incumbet populis vitio, sine civibus urbes
funestae invisi poterunt, sine rura colonis.
Excedent dulci vita nec ducere puram
e caelo quibunt animam, spirabile quando
corruptum late strages dabit et grave olentis
430 vulgo foetorem lacus exhalabit Averni.
Tum iuvenes olim florentes, cum breve vitae
ver agerent, dura iam fessi aetate parentes
insatiabiliter flebunt maestaeque sorores,
dum flavo longos solvent a vertice crines,
435 pallidulae efflabunt super ipsa cadavera vitam.
Nec minus interea falso praecepta salutis
inscribent alii contraque edicta piorum
bacchantes edent insana volumina vatum.
Tum perterricrepos sonitus per viscera terrae
440 iri exauditum certum est et motibus orbis
insolitis, circum et caeli domus alta tremescet.
Procumbent succussae urbes turritaque tellus
excutiet magno senior iam pondere nutans
quod diu onus tulerat longo post tempore collo.
445 At dum terribiles minitatur terra ruinas
et motu ingenti magnas tremefecerit urbes,
non face sol rosea ex alto se ostendet Olympo,
sed caput obscurum densa inter nubila condet
tristis, egens lucis, concedens is quoque fatis.
450 Lunai globus ipse etiam tabescet et astra
per noctem, ex undis et cum iam surgere Eois
deberet Phoebus, nonnulla cadentia cernent
attoniti passim iuvenes trepidaeque puellae,
et tunsae palmis longaevae pectora matres,
455 perculsique senes late formidine divum.
Interea migrantem insana per aequora nimbum
fulminibus gravidum ferri et maria omnia arenam
evomere, et magno compleri murmure pontum,
acclives portus iamque oppida consternantem
460 et salsos caeli tollentem ad nubila fluctus
populi rerum novitate videbunt.
Hinc veriti pater Oceanus spumantibus undis
ne ruat in terras mediumque mare omnia fiant,
ad iuga confugient praerupta et rupibus abdent
465 sese convexis : ‘O aeternumque beati
et vere’, dicent, ‘qui olim melioribus annis
occubuistis : erant vobis qui ponere terra
vos possent patria et tumulo concludere avito.
Quae nos exercet, quae nos divum ira fatigat ?
470 Antra, graves hominum vos o miserata labores,
quae nobis restant, ad quae confugimus, antra,
corruite, integite et finis vos este malorum’.
Has dum sollicito fundent de pectore voces
et tristi miseras iterabunt ore querelas,
475 audiet omnipotens et maiestate verendos
diriget ad lacrimas oculos perculsus amore.
Mox igitur tonitru horribili fulgentia templa
concutiet caeli; liquidum flamma aethera lustrans,
quo silvae montesque feri, et tremet undique tellus,
480 et iactata frement ponti tumida aequora circum,
ter solio assurgens, tensa ter pectora dextra
contingens leviter, magni sacraria caeli,
iurabit divum pater immutabile verbum.
Ergo purpureum qua sol caput ostendebat,
485 mane novo lucem referens mortalibus almam,
procedet, radiis ardentia signa coruscis,
signa dierecti, superum crux aurea, regis,
cui quondam (quid nunc totum vulgata per orbem
carminibus repetam ?) vitam sub imagine degens
490 humana rex est ultro suffixus Olympi,
ut quas nos scelerum par esset pendere poenas
ipse d a re t: pietatis is est caelestibus ardor.
Sustulit haec ubi signa igitur dux maximus, arce
ex caeli creber tonitrus clangorque tubarum
495 complebunt omnem raucis mugitibus orbem.
In summum deducta locum, flammescere caeli
incipiet moles longe candentibus auris,
Amsanctique graves fauces et tristis Averni
igniferam efflabunt animam, nec tempore quoquam
500 antra Aetnaea nigram magis evomuere favillam
flammarumque globos, vastis nec hiatibus aeque
expirare ignem tellus est visa cavernis.
Persaepe interea fumantes aethere ab alto
prorumpent acri piceae caligine nubes,
505 fulminibus gravidae late exurentibus omnia.
Iam mare non mare, at exustae magis aequor arenae.
Haec urbes, eadem et montes incendia magnos
in cinerem et caeli fulgentia moenia vertent.
Haec rerum summa, hic ipsum manet exitus orbem.
510 Nunc, vigor omniparens, caeli de vertice summo
aggredere o cantusque move, et sancte ignibus illis
ignavum flagrans aeternis excoque pectus,
unde meam vox firma magis mentem ipsa sequatur
arcanas rerum leges et fata videntem.
515 Quippe novum terris video lucescere solem
largius et liquido vestiri lumine mundum,
ac rerum varias confestim sumere formas.
Gramen habent passim et flores iam mollia prata,
iam nemora alta nigras altis surgentibus umbras
520 arboribus, foliisque sonant et fronde virenti
prognatae lenes Zephyris florentibus aurae.
Iam rosa, iam violae, iam purpurei narcissi
perbelle rident gemmantes rore per herbas ;
non adeo mixtum magnis Aquilonibus imbrem,
525 non Austrum metuent nati sine semine flores ;
non glacialis hiems, non intolerabilis aestas
aurea surgentis vertent bona tempora saecli:
ver erit aeternum atque eadem clementia caeli
semper erit.
530 At rex omnipotens felicia tempora inerti
non torpere diu sinet et succumbere somno,
nec rursus morti esse locum ; quare ipse ministros
auro fulgentes et versicoloribus alis
ante alta astantes donaria voce v o c ab it:
535 ‘Ite decus, iuvenes, caeli et clangoribus omnem
aethera complete, et tenues sine corpore vitas
antiquos artus et corpora delaturas
proclamate die hoc eodem me iudice sisti.’
Aridulae non tot ventis agitantur arenae
540 per Libyae campos desertaque littora propter,
parvula non variantis tot sub imagine formae
corpora commonstrant radiati tela diei,
quam multae suberunt ultro citroque volantes
innocuae sontesque animae, clangore tubarum
545 excitae et rauco sonitu : (mirabile dictu)
ipsa olim deleta undis, absumpta senecta
temporeque extremo vitai credita flammae
corpora in effigiem veterem se et pristina fmgent,
unica in Assyriis qualis felicibus ales
550 dicitur ex cinere et redolenti pulvere myrrha,
thureque Panchaio cunctantem sponte renasci
aureolis oculis et pictis undique pennis.
Nam si non res in nihilum queat ulla reverti,
quando materies aeterno semine constat,
555 et superat quiddam ipsis indelebile rebus,
par est discidio collapsa et funere tristi
posse iterum in dulcem revocari corpora vitam.
Nonne vides eversam aevo et superante senecta
ulmum arcte complexam olim, nunc pulveris atri
560 materiam putrem et glebam telluris inertem,
cum Zephyrus graditur pennis et dulciter orbem
recreat adventu expectato et lenibus auris,
aut acino, aut ipsa surgentem uligine rursus
pampineam et fragili viridantem stipite vitem ?
565 Quod si materia adduret, non esse videtur
permagnum hoc : qualis Cyclops aut arte magistra
quisquam opifex alius statuas hominum armipotentum,
quas ruit ipse, eodem curaverit aere refingi;
grandia frusta legit minimis nec parcit, et altae
570 porrigit extemplo medios fornacis in ignes ;
hinc ubi pars omnis mixtim est confusa metalli,
aera fluunt liquida et caulas stridentia complent
compositas multa arte viri praestante labore ;
quippe magis puro haec spirabunt signa metallo
575 inque cavis latebris haeserunt mollius aera.
Antiquo pater omnipotens ex pulvere fingi
corpora pulchre hominum fatorum ex lege iubebit.
Non ibi vel captos oculis, non corpore manco
tardipedes videas nec morbis aegra trahentes
580 membra, vel invalidos artus instante senecta.
Mundus aget ver ipsum, ipsum florente iuventa
ver homines, erit et pubes et idem omnibus aevum.
Ergo ubi clangore ingenti taratantara raucum
insonuere tubae et magnis mugitibus aether,
585 terribilique omnis sonitu reboavit Olympus,
pandentur caeli portae et, stipante caterva
innumera, rex egressus legionibus ire
ordine composito et praeferri signa iubebit.
M ox ubi quadrato fortis stetit agmine quisque
590 atque utrimque acies ardentibus adstitit alis,
et passim hac illae sese explicuere cohortes,
frontibus aequatis rex ardua castra m ovebit;
quem procul ut nubes caelique serena secantem
suspicient gentes, palmas ad sidera tendent
595 ingentemque una clamorem ad sidera tollent,
effusaeque ruent. Ast illum iam prope factum
bisseni excipient proceres, quorum aurea canam
caesariem et levem cingent diademata frontem,
iustis de causis et iam olim regis amici.
600 Quos penes aspiciens mixtos audere nocentes
insontes premere et primos transmittere cursum,
et temere effusos ruere, et iam tollere vultus,
terribilis rex et furiis accensus amare,
iamque oculis flammam spirans odiumque repostum :
605 ‘Ecquis erit modus, ecquis iam vos’, inquiet, ‘iste
audaces furor eludet ? Vos sistere contra
et scelerum tabe et perfusi sanguine dextras ?
Ite, meae quondam dulces curaeque laboresque,
ast odii nunc causa et ineluctabilis irae,
610 ite domum in tristem, si quis pudor, ite ruentes
inque picis nimbos et flumina sulfuris atri
aeternum late vobis torrentia flammis,
iam tandem vobis dignas me iudice poenas.’
At simul intonuit vox haec, et conscia quemque
615 vis animi, nec quicquam animo reticente, momordit :
quisque reus pallens ad laevam et tristis abibit
praecipitemque dabit, seseque in Tartara condet,
luctisono incassum conturbans omnia questu :
qualis ubi imprudens miles sub nocte maligna
620 carpit iter male tutum (instat timor atque animum aufert),
excedens recta silvis se immiscuit atris,
dum via perplexum cura frustratur euntem,
castra inimica videt latum se propter et hostes
ignem ad nocturnum passim per gramina fusos,
625 suspenditque pedem et retro vestigia flectit,
mox, ubi paulisper furtim concessit, anhelans
effugit hostili ex conspectu atque ocior Euro.
Rex ubi iam sontes secrevit et expulit ultro,
ceu quondam pastor, cui grex non pascitur unus,
630 ast isdem in silvis et oves olidaeque capellae,
lanigeros hirtis agnos secernit ab haedis,
lascivos placidis haedos discludit ab agnis,
amplexus placide heroas complexibus artis,
haec, dextrae lacrimis dextras cum iunget obortis,
635 dulciter et vultu trepidantia corda serenans :
‘Vosne ulli maneant usquam me iudice luctus ?
Vos thura atque animum nequicquam mi dederitis ?
Has vobis sedes, vobis haec munera servo
iam pridem, nusquam casura fluentibus annis
640 aurea regna : decent vos haec : humaniter et me
vos excepistis toties atque aegra trahentem
(nudus eram, nemini) membra et texistis amictu
et vestro toties illo recreastis amore.
An fugit et vos quondam cum rerum omnium egenos
645 egregia iuvistis ope et maerore levastis ?
Quippe et erant illi sanguis meus.
Ergo agite intertextam auro viridique smaragdo
singlatim chlamydem accipite et mea sumite dona,
quae pueri quondam dilecti et saepe rogantes
650 non tulerunt, ausi nimium se credere formae.
Iam nostis, res vel caelo iam notior ulla est ?
Hac etenim indutos magna ad penetralia divum
indugredi et nostris par est accumbere mensis.
Tum chlamydem cuique auratam, quam ferre maniplos
655 iusserat, expediet, dona omnipotentis Olympi,
arte laboratam egregie manibusque deorum.
Vix illa induti liquidum super aethera raptim
tollentur, regique canent de more cohortes
et tuba terribilem, et repetent cava tympana bombum.
660 Iamque una emensi liquidas perniciter oras,
aurea flammantis caeli delubra subibunt.
Ecce autem in foribus pater ipse occurret amicis
canitie trabeaque, et maiestate verendus.
Agnoscent proceres longo iam tempore visam
665 effigiem ; simile haud etenim est, ut dicitur, aeque
lac lacti, non unda undae, non ignibus ignis,
atque olli pater et, ni sint iam tempora cana
amborum quisquam haud queat internoscere vultus.
‘O quantam mihi tu et qualem, dulcissime, gentem,
670 nate, refers ! Quam hilare accipio, quam pectore toto !’
Haec ille atque omneis intra aurea tecta vocabit
actutum magni laeta ad convivia regis.
Ipse sibi ad dextram natum teque, optima virgo,
victricem, praeclare acto regina triumpho,
675 ad laevam pulchra in palla gemmisque nitentem
componet, proceresque alios ex ordine lectos.
Hinc ubi divinis epulis et nectare sancto
explerit, vinum ex adyto cellisque repostis
proferet annosum pater et cratera coronans
680 libabit prior, et, nato dum porriget, ore
dum tenus attinget natus, (mirabile dictu)
inter utrumque latens raptim per pocula serpens
innocuus multoque ignis candore coruscans
miscebit se auro, veluti sub sole tepenti
685 mane iugis canis gelidus cum liquitur humor.
Mox cratera alte spumantem atque undique plenum
expediet rex convivis ; illi ordine longo
accipient reddentque vices, et dulce bibentum
praepediet sensus laticis divina voluptas.
690 Ergo ubi sedatus tandem sitientibus ardor,
una omnes ad patrem versi, immota tenebunt
lumina, dum natum complexibus implicat artis,
dum treis ante torum caelestibus excitat aras
flammantemque animam divinis naribus efflat.
695 Ille ut coniectos oculos mirabitur in se
convivarum omnes, longo non tempore visos
ornatus, trabea indutus quos integit alta,
recludet, series quibus est longissima rerum
picta peregregie praescriptaque nomina divum ;
700 et, quas nunc animo comprendimus haud bene, formae
effigiesque, auro et tenui sunt stamine ductae,
dives opus, textum non enarrabile centum
ora mihi ex solido si sint conflata metallo,
verba fluant quales insana per aequora fluctus.
705 Dum vero interea superum domus alta silescit,
vox ingens, qualis tonitrus, prorumpere caelo
audita et late sonitu increbrescere rauco :
‘Aspicite obtutuque oculos defigite in unum :
unus ego omnipotens, ego rex hominumque deumque
710 aeternumque bonum, simplex et summa voluptas.’