Imperium mundi pressante Diocleciano
Innocuosque greges laceranti Maximiano,
Marcianus praeses hostes hos excitat ambos
In populum domini tali sermone profanus:
5"Maiestate pares, vestrae succurrite legi
Numinibusque piis praebete iuvamen et ante
Obtutus vestros veniat Iulianus et illum,
Qua poterit magica quingentos celsitonantes,
Florebat mundus per quos, subvertere divos,
10Quaerite, quave meum tulerit de pectore matris
Vnice dilectum genitum septemque benignis
Germanis, pietas dederat quos legibus uti
Vestra suis Christumque sequi concesserat, atque
Militibus vestris sensum subduxerit; et vos
15Artibus, o domini, tantis imponite finem".
Irritat geminos praeses dum hac voce Quirinos,
Mox sanctum statuunt hac conditione perire,
Vt, si cum sociis vellet Iulianus in ista
Sistere doctrina, praeses tunc plebe coacta
20Illius patriae tota populoque tuente
Dolia connumeret sanctis totidemque repleta
Sulphure ferventi pice sive bitumine mixto,
Includat iunctos intus, subponat et ignem
Lignaque cum stuppis, pereant ut vindice flamma:
25Hos quoque mitescet combustos ira deorum.
Quodsi per magicam poterint hanc spernere mortem,
Qua vellet poena posthaec consumeret omnes.
Talia quam gaudens excaepit iussa tirannus
Moxque sibi dictat sedem sub sole parari.
30Altera cumque dies primo lucesceret ortu,
Sede tribunali residens adducere sanctos
Ante suos rabido conspectus loetifer ore
Horribiles mandat; quo facto taliter infit:
"Vestram vos licuit tanto tractare salutem
35Tempore; nunc rerum dominos audite libenter
Invictoque Iovi pro vita sacrificate".
Respondit contra sanctus Iulianus: "In ipso
Conceptae fidei duramus agone salutis.
Tu, si quid tractas, exercens pandito nobis".
40Praeses ait: "Tractata quidem complebo. Quid autem
De vobis statuere pii domini, didicistis?"
Cui puer illius matrisque avulsus ab ore
Haec ait: "Audisti, blaspheme, tibique tuisque
Quae tenebris poenae maneant dis daemonibusque?
45Nec iam te patrem dicam nec cernere laetor;
Quem deus excelsus praeclaro munere dotans
Haeredem caeli fecit genitumque vocavit,
<>."
Tunc sanctus Iulianus ait: "Iam perfice, quod vis,
50Atque dei famulos, laetos quos conspicis ante
Stare tuam sedem, meditatis tradito flammis".
Cum videt efferri defuncti membra per urbem
Humano ritu terrae reddenda sepulchro
Transierantque forum, quo perfidus ille furebat,
55Qui feretrum revocans deponi precipit illic.
Obstipuere omnes cives populique coacti
Attonitique manent, donec, quid iussio talis
Efferat, auscultent; serpens cum pestifer ista
Voce suam pandit mentem caecumque furorem:
60"Ante crucem, Iuliane, deus, quem creditis, egit
Praecepto, ut fertur, defunctos vivere rursus:
Apparebit enim Christus verus deus esse,
Eius discipuli si nunc sine mente cadaver
Vivere praestetis vestri virtute magistri".
65"Quid prodest coeco, Iulianus "solis obortus?"
Praesul: "Iam parcens verbis hunc surgere manda,
Vt videam, possis si quid vesterque magister".
"Non vos esse quidem" Iulianus "cernere dignos,
Haud dubium, domini virtutem; tempora sed nunc
70Instant, ut regis nostri manifesta patescat
Gloria, ne dicas Christum non omnia posse.
Credo equidem: prestabit enim largissimus omne,
Quod recte petimus, promissaque munera complens
Non me fraudabit defuncto reddere vitam".
75Post oculos caelo defixit sanctus: et ecce
Horae per spacium niveo resplenduit ore
Et coram positis precibus his aethera pulsat:
"O deus, aeterni genitoris gloria, Christe,
Aequalis patri Iesu, sine tempore nate,
80Quem placuit hominem nasci post tempora longa,
Quem pregnans genuit hominis sine semine virgo,
Me nunc de superis, regum rex, aspice, Christe,
Credentumque fidem roborans concede roganti,
Qui terris positus homines a morte levasti,
85De caelis modo, viventes ne morte graventur,
Vt iubeas istum defunctum surgere vivum".
Haec dicens corpus claro sic evocat ore:
"Arida terra, tibi de nomine dico tonantis,
Imperio cuius surrexit quatriduanus
90Lazarus, ipsius: Vivens a morte resurge".
Quo dicto surgit vivus virtute magistri,
Protinus et magna coepit haec dicere voce:
"O quam digna deo Iuliani verba precantis;
O quam virgineae facile conscendere caelo
95Audirique valent castae super aethera voces;
O quantis meritis Iuliani vita refulget;
O multum, Iuliane, polo terraque beate,
Quem deus omnipotens caelesti in sede locatum
Ante suum iussit semper considere vultum,
100Quicquid et exposcis, mox percipis ore tonantis.
Infelix quo ductus eram? hucce vel unde reducor?"
Marcianus ridens posthaec interrogat illum:
"Dic, ubi ductus eras vel surgens unde redisti".
Ille ait: "O praeses, liceat me dicere cuncta
105Ordine, quo deus ad vitam de morte reduxit".
Subridensque iterum praeses narrare perurguet.
Tum sic prosequitur nuper defunctus: "Ad umbras
Inferni plebs Aethiopum ducebat iniqua
Me, quorum status horrendus dentesque leonum,
110Fornacis similes oculi flammantis et ungues
Aequales aquilae nec non et brachia magnis
Transtris; hii semper furiis agitantur et ira.
Sed me gaudentes puteo concludere mortis
Dum celerant corpusque meum spectatur, ut illud
115Humano ritu gluttirent viscera terrae,
Paulisper, praeses, sed te retinente cadaver,
Excipiunt aures domini, quas maxumus heros
Effudit voces; tremuit mox Tartharus ingens
Altithronique dei vox intonat ore potenti:
120"Ob mihi dilectum Iulianum vivere rursus
Incipiat, tantum pro quo carissimus orat:
Non ego tristari, sanctus nec spiritus illum,
In nullo genitorque cupit, quia mansio nostra
Virgineum semper Iuliani pectus habetur".
125Post hanc venerunt vocem virtute potentes
E caelis iuvenes induti vestibus albis
Moxque meam gemini rapiunt de morte misellam
Daemonibus pulsis animam vitaeque reformant,
Vt, per quem luci reddor, cognoscere Christum
130Post mortem incipiam, quem vivens ante negabam".
Haec cernens praeses turbatus praecipit illum,
Ne populi fiat dissensio, carcere claudi
Cum sanctis anuloque suo signavit et ipse.
Quem doctum babtizari fecit Iulianus
135Nomine Anastasium compellans more paterno
Et secum tenuit, donec compleret agonem.
Interea praeses dictat componere poenas,
Augusti sanctis quas exposuere feroces.
Et veniente die sexus concurrit et aetas
140Et simul expectant finem certaminis ante
Praesidis aspectum. Quo conscendente tribunal,
Primum sermonem fecit, si concio tota,
Plebs, omnis sexus populusque, senex iuvenisque,
Adforet, ac frendens mittit, qui congreget omnes.
145Haec fiunt donec, terdena atque insuper unum
Dolia complentur plumbo piceoque liquore,
Siccatoque mari stuppae spinaeque sub ipsis
Adduntur silvaeque graves, ut montibus altis
Ferme rogi similes centenis passibus aucti
150Cernentum quatiant animos formidine summa.
Exultans animo praeses dum talia cernit,
Conclamat plebis primos sociosque fideles,
Illi quos legit Romana potentia fortes
Militis obsequio praebere per omnia vires.
155"Quis sit tantus" ait "dominus, qui liberet istos
De tantis poenis summa virtute paratis,
Dicite; nunc nostros ulcisci flamma valebit
Custodes magnosque deos Martemque Iovemque
Et sexus gemini quingentos cunctipotentes".
160Nec spectat responsa, videt qui cuncta parata.
Sed mox educi sanctos de carcere mandat:
Curritur et rapido reserantur limina pulsu
Carceris et tractos adducunt ante tribunal
Praesidis aptati frenesi furiaeque ministri.
165Cumque viri sancti raptim traherentur ab illis,
Psallebant domino concordi voce canorem
Davidis. Quorum facies splendore micanti
Mutantur vultusque novi mirantur ab omni
Circumstante viro; gemituque moventur amaro
170Et lacrimis flentes addebant talia patres:
"Et nos, o miseri, natos genuisse videmur? -
Qualiter istorum iuvenum spectare valemus
Indignam mortem, quorum non crimina scimus?"
Pectora matronae tundunt miscentque dolori
175Singultus nimios et ruptis crinibus illos
Sepius aspectant et tandem corde repressum
Vocibus his pandunt excelsa voce merorem:
"Cogimur, ei nobis, miserae quae cernere matres
Aetatis tenerae natorum vel genitarum,
180Innocuos iuvenes tali sub sorte perire.
Quid nostrae suboli poterit contingere posthaec,
Hos homines iustos caelesti luce coruscos
Si siccis oculis inmitti cernere flammis
Praesulis insani iussu grassante queamus?"
185Nec minus et pueri flent innuptaeque puellae
Et gracili luctu reserant hac voce dolorem:
"Vt quid pulchra nimis caelesti splendida luce
Igni dampnatur nullo parcente iuventus?
Caeca, tiranne, tibi numquam concessa potestas
190Haec foret, o praeses: qui vivis parcere non vis,
Sed neque defunctos audis, saevissime, quorum
Splendentes vitam facies sine crimine monstrant".
Tunc constans animo Iulianus postulat omnes,
Vt cessent lacrimis ponantque silentia dictis:
195Conticuere omnes et spectant dicta rogantis.
Martyr quos domini claro sic edocet ore:
"Cernitis, o fratres, ignes poenasque paratas? -
Non nos impediat vester clamor lacrimaeque:
Quin potius liceat tantum certamen adire.
200Nam sicut fornax aurum, cum traditur illi,
Purius exponens aptum facit esse coronae
Regis et insertis rutilat diademate gemmis -
Haud secus et nos haec reddent incendia pulchros;
Ante ego, quam pereas, genetrix numerosaque plebes
205(Quae sibi te dominum gaudens optabat habere
Atque tuo funeri postremum dicere: Salve,
Advenit tristesque genas hic luctibus udat),
Consensu parili certatim poscimus omnes".
Celsius haec contra puer inclitus ore beato
210Respondit: "Plorent se teque voragine mortis
Obclusos; plangent sed quur nos? regna polorum
Scandere quos cernunt: transibimus ecce per ignes
Inlaesique tibi post haec parebimus omnes
Consumptis flammis nec non incendia cuncta
215Atque omni populo, nostrum qui spectat agonem.
Nam vos quae colitis simulacra deosque vocatis
Et pestes geminas, Augustos scilicet ambos,
Dispicimus veluti a scopante peripsima tultum".
Infelix praeses respondit taliter: "Vltra
220Non vos haec tumidos audacia vivere laxat".
At puer intrepidus coniurans obligat illum:
"Per miseram testor nimis et vanam levitatem
Te, cui cervicem flectis: largitor, ut unum
Poscenti tribuas, meme nec sperne rogantem".
225"Expete", praesul ait "quicquid cupis, unica proles".
Celsius: "Egressum flammis cum videris esse
Inlaesum et laudare deum terraeque polique,
Tunc mecum permitte meam triduo genetricem
Cessis tractare induciis, quae semita vitae
230Extunc conveniet nobis; pandemus et illud
Ante tuos, praeses, conspectus utpote laeti".
Audiit hunc gaudens genetrix laudatque precatum.
Caecatus praesul nebulonis plenus amici
Dixit: "Ab his flammis si tu, quod credere stultum est,
235Egressus fueris sospes, complebitur istud".
Certatim inpingunt confusis gressibus et se,
Quo fugiant mortem, miseri nescire fatentur;
Nec spes certa fugae, dum se subcumbere flammis
Hethere depulsis madefacto lumine cernunt.
240At sancti mediis exultant ignibus omnes
Atque suum regem conlaudant et benedicunt,
Qui superare facit flammas tormentaque tanta
In se credentes humiles famulosque fideles;
Auditurque procul psallens exercitus illis
245Militiae iunctus caelestis consona laudum
Pangere salvanti domino per saecula Christo.
Talis erat sonitus psallentum, qualis aquarum
Multarum resonat ripis de gurgite magno.
Interea flammae consumunt omnia, quaeque
250Vis inimica piis congessit, deficiuntque;
Cum iubet adsessor carbonum vellere montes,
Sanctorum cineres ut vento spargat in omni.
Quo facto insperata malis clarissima plebes
Plus auro rutilans, magno cum fervet ab igni
255Fornacis gremio, argentum vel cum nitet - ecce
Haud secus apparet fulgens inlaesaque tali
Voce deum laudans: "Patrem genitumque vel almum
Flatum, qui caelum terramque creavit et undas,
Aera vel quicquid vivit vel cernitur esse,
260Te merito proni laudant super ethera sancti
Coetus angelici, quos, rex benedicte, creasti.
Sidera cum caelo, sol, luna vel ignis et aer
Cum cantu volucrum, pontus cum piscibus, arva
Cum gregibus pecudum vel quicquid continet in se,
265Te, benedicte deus, laudent, quia cuncta creasti.
Conditus atque tuis manibus, rationis et haeres
Te inspirante datus homo, rex, super omnia laudet:
Gloria personis trino, deitate sed uni,
Suppliciterque canat nunc atque per omnia saecla".