Iam subit autumnus, iam vivida de arbore poma
Pendent atque rubens vitibus uva tumet.
Castaneae virides in ramo sponte dehiscunt,
Cultor arat sollers arva serenda bove.
Nubes iamque grues tranant querulae agmine longo.
Frigoris impatiens migrat hirundo procul.
Carpuntur rubrae tereti culmoque sonoro
Spicae, late quas Indica nutrit humus,
Congestamque patens post excipit area molem,
Igni dum reparet cornua luna novo.
Fortes inde sedent pueri teneraeque puellae,
Stridenti thyrsos exspoliantque coma.
Longis inde viri pulsant sudibusque praeustis,
Dent ut quae duro cortice grana tenent.
Fervet opus nocte obducta, dein coena paratur
Et modico recreant corpora fessa cibo.
Exemptaque fame citharam hic, hic tympana quassat,
Alterno saliens hic pede pulsat humum.
Hic plaudit manibus, laetum fert ille cachinnum,
Latrat dum vigilans limine ubique canis.
Silvius abrupta moerens tum rupe sedebat:
Clamore allectus cesserat ipse specu.
Silva viret circum dumosa ac horrida, subter
Labentis spumans fluminis unda strepit.
Convexo splendent iamdudum sidera caelo
Lucinaeque fluens lumina volvit aqua.
Venit ei in mentem quum velox currere campum
Certabat paribus candidus utque puer;
Quum tacitum puro nutribat pectore vulnus,
Pulchrae nec Lidae conspicua ora latent;
Quum primum iuvenis saevum pugnabat in hostem,
Pro patria Martis signa decora sequens.
Talia fert animo tum oblitus pene malorum,
Demum blanda subit tristia membra quies.
Ipsa ecce in somnis exstinctae surgit imago,
Tollens mirifico pallida more genas.
Heu mihi qualis erat! Concreti sanguine crines,
Lethali vestis candida tabe madens.
Crudescensque manu vulnus tum pandit utraque
Atque recens deorsum sanguinis unda fluit.
«Insontem occisam fidamque revisere» clamat
«Vultu sic laeto non lacrimansque potes?
Heu, quo te miserum crimen perduxit acerbum!
Non irae, potius causa doloris ades.
Quid stas, infelix? Fuge, vae, fuge, quaere salutem!
Plus modo quam reris gens inimica premit».
Crescere paulatim, propior maiorque videri,
Brachia porrigere ut transvehat inde pigrum.
Silvius ingemere horrescensque recedere vellet,
Corpus iners et faux verba petita negat.
Excutitur tandem strepitumque audire videtur
Invaditque sibi frigidus ossa tremor.
Effert grande caput, ter volvit lumina circum,
Auribus arrectis, aëra vixque trahens.
Pergit rumor iamque magis maiorque propinquat,
Immo per silvam dicta retenta sonant.
Sensit tum demum hostilem venisse cohortem
Iamque inter frondes arma corusca videt.
Qualis saepe ferox lassus caedisque viaeque
Dormitum tandem cedit in antra leo.
Venantum si audit per saltum cornua rauca
Sive procul latrat fervida turba canum,
Emicat ille extemplo, iubam quatit, erigit unguem
Seque ciens rabido rugit et ore minax.
Silvius haud aliter surgit, capit arma cruenta,
Hostibus ignotis obvius itque furens.
Nunc hos, nunc illos iam stipite tectus acerno
Plumbo ferventi fulmineoque ferit.
Ceu quum fallacis praedae vestigia sectans,
Frustra percurrit condita lustra lupus,
Vespere ieiunus mox silva evadit opaca
Mollique in stabulis insidiatur ovi.
Si tamen exciti pastores illico currunt,
Hinc voce, hinc saxis, fustibus hincque premunt,
Bellua trux ululans confestim irrumpit in omnes,
Dente vel insano quemque vel ungue petit.
Sic, magno oppressus numero, iam saucius ipse
Hostem per medium tentat et ense fugam.
Frustra. Quid superest misero? Spes nulla salutis.
Aut moriendo animam aut brachia vincta dare.
Currit ad extremam rupem, consistit et haeret:
Currentem adsequitur bellica turba cito.
Saltum tunc rapidum dat praeceps, ocior aura,
Qua magis et pendens ima vorago patet.
Quum glacialis hiems rigidis aquilonibus horret
Nimbosusque graves imber inundat agros,
Montis saepe iugis avulsa evolvitur arbor,
Horrendo secum saxa fragore trahens.
Producto reboat gemitu tum concava vallis,
Diffugiunt volucres attonitaeque strepunt.
Silvius, aëra per vacuum sic pondere raptus,
Volvitur inversus ruptaque lympha fremit.
Permagno ipsa metu fulgentia sidera pallent,
Luna trahit radios, nube repente tegit.
Non procul a ripa tumulus consurgit arenae,
Desuper et tumulo carmina sculpta nitent.
* * *
Tellurem moveas, quisquis eris, cave.
Humano halat adhuc sanguine sordida,
Ipsa hinc aura fugax territa pervolat.
Hic quidam positus nomine Silvius,
Vir quondam sceleris purus et integer,
Pugna fortis eques, moribus at ferox.
Mendaci nimium credulus aemulo,
Quam primum penitus virginem amaverat,
Transfigit miseram, patris et hospitem.
Poenas ne lueret, se nemore abdidit.
Desperans, patrio septus ab agmine,
Rupes effugium morsque simul fuit.
Alta mente, sagax, quisquis eris, pone:
«Non vis, non rabies ulla potentior,
Livor si una et amor pectora concitet».