Si quis arare sibi fructuosum curat agellum,
Et mandare suum postea semen ei,
525Primitus exstirpet spinas quae frugibus obsunt,
Et vepres si quae sint ibi, falce secet.
Obsunt et filices, filices delere nocivas
Studet qui segetes purificare volet.
Non seges quodcunque solum cum semine profert,
530 Emergunt sordes luxuriante fimo.
Cura vigil bene curat agros, incuria quippe
Reddit eos steriles; unde poeta refert:
"Neglectis urende filix innascitur agris:"
Per filicem, vitium denotat ipse viri.
535Nescit homo quid dulcis habet dulcedinis esca,
Qui nunquam didicit quid foret ipsa fames.
Post sitis ardorem, post esuriem, duo nobis,
Dulcia sunt valde, potus et ipse cibus.
Dulcius haerescunt humano mella palato,
540 Si malus hoc ipsum mordeat ante sapor.
Qui patitur frigus, calidos veneratur amictus,
Qui morbum magnum, sorte salutis ovat.
Qui bona falsa soli considerat, et bona coeli,
Falsa sinat penitus, et bona vera petat.
545Pectus ab illicitis et casibus exuat orbis,
Qui volet in coelis anticipare locum.
Non bene vivit homo, quem rerum sollicitudo
Torquet: et exanimat nocte dieque metus.
Non bene securus dormit, qui perdere vitam
550 Vna cum rebus quas habet ipse timet.
Vnde per exemplum legimus monstrasse tyrannum,
Quod non (ut dixit verna) beatus erat:
Ad mensam ducti supra caput ipsius ensem
Pendebat, tenui vix retinente filo;
555Hunc, dape coniuncta, vesci praecepit: ut ausus
Non erat is, quoniam vidit ubique necem;
"Sic ait, est de me, lapsum casumque timente,
In, certo, propria morte vel hoste mori."
Ad mala facta malus socius socium trahit, et sic
560 Fit malus et nequam, qui fuit ante bonus.
Nec mirum, quoniam velocior ad mala spes est,
Quam sit ad illud opus quod Deus optat agi.
Ima petit levius quam surgat in ardua pondus,
Quod vix de terra colla bovina trahunt,
565Nonne boves qui plaustra trahunt, quandoque trahuntur,
Dum rota declivo tramite mota ruit:
Cum trahit hic sursum quantum valet, illa deorsum,
Impedit haec illum, retroque saepe cadit.
Nam magis est pronum celso de vertice sumptum,
570 Quam quod ab occidua valle resurgit iter.
Advena silvarum si bestia forte caninam
Indicat in turbam, nonne peribit ibi?
Nonne chelindrorum moriuntur morsibus illi,
Quos via vel casus protrahit inter eos?
575Quis nisi sit serpens, serpentibus associatur,
Cum graviter pungant id quod adhaeret eis?
Marcescunt flores, et gramina mortificantur
Quae solo tactu fusa venena cremant.
Hos inter pueros dubios gens Marsia ponit,
580 Vtrum se geniti sint ita scire volens:
Illis nam solis parcunt, ut dicitur, angues,
Dum sibi blanditiis oris amicat eos.
Dum curvare potes, vel curvam tendere virgam,
Fac sit ut ad libitum plantula ducta tuum.
585Cum vetus in magnum fuerit solidata vigorem
Non leviter flectes imperiale caput.
Rursus, si tortam patiaris surgere primum,
Semper ut est primo torta manebit ea.
Sic homo dum puer est, doceatur recta tenere,
590 Ne cor assuetis imbuat ille malis.
Argillam figulus quamvis mutaverit udam,
Sed siccae formam non adhibere potest.
Cervinam pellem latrat per tecta catellus
Primitus, ut silvas doctus inire queat.
595Tres servos tribus usque modis servire videbis,
Non uni domino tres simul, imo tribus.
Est nam qui vitae fidens mercede futurae,
Subiacet imperiis, obsequiisque Dei:
Hic servus non est, quoniam qui frena salubris
600 Iustitiae patitur, liber et altus erit.
Est quoque qui misero subiectus paret homello,
Vt quondam primi constituere patres;
Non tamen hunc totum sibi subiugat imperiosus,
Interior vinclis non retinetur homo.
605Tertius est servus, vitio qui semper obedit,
Hic penitus servus vivit utroque modo.
Vt perpendiculo paries aequetur, oportet
Ne domus hoc ipso deficiente ruat.
Quomodo stare potest titubantis machina muri,
610 Si fundamentum debile fallat onus?
A simili, si quis sublimes tendit ad artes,
Principio partes corde necesse sciat.
Artes post partes veteres didicere poetae,
Idcirco magnum promeruere decus.
615Primo dictantes, et postea versificantes.
Tendentes ferulae supposuere manus:
Partibus imbutos, sapientia duxit Athenas.
Quatrinum trivio continuando sibi.
Illicitos, miserande puer, compesce furores,
620 Scito quod ad mortem commovet hostis eos.
Aufer ab his mentem, miserosque videto dolores:
Altera plus istis sunt meditanda tibi.
Esto memor quod pulvis eris, quod vermibus esca,
In gelida putris quando iacebis humo.
625Non erit in mundo qui te velit ultra videre,
Cum tua rancidior fit cane rupta caro.
Cur proprio caput ense secas, cur sponte catenas
Daemonis incurris? cur sua iussa facis;
Motibus assidue surgentibus obvius obsta,
630 Nec superet qui te sic superare putat.
Heu! quid homo tantum quaerit dum transit ut umbra,
Qui nunc stare putat, nunc cadit ima petens.
Quid certum manet huic, nisi mors et mortis imago?
Hunc semper sequitur; hunc tenet, huncque trahit.
635Heu! cur gaudet homo, cur ille superbit; et ad quid?
Cur ducit fastus, qui cinis et erit?
Cur cupit, et metuit, et cur sibi subdere tentat
Omnia? cur semper vivere quaerit ibi?
Non sic, non; quoniam perit illa putatio iam iam,
640 Ros cadit, et vitae rursus ad ima ruit:
Sic stat homo; vel dic quo facto caetera constant,
Quidplus sunt? vanum singula, quaeque nihil.