Liber Exodus (Anselmus Laudunensis)

Omnium vasorum. (BED.) Vasa tabernaculi, singulae personae angelorum, ex quibus Jerusalem, mater omnium nostrum, in vera pace et unitate consistit.

Sicque facietis illud. Arcam, etc. (ID., ibid., cap. 4.) Arca fieri praecipitur, etc., usque ad sed in similitudine carnis peccati venit.

Cujus longitudo (ID.) Quaeritur cujus quantitatis sit iste cubitus, etc., usque ad unde patet quia illum designat cubitum quem duo palmi faciunt.

Latitudo. (ID., ibid.) Unius cubiti latitudo pro dispensatione Dominicae charitatis, etc., usque ad ubi eum toto corde diligamus, intremus.

113.0267B| (ID.) Mystice. Longitudo arcae longanimitatem Christi, etc., usque ad quia tarditatem discipulorum longanimiter ferebat.

Altitudo, cubitum, etc. (ID., ibid.) Habet arca cubitum in altitudine, etc., et usque ad hoc tantillum non nisi ab illo habemus.

VERS. 12-15.-- Et quatuor circulos, etc. (GREG. Past., cap. 11, tom. III.) Arca, Ecclesia, etc., usque ad quae in vobis est, etc.

Duo circuli. (BEDA, ut supra. ) Quia in figura quatuor animalium, etc., usque ad quae ad futurae vitae gloriam pertinent expresserunt.

VERS. 16.-- Testificationem quam dabo. (ID., ibid.) De qua Apostolus, etc., usque ad judicem omnium docuit saeculorum.

113.0267C| VERS. 17.-- Propitiatorium. (ID.) Propitiatorium tabula erat aurea ejusdem mensurae cujus arca; sic dicta quia ibi Deus Moysi apparens, et cum eo loquens, propitiabatur populo, et misericordiam significat, unde bene super arcam erat, quia misericordia ejus super omnia opera ejus.

VERS. 18-21.-- Duos quoque cherubim, etc. (ID.) Propter societatem angelicae pacis, quae minus quam inter duos haberi non potest. Cherubim autem angelicam militiam significat: angeli vero summa concordia et quiete Christum contemplantur; unde versis ad invicem vultibus propitiatorium respiciunt, quia illam beatitudinem se habere Dei gratia intelligunt.

(GREG., hom. 6 in Ezech.) Duo cherubim, qui plenitudo 113.0267D| scientiae dicuntur, etc., usque ad si aliud promitteret quod aliud negaret.

(BEDA, ibid.) Numero singulari cherub, plurali autem cherubim dicitur, etc., usque ad bene expansis alis ad volandum aptatis designantur.

VERS. 22.-- Inde praecipiam, etc., super propitiatorium. (ID., ibid.) Super propitiatorio, etc., usque ad unde Habacuc ait: In medio duorum animalium innotesces (Habac. III).

(BED., ibid.) Potest in arca Ecclesia figurari, etc., usque ad quo ipsa in fundamento summae veritatis stabilita consistunt.

(BED., ibid.) Mensa de lignis Setim, etc., usque ad 113.0268A| unde Cant. II: Introduxit me rex in cellam vinariam, et ordinavit in me charitatem.

VERS. 23.-- In altitudine cubitum, etc. (BED., ibid.) Quod altitudo cubitum et semissem habet, etc., usque ad non per plenum cubitum figuratur.

VERS. 23.-- Faciesque illi labium., etc. (BED., ibid.) Labium aureum fit in mensa per circumitum etc., usque ad pro diversitate meritorum, gloria singulorum.

VERS. 24.-- Coronam, etc., et super illam alteram coronam. (BED., ibid.) Corona aurea additur, cum per Evangelium his qui mandata custodiunt, etc., usque ad quod ei sublimior gloria in receptione corporum servetur.

VERS. 26.-- Per singulos, etc. (BED., ibid.) Mensa 113.0268B| tabernaculi quatuor pedes habet, etc., usque ad intrent in regnum coelorum.

VERS. 27.-- Ut mittantur vectes per eos. (ID., ibid.) Per circulos mittuntur vectes ad subvehendam mensam, etc., usque ad Domini mensam cum panibus et vasis in quatuor circulis portant.

VERS. 29.-- Parabis et acetabula ac phialas. (ID., ibid.) Varia vasa quae fiunt ad offerenda libamina, etc., usque ad unde: Quis putas est fidelis dispensator et prudens (Luc. XII)?

VERS. 29.-- Parabis acetabula, etc. (GREG., hom. 6 in Evang., tom. II.) Quid per phialas et cyathos nisi mensura praedicationis accipitur? etc., usque ad sed etiam parva et subtilia, quae quasi per gustum notitiam praestent.

113.0268C| (IDEM.) Alius doctrina veritatis plenus auditores inebriat, et quasi phialam porrigit: Alius explere quod sentit non valet, sed etiam quia utcumque denuntiat, per cyathum gustum praebet. Qui ergo per doctrinam sapientiae ministrare phialas non possunt, quantum pro divina largitate sufficiunt, propinent proximis cyathos verbi.

VERS. 30.-- Et pones super mensam panes propositionis in conspectu meo semper. Josephus dicit duodecim panes ex simila fieri, singulos ex duabus decimis, qui Sabbato super mensam sex hinc et sex inde ponebantur: super quemque patena aurea cum pugillo thuris, et sic servabantur usque ad aliud Sabbatum, in quo thus cremabatur; panes vero sacerdotes comedebant calidos cum thure reponentes.

113.0268D| Et pones super mensam, etc. (BED. ubi supra. ) Bene panes propositionis vocantur, quia semper debet patere sermo salutis cunctis fidelibus, nec unquam deesse oportet in ecclesia verbum solatii: quod Dominus per praecones veritatis mundo proponens in conspectu suo apparere, et usque in finem his qui esuriunt et sitiunt justitiam incessanter abundare voluit.

VERS. 31.-- Facies et candelabrum, etc. (GREG., hom. 6 in Ezech.) Candelabrum Christus est in quo natura humanitatis fulsit lumine deitatis, etc., usque ad scyphi ergo et sphaerulae ad laborem pertinent, lilia ad retributionem.

Facies et candelabrum ductile de auro mundissimo. 113.0269A| (BEDA, ibid.) Candelabrum tabernaculi, etc., usque ad et claritatem verbi omnibus praedicando et faciendo ostendit.

Et calamos, scyphos et sphaerulas. (ID., ibid.) Scilicet praedicatores de hastili procedentes, etc., usque ad quae animabus sanctis, id est, floribus vernat aeternis.

VERS. 32.-- Sex calami, etc. (ID., ibid.) Senarius in quo factus est mundus, etc., usque ad unde Paulus: Gratia Domini nostri Jesu Christi et charitas Dei, et communicatio sancti Spiritus, sit semper cum omnibus vobis.

Tres ex uno. (ID., ibid.) Tres calami ex uno latere, etc., usque ad visione ejus fruetur.

(ID., ubi supra ). Fiunt scyphi in candelabro ad nucis modum, etc., usque ad quia continentes illius 113.0269B| temporis tres ordines sanctorum eadem distinctione temporum habuerunt.

VERS. 33.-- In nucis. (ID.) Nux Ecclesiam significat, unde: Descendit in hortum nucum. Nux enim dulcem fructum habet intus, qui nisi fracta testa non ostenditur foris: sic sanctorum vita suavitatem gratiae in corde conservat, quae non cognoscitur exterius nisi, soluto carnis domicilio animae, in coelesti luce sese conspiciant.

(ID.) Tertius similiter calamus tres scyphos et sphaerulas, et tria habet lilia: quia multi conjugati ante legem, sub lege et sub prophetis erant, qui verbum Domini audire, et viam ejus currere et bonorum operum praemia exspectare gauderent.

(ID.) Item ex alio latere primus calamus, secundus 113.0269C| et tertius, tres scyphos et sphaerulas; tria quoque habebat lilia: quia in utroque Testamento in doctoribus, in continentibus, et in conjugatis Deo devotis tres fuerunt ordines temporum distantia. In primitiva scilicet ecclesia de Israel, in nostra electione de gentibus, in ultima collectione reliquiarum Israel, qui omnes suo tempore verbo vitae inebriati, in via pacis properare, candorem perpetuae lucis videre desiderant.

VERS. 34.-- In ipso autem candelabro, etc. (ID., ubi supra. ) Diximus ipsum candelabrum, etc., usque ad sed innovata per spiritum corda capiunt.

VERS. 35.-- Sphaerulaeque per singulos et lilia. Sphaerulae sub duobus calamis, etc.

(ID., ibid.) Sunt per singulos scyphos sphaerulae 113.0269D| simul et lilia, etc., usque ad unde: Laeva ejus sub capite meo, et dextera ejus amplexabitur me.

(ID., ibid.) Scyphi, sphaerulae et lilia sub duobus calamis sunt, etc., usque ad omnis plenitudo divinitatis corporaliter.

VERS. 36.-- Et sphaerulae igitur et calami. (ID., ibid.) Omne opus candelabri, etc., usque ad unde: In tribulatione dilatasti mihi, etc.

VERS. 37.-- Facies. (ID.) Lucernae septem, septem sunt dona Spiritus sancti, qui in Christo semper manserunt, et fidelibus secundum voluntatem ejus distributa sunt: hae super candelabrum ponuntur, quia requievit super eum Spiritus sapientiae et intellectus (Isai. XI).

113.0270A| Ut luceant, etc. (ID., ibid.) Lucernae candelabri ex adverso tabernaculum illustrabant, cum Christus plenus gratia et veritate omnibus tribuebat de sua plenitudine; mansuetis et pauperibus verbum Evangelii committens; poenitentibus medelam indulgentiae conferens. Nunc tempus esse parcendi in futuro universalis judicii tempus affirmans.

VERS. 38.-- Emunctoria quoque, et ubi quae. (ID., ibid.) Divina verba, quibus manifeste signatur in plurimis non legis litteram, sed spiritualem sensum esse servandum: unde: Si circumcidimini, Christus nihil vobis proderit.

(ID., ibid.) Emunctorium, et vasa, ubi quae emuncta sunt exstinguuntur, etc., usque ad dicens: Sive prophetiae evacuabuntur, sive linguae cessabunt, etc.

113.0270B| Emunctoria quoque, etc. (ID., ibid.) Sunt quaedam in Scripturis praecepta, etc., usque ad et alibi: Ecce nova facio omnia.

VERS. 39.-- Omne. (ID., ibid.) Hoc est corpus Christi cum ipso capite, scilicet omnes electi, etc., usque ad quia merito scelerum in abyssum gravantis poenae decidunt.

VERS. 40.-- Inspice. (ID., ibid.) Ostensum est Mosi in monte exemplar candelabri quod faceret, etc., usque ad exemplar auditoribus exsecutione operis et verbo doctrinae ostendit.

CAPUT XXVI.

VERS. 1.-- Tabernaculum vero ita et fiet, etc. (BED., lib. II de Tabernac., cap. 3, tom. II.) Tabernaculum, 113.0270C| quod fecit Moyses in solitudine, et templum quod fecit Salomon in Jerusalem, etc., usque ad et copula divinae et propriae dilectionis jungantur.

(ID., ubi supra. ) Potest figura utriusque sanctuarii ita distingui, etc., usque ad mirabili figurarum varietate depingit.

De bysso retorta et hyacintho ac purpura coccoque bis tincto variatas. (ID., ubi supra, cap. 2.) In his quatuor cortinarum coloribus, etc., usque ad purpura sanguinei coloris et de conchyliorum sanguine tincta devota Deo corda figurat, et pro Deo mori parata.

VERS. 2.-- Longitudo cortinae unius habebit viginti octo cubitos, latitudo quatuor, etc. (ID., ibid.) 113.0270D| Si ab uno usque ad septem omnes in ordine numeros pleno ordine numeraveris, usque ad ut per fidem et opera bona ad requiem tendat.

Unius mensurae, etc. (ID., ibid.) Etsi variante pictura cortinae differebant, una tamen erant omnes longitudinis et latitudinis mensura temperatae, quia etsi donationes habent electi differentes, unus tamen Dominus, una fides, unum baptisma, unus Deus et Pater omnium.

(ID., ubi supra. ) Narrat Josephus, etc., usque ad quasi una decem cortinarum connexione tabernaculum decoratur.

VERS. 4.-- Ansulas hyacinthinas in lateribus, etc. (ID., ibid.) Ansulis hyacinthinis cortinae invicem copulantur, 113.0271A| etc., usque ad et in ea se perpetuo mansuros confidunt.

(BEDA, ibid.) Praeceptum est quoque fieri fimbrias per angulos palliorum, etc., usque ad a quatuor ventis collecti, indivisibili societate conjungemur.

VERS. 5.-- Quinquagenas, etc. (ID., ibid.) In quinquagesimo anno, etc., usque ad et in cujus perceptione veraciter quiescitur et gaudetur, recte figuratur.

(ID., ibid.) Quinquaginta ansulas habent cortinae, quia dono Spiritu sancti agitur, ut in societate pacis, quae est vinculum perfectionis, sibi invicem copulentur electi: futurae quoque spes et memoria societatis et pacis, quae in hac vita habetur, temporibus vel locis discretos una facit pietate concordes.

113.0271B| (ID., ibid.) Cortinae in utraque parte habent ansas, etc., usque ad cum justi concordi virtutum qualitate foederantur.

Facies et quinquaginta circulos. (ID., ibid.) Hoc plenius explicatur, cum dicitur, etc., usque ad imo ex omnibus electis Christi Ecclesia perficiatur

VERS. 7.-- Facies et saga, etc. (ID., ibid.) Hoc in sequentibus ita reperitur: Fecit et saga undecim de pilis caprarum, etc. Saga, quibus operitur tabernaculum, etc., usque ad dum quasi saga foris tempestates tolerant.

Saga cilicina grossas hominum mentes significant, quae occulto Dei judicio quamvis dure praeferuntur, quia servire curis temporalibus non timent, ut 113.0271C| tentationum ventos et pluvias portent.

Facies et saga, etc. (ID., ibid.) Cilicium poenitentium est, etc., usque ad quorum tamen corda quantae sint perfectionis declaratur, cum dicitur: Longitudo sagi unius, etc.

(ID., ibid.) Saga cilicina, vel de pilis caprarum, etc., usque ad nec apostolicam gratiam percipiant.

(AUG., quaest. 108 in Exod.) Undecim sunt vela capillacea, etc., usque ad et quorum tecta sunt peccata.

Ad operiendum, scilicet ne interiora tenera clara qualibet adversitate turbentur, alioquin nec byssus fulget, nec coccus coruscat, nec hyacinthus caeruleo colore decoratur: non debent ergo qui in Ecclesiae 113.0271D| sinu proficiunt praepositos despicere, si vacare eos rebus exterioribus vident.

VERS. 8.-- Longitudo sagi unius. (BEDA, lib. II de Tabernac., cap. 3, tom. II.) Longitudo habet denarium numerum, etc., usque ad qui tamen secundum humanae perfectionis modum inter homines sublimantur.

Aequa erit mensura. (ID., ibid.) Quia una est fides in qua tota salvatur Ecclesia, etc., usque ad ubi solida parietis firmitas aberat.

(ID., ibid.) Intuere etiam mensuram cortinarum, etc., usque ad Haec de cortinis.

(ID., ibid.) Saga tricenos habet cubitos longitudinis, etc., usque ad eo quod sint duces sequentium domini gregum.

113.0272A| VERS. 9.-- Sextum sagum in fronte. Mystice vero in fronte tecti sextum sagum duplicatur, cum omnes, qui sanctam intrant Ecclesiam, ita fide et sacramento Dominicae passionis initiantur, ut hujus quoque imitatione semper sibi vivendum esse intelligant. Quasi enim in ingressu sextum sagum duplicatur, ut Dominicae passionis sacramenta consequamur et exemplis instruamur. De sacramentis ait Petrus: Qui regeneravit nos in spem vivam per resurrectionem Jesu Christi ex mortuis. Dicit et de imitatione passionis: Christo igitur passo in carne, et vos eadem cogitatione armamini.

VERS. 10.-- Facies et quinquaginta ansas in ora sagi unius. (BEDA, ibid.) Ut haec supra in cortinis exposuimus, etc., usque ad tanto auxilium proximi, 113.0272B| quo confortetur, inquirit.

VERS. 11.-- Aeneas quibus jungantur ansae, ut unum ex omnibus operimentum, etc. (ID.) Bene autem fibulae sunt aeneae, de vocali, scilicet metallo factae, quia magnam vocem habet apud Deum humilis conscientia justorum. Unde pauper Davidicus, cum anxiatus esset et non in auribus hominum, sed in conspectu Dei orationem suam effunderet: Domine, (inquit) exaudi orationem meam, et clamor meus ad te veniat.

VERS. 12.-- Quod autem superfuerit, etc. (ID., ibid.) Haec ut plenius intelligantur, etc., usque ad decem rursus descensionis juxta orientalis parietis tabulas.

VERS. 13.-- Et cubitus. Quia cortinas uno cubito 113.0272C| transibant saga ab australi latere domus, altero a septentrionali, ideoque ad terram perveniebant, quia haec triginta cubitos longitudinis, illae duos minus habebant.

VERS. 14.-- Facies et operimentum. (STRAB.) Primum erat operimentum cortinarum ex bysso, purpura et cocco; secundum sagorum undecim; tertium ex rubricatis pellibus arietum; postremum erat hyacinthinarum pellium. Cortinae autem ita operiebant, ut ad latera descenderent, ad terram tamen non pertingerent; saga autem tectum et latera operiebant, et ad terram pertingebant. Pelles vero rubricatae vel ianthinae, tectum tantum operiebant, nec ad altera declinabant.

De pellibus, etc. (BED., ibid., cap. 4.) Arietes sunt 113.0272D| doctores, gregis Dominici duces. Unde: Afferte Domino, filii Dei, afferte, etc. Quasi, o angeli, huic officio mancipati, afferte Domino in coelos imitatores apostolorum. Hinc quoque sexta mansio populi de Aegypto egressi helin, id est arietes, nominatur, in qua erant duodecim fontes et septuaginta palmae, ut scilicet nomine et specie figuram apostolorum teneret.

Rubricatis. (ID., ibid.) Rubricantur pelles arietum ad operiendum tectum tabernaculi, etc., usque ad ne inter pressuras deficiant, muniunt

De ianthinis pellibus. (ID., ibid.) Hyacinthus coelestis est coloris, etc., usque ad id est coeli vitam imitantes.

VERS. 15.-- De lignis setim. (ID., ibid.) Hae tabulae 113.0273A| apostolos et successores, per quorum sermonem Ecclesia dilatata est, significant, etc., usque ad nec translatum est nomen Hebraeum, quia vix apud alios invenitur hoc lignum.

VERS. 16.-- Singulae denos cubitos habent in longitudine, in latitudine cubitum ac semissem. (BEDA, ibid.) Longitudo tabularum altitudo est quae decem cubitos habebat, etc., usque ad: et ostendam illi salutare meum (Psal. XC).

VERS. 17.-- In lateribus. (ID., ibid.) Incastratur in lateribus tabularum, etc., usque ad sinu amoris suscipimus, et nos ab illis suscipi credimus.

VERS. 18.-- Quarum viginti erunt in latere meridiano. (ID., ubi supra, cap. 6.) Quanta fuerit longitudo tabernaculi, etc., usque ad ne quis sibi virtutes 113.0273B| sine opere putet sufficere.

VERS. 19.-- Quibus quadraginta bases argenteas, etc. (ID., ibid.) Bases, quibus tabulae sustentabantur, verba sunt et libri legis et prophetarum, quibus Apostoli et evangelistae, quae scribere et praedicare volebant, vera esse et divina probabant. Unde: Tunc adimpletum est quod dictum est per prophetas. Et alibi: Hoc autem totum factum est, ut adimplerentur scripturae prophetarum (Matth. XXI). Et Petrus ait: Habemus firmiorem propheticum sermonem (II Petr. I).

(BED., GREG.) Per tabularum bases argenteas ordo prophetarum significatur: qui dum primi de Domini incarnatione locuti sunt, quasi bases a fundamento surrexerunt, et superpositae fabricae pondera 113.0273C| sustinuerunt, et tabulas, id est apostolicam praedicationem in mundo dilatatam, quasi firmi et fusiles sustinent: quia apostolorum vita praedicatione eorum instruitur, et auctoritate solidatur. Unde bases binae conjunctae singulis tabulis supponuntur: quia dum prophetae in verbis suis de Christi incarnatione concordant, sequentes praedicatores aedificant, ut quo a semetipsis non discrepant, illos robustius figant. Ex argento fundi jubentur. Argenti enim claritas ex usu servatur, sine usu in nigredinem vertitur; prophetarum vero dicta ante Christi adventum in usu spiritualis intelligentiae non erant, dum conspici per obscuritatem non poterant, et ideo quasi nigra permanebant: sed postquam Christus veniens ea ante oculos nostros incarnationis 113.0273D| manu tersit, quidquid lucis in eis latebat claruit, sensusque patrum praecedentium in usum dedit, quia verba rebus exposuit.

(BEDA.) Bene singulis tabulis binae bases supponuntur, ut consensus propheticae attestationis, in omnibus quae Apostoli dixere, monstretur. Vel binae per duos angulos subjiciuntur, ut bene suffultis angulis tota recte possit consistere tabula, quia omnis apostolici et evangelici sermonis in propheticis libris initium praesignatur, et finis omnis apostolorum et successorum vita ab initio fidei usque ad finem vitae praesentis mysticis veteris testamenti inserta est tabulis.

VERS. 20.-- In latere quoque secundo. Latus meridianum, quod vergit ad austrum, antiquam Dei 113.0274A| plebem significat, quae dudum lucem scientiae legis accipiens, amore Dei fervebat. Latus secundum quod vergit ad Aquilonem, gentes significat, quae usque ad tempus incarnationis tenebris et frigore infidelitatis torpebant, de quarum vocatione dicitur: Dicam Aquiloni, Da: et Austro, Noli prohibere (Isa. XLIII). Quasi, dicam populo gentium diu sine fide algenti: De filiis tuis veniant ad fidem meae confessionis et amoris. Quin et plebi Israeliticae quae jam meae cognitionis lumine fruitur: Noli prohibere gentes in sortem electionis recipi.

Viginti tabulae. (BEDA.) Unius autem numeri, et mensurarum, et facturae, tabula utrumque latus habuit: quia una et eadem fides, spes et charitas, utrique populo per apostolos praedicatur, et ad terram 113.0274B| uterque regni coelestis promissam vocatur. De utroque generale praeceptum accipiunt: Euntes in mundum universum praedicate Evangelium omni creaturae (Marc. XVI), id est praeputio et circumcisioni. Et absque ulla differentia subinfertur: Qui crediderit et baptizatus fuerit salvus erit.

VERS. 21.-- Binae bases. Basis est fundamentum a Graeco βασεία, id est fundo. Per bases prophetae significantur, quorum auctoritati apostoli et omnes doctores innituntur. Binae autem dicuntur propter concordiam prophetarum, qui omnes unum senserunt.

VERS. 22.-- Ad occidentalem, etc. (BEDA, ibid.) Occidentalis plaga, etc., usque ad usque ad finem saeculi sunt in Ecclesia permansuri.

113.0274C| Ad occidentalem vero plagam, etc. (ID., ibid.) Bene in occidentali plaga tabernaculum consummatur, etc., usque ad sed etiam pro malis a quibus liberavit.

(ID.) Bene plaga occidentalis, quae mare respicere dicta est, sex tabulis constat: quia in senario boni operis consummatio notatur: quia in illo mundi ornatum Dominus consummavit; in illo hominem in principio creavit; in illo genus humanum sua passione restauravit. Vel quia sunt sex aetates saeculi, quibus oportet nos bonis operibus perfici, ut ad aeternam et resurrectionis gloriam perveniamus.

VERS. 23.-- Et rursum alias duas. (ID.) Quia rursum aliae duae tabulae, exceptis sex primis, in angulum jubentur erigi post tergum tabernaculi, 113.0274D| quae venientem ab orientali plaga parietem excipiunt, et occidentalis plagae parieti conjunguntur, ad remunerationem futurae vitae pertinet, quae post labores et tempora unius vitae secura vel securata est, divisa in sabbatismum, id est, requiem animarum post absolutionem corporum, et gloriam resurrectionis utrique populo communis nullo fine terminandam.

VERS. 24.-- Eruntque sibi conjunctae. (ID., ibid.) Quia omnis electorum vita una fide et charitate ad coelestia tendit, et in unum finem visionis divinae pervenit, et in una voce recti dogmatis omnis sanctorum praedicatorum sermo convenit. Recederet enim ab invicem compago tabularum si quod unus propheta aut Apostolus dixisset, alius negaret

113.0275A| Duabus quoque tabulis, etc. (BEDA, ibid.) Angulares tabulae tabulis parietum per omnia sunt conjunctae, etc., usque ad prophetae consona voce futura esse praedixerunt.

(ID., ibid.) Hic non dicitur mensura basium, etc., usque ad sed immobile secura quiete servaretur.

Facies et vectes de lignis, etc. (ID., ibid., cap. 7.) Quinque vectes qui tabulas tabernaculi continent, etc., usque ad nec alia quam legis mandata subdidit.

VERS. 29.-- Ipsas quoque tabulas deaurabis (ID., ibid.) Tabulae deauratae tabernaculi praefulgent, etc., usque ad sed etiam supernae retributionis lucem legunt.

Quos operies laminis. (ID., ibid.) Laminis aureis vectes operiuntur, etc., usque ad cum spiritualis 113.0275B| intelligentia mysteriis plena ostenditur.

VERS. 30.-- Eriges tabernaculum. (ID., ibid.) Exemplum tabernaculi, etc., usque ad opus animumque componunt.

VERS. 31.-- Facies et velum. (ID., ibid., cap. 8). Etiam juxta litteram pulchritudini coelestis visionis hoc congruit. Si enim decorem flammasque astrorum, multifariam nubium speciem et ipsam irim consideras, mille trahentem et varios averso sole colores, multo plures et pulchriores quam in velo tabernaculi in coelo picturas notabis.

Facies et velum, etc. (ID., ibid.) Velum hoc, usque ad ut appareat vultui Dei pro nobis.

Facies et velum de hyacintho et purpura coccoque bis tincto. (ID., ibid.) Hactenus de pariete meridiano, 113.0275C| etc., usque ad averso sole colores.

VERS. 32.-- Quod appendes ante quatuor, etc. (ID., ibid.) Quatuor autem columnae, etc., usque ad hoc ibi non erit ubi nihil omnino mali.

Quae ipsae quidem deauratae. (ID., ibid.) Deauratae sunt columnae ante quas appenditur velum, quia positae intra velum coeli virtutes angelorum summae claritatis gratia vestitae sunt. Capita habent aurea, quia mentem, qua reguntur, praesentia divinae cognitionis et visionis habent illustratam.

(ID., ibid.) Habent columnae bases argenteas, etc., usque ad argento verborum nitor ostenditur.

(GREG., Moral. lib. XXVIII, cap. 6). Quatuor columnarum bases jubet esse argenteas, etc., usque ad evangelistarum dicta ore et opere portant.

113.0275D| VERS. 33.-- Inseretur autem velum, etc. (BED., ubi supra. ) Quia in aeterno consilio Divinitatis erat, etc., usque ad: in die judicii.

Intra quod pones arcam testimonii, etc. Intra hoc velum posita est arca testamenti, quia Christus paternorum arcanorum conscius, post passionem et resurrectionem coelos coelorum ascendens, sedet ad dexteram Patris.

Dividentur. Quia Ecclesia, quae ex angelis et hominibus constat, partim peregrinatur in infimis, partim regnat in supernis, adhuc cives suos, dirimente velo coeli, habet ab invicem segregatos.

VERS. 35.-- Mensamque extra velum, etc. (ID. ibid.) Mensa et candelabrum tabernaculi temporalia 113.0276A| Dei beneficia significant, etc., usque ad testimonium perhibens ei.

VERS. 36.-- Facies et tentorium, etc. (ID., ibid., cap. 9). Exposita narratione de velo, etc., usque ad quia continentia carnis et animi gaudebat.

(ID.) Erat ad litteram tabernaculum domus Deo consecrata, etc., usque ad latitudinis quinquaginta.

VERS. 37.-- Et quinque columnas. (ID., ibid.) Columnae quibus tentorium suspenditur, etc., usque ad nondum patefacta evangelica Scriptura.

Lignorum setim. (ID., ibid.) Columnae de lignis, etc., usque ad: sed Jesum Christum.

Quarum erunt capita aurea, etc., (ID., ibid.) Aurea capita Christum significant, etc., usque ad electorum 113.0276B| animabus corruptione carentibus aedificatur.

CAPUT XXVII.

VERS 1.-- Facies et altare de lignis. (BED., de Tabernac., lib. II, cap. 11, tom. II.) Scilicet quia munda et incorrupta decet esse corda in quibus Spiritus sanctus habitat.

Et tres cubitos. (ID., ibid.) Tanta fere est statura hominis, etc., usque ad ad altare non pertinet.

VERS. 2.-- Cornua autem, etc. (ID., Ibid.) Quatuor angulos habet altare holocausti, etc., usque ad inviolabilis, imo fortior, persistit.

VERS. 3.-- Faciesque in usus ejus lebetes. (ID., ibid.) Vasa altaris diversa, etc., usque ad charitas nunquam exstinguenda flagrabit.

113.0276C| Forcipes atque. (ID., Ibid.) Forcipes sunt praedicatores, etc., usque ad et lucere praecipiunt.

Atque fuscinulas, et ignium, etc. (ID., ibid.) Fuscinulae, quae Graece vocantur κρεάγραι, etc., usque ad nostrae vero capacitatis mensuram transcendant.

Ignium receptacula. Ad hoc deputata sunt, ut per haec ignis sanctus ab altari holocausti ad altare thymiamatis vespere et mane, ad incensum ponendum, deferretur; quia doctores tanquam ignem de altari holocaustorum ad altare thymiamatis deferunt, cum auditores de virtute in virtutem provehunt docendo, et meritis crescentibus, ad altiora et divinae visionis arcana interiora. Qui etiam ferventia pietate corda proximorum imitantur, receptacula ignium fiunt, quia flammam coelestis sacrificii, 113.0276D| quam in fraternis mentibus conspiciunt, in suis accendere satagunt.

VERS. 4.-- Craticulumque in modum, etc. (BED., ubi supra, cap. 18.) Altare totum concavum fieri praeceptum est, etc., usque ad a Judaeorum doctoribus didicisse putamus.

VERS. 5.-- Subter arulam, etc. (ID., ibid.) Habet altare arulam, etc., usque ad et ad finem perfectionis perducantur.

(ID.) Si quem movet juxta litteram, etc., usque ad tanto mundius inveniatur.

VERS. 6.-- Facies et vectes. Doctores scilicet qui Judaeam et Gentilitatem in unam fidei gratiam consono ore et opere vocent. Vel ex utroque latere altaris 113.0277A| ad portandum erunt vectes, cum praedicatores mentes fidelium in prosperis et in adversis constantiam virtutum tenere docebunt.

VERS. 8.-- Sicuttibi in monte. (BEDA, ibid.) Omnia quae nobis mystice, etc., usque ad semper agere jubemur.

VERS. 9.-- Facies et atrium. (ID., ubi supra, cap. 13.) Sicut Sancta sanctorum, etc., usque ad sed ejus memoria ab intimo corde eradicatur.

Centum cubitos. (ID., ibid.) Constat centenarium, etc., usque ad et continentiae temporalis assumant.

VERS. 10.-- Et columnas viginti. (ID., ibid.) Columnae quibus tentoria suspenduntur, etc., usque ad quia non aliud quam verbum Dei sonant.

113.0277B| Cum basibus, etc. (ID., ibid.) Basibus columnarum, etc., usque ad nunquam fructu mercedis carebunt.

Argentea. (ID.) Capita non argentata, sed tota argentea: quia doctores totos se divinae Scripturae subjiciunt, verba divina meditando et praedicando mancipant animam et corpus. Sicut enim membra sine capite vivere nequeunt, sic illi eloquia divina vitam suam existimantes haec nunquam obediendo portare, et se humiliando exaltare desistunt.

VERS. 11.-- Similiter et in latere. (ID., ibid.) Eadem de latere Aquilonis repetuntur, etc., usque ad in uno tabernaculi latere fieri praecipiuntur.

VERS. 12.-- In latitudine vero, etc. (ID., ibid.) Latitudo atrii quod respicit ad occasum solis, usque 113.0277C| ad decem columnae sublevantes extollunt.

VERS. 13.-- In ea quoque atrii. (ID., ibid.) Latitudo atrii orientem respiciens, etc., usque ad: et vitam futuri saeculi.

Quinquaginta cubiti erunt. (ID.) Quinquaginta cubitis plagae orientalis generaliter initia credentium signantur, quia in remissione peccatorum, et spe futurae beatitudinis celebrantur, quorum specialis distinctio subinfertur, quae ad eumdem finem bene considerata refertur. Sequitur enim.

VERS. 14.-- In quibus quindecim cubitorum tentoria lateri uno deputabuntur columnaeque tres, etc. (ID., ibid.) Quindecim namque, etc., usque ad et corpus sine querela in diem Domini custodire.

VERS. 16.-- Columnasque habebit, etc. (ID., ibid.) 113.0277D| In introitu atrii quatuor sunt columnae, etc., usque ad omnes corporis sensus in obedientia charitatis expendunt.

Ex hyacintho, etc. (ID., ibid.) Recte in hoc introitu atrii tentorum, etc., usque ad tentorium decorant pulchra colorum varietate contextum.

VERS. 17.-- Omnes columnae, etc. (ID.) Quae dixerat, diligentius inculcat, ut sedulo lectorem admoneat, neminem inter doctores veritatis, columnas scilicet atrii coelestis, posse computari, qui non instar aeris invincibilem inter adversa patientiam habere didicerit, nisi sese coelestium observantia et annuntiatione verborum, velut argenti laminis undique muniendo exornaverit, nisi se omni subjectione 113.0278A| praeceptis divinis, quasi argenteo capiti, supposuerit, et timore Dei velut aenea basi stabilierit.

VERS. 18.-- In longitudine, etc. (ID.) Centum cubitos longitudinis, etc., usque ad fietque de bysso retorta, etc.

VERS. 19.-- Cuncta vasa, etc. (ID., ibid.) Haec vasa homines sunt in Ecclesia, etc., usque ad atria Domini.

VERS. 20.-- Praecipe filiis Israel. (ID., lib. III de Tabern., cap. 1, tom. II.) Disposito omni ornatu tabernaculi, etc., usque ad lumen bonae actionis ostendat.

De arboribus olivarum. (ID., ibid.) Notandum quod filii Israel jubentur offerre oleum, etc., usque ad ad 113.0278B| incendenda thymiamata orationum.

VERS. 21.-- Et collocabunt. (ID., ibid.) Non est enim omnium sacramenta fidei populo praedicare, etc., usque ad qualibus Jacobus dicit. Nolite plures magistri fieri, fratres mei, etc. (Jac. III).

Perpetuus erit, etc. (ID., ibid.) Haec clausula, sicut quae tabernaculo, etc., usque ad cum sit Deus omnia in omnibus.

CAPUT XXVIII.

VERS. 1.-- Applica quoque ad te, etc. (BEDA, lib. III de Tabernac., cap. 1, tom. II.) Quomodo tabernaculum, etc., usque ad et cunctos Ecclesiae magistros.

(ID.) Applica quoque, etc. Descripta factura tabernaculi, 113.0278C| etc., usque ad igne supernae ultionis absumuntur.

VERS. 2.-- Faciesque vestem sanctam. (ID., ibid.) Vestes sanctae Aaron, etc., usque ad et Dei verbi dispensatorem.

VERS. 4.-- Haec autem. (ID., ibid.) Quomodo haec singula facta sint, etc., usque ad praeclara et interni arbitri conspectui oportet esse gloriosa.

(GREG. Past., lib. II, cap. 3, tom. III.) Jubetur sacerdos in utroque humero, etc., usque ad quasi in diversa superhumeralis specie byssus torta candescit.

VERS. 6.-- Facient autem superhumerale. (BED., lib. III de Tabernac., cap. 4.) Quia in humeris onera portamus, etc., usque ad cum per abstinentiam caro 113.0278D| fatigatur.

Coccoque bis tincto et bysso retorta, opere polymito. (ID., ibid.) Coccus ignis specie refulget, etc., usque ad in suo habitu coccum demonstrans.

VERS. 7.-- Duas oras junctas habebit in utroque latere summitatum, ut in unum redeant. (ID., ibid.) De hoc in sequentibus dicitur, etc., usque ad quam vitae invisibilis praemia requirimus.

VERS. 8.-- Ipsa quoque textura et cuncta operis varietas erit ex auro et hyacintho ac purpura, coccoque bis tincto, et bysso retorta. Sumesque. (ID., ibid.) Non in una parte aurum, etc., usque ad sacerdos debet esse nitidus.

VERS. 9.-- Duos lapides, etc. Ut sacerdos fidem 113.0279A| et vitam patriarcharum imitetur et duodecim tribuum in sacrificiis et orationibus memor sit et populus intuens non aberret a patriarcharum meritis.

VERS. 11.-- Inclusos auro, etc. (BED., ibid.) Apte lapides includi auro atque circumdari jubentur, etc., usque ad custodia mentis valeant prolabi.

VERS. 12.-- Portabitque Aaron nomina eorum coram Domino super utrumque humerum ob recordationem. Quia sacerdos diligenter omni hora praecedentium sanctorum vitam perpendens in adversis et prosperis virtutum ornamento debet muniri, ut per arma justitae a dextris et a sinistris gradiens in nullo delectationis infimae latere flectatur.

(BED. ibid.) Tribus causis Aaron nomina, etc., 113.0279B| usque ad sive patrum exempla quae sequantur proponat.

VERS. 13, 14.-- Facies et uncinos ex auro, et duas catenulas auri purissimi sibi invicem cohaerentes quas inseres uncinis. (ID., ibid.) Uncini isti in supremis erant angulis, etc., usque ad per charitatem et bonam intentionem sunt nectenda.

(GREG., Past., part. II, cap. 2, tom. III.) Praecipitur ut in pectore Aaron rationale judicii vittis ligantibus imprimatur, etc., usque ad non sine magno timore regantur subjecti.

VERS. 15.-- Rationale quoque judicii facies opere, etc. (BED., ubi supra, cap. 5.) Sicut in superhumerali operum perfectio, etc., usque ad congruant studiose cogitare.

113.0279C| VERS. 16.-- Duplex. (ID., ibid.) Factum est rationale, etc., usque ad ut comprehendat bravium supernae vocationis Dei.

VERS. 17.-- Ponesque in eo. (ID., ibid.) Haec positio diversarum gemmarum in rationali, etc., usque ad ut et illi membra summi sacerdotis mereantur effici.

(ID.) Possumus in vario decore lapidum, etc., usque ad nihil illi prodest.

VERS. 19.-- Onychinus. (ID.) Recte autem duo lapides onychini, etc., usque ad ipse ad meliora proficiat.

VERS. 22.-- Facies in rationali, etc. (ID.) Ordo operis, etc., usque ad et a se invicem moverentur.

(ID., ibid.) Superhumerale consummationem bonorum 113.0279D| operum, etc., usque ad si non eum accelerans bonae actionis uncinis contineat.

(ID.) Quod superhumerale strictum erat balteo, etc., usque ad per virtutum operationem.

VERS. 28.-- Vitta hyacinthina, etc. (ID., ibid.) Vittae hyacinthinae quibus uterque sacerdotis habitus copulatur, ligaturae sunt desiderii coelestis, quae annulis aureis innexae superhumerale cum rationali stringunt, cum agnita luce perennis patriae in illam gloriam suspiramus, et ut intrare mereamur concordi fide, et vita, et opere, et professione, in tabernaculo praesentis ecclesiae servire studemus.

VERS. 29.-- Portabitque Aaron nomina filiorum Israel in rationali judicii super, etc. Nomina filiorum 113.0280A| Israel Aaron super pectus memoriale coram Domino portat in aeternum, quando praesul nunquam subditorum curam intermittit, sed vitam eorum consolando, increpando, exhortando, confortat, et tutandam Domino crebris orationibus satagit commendare.

(GREG., lib. XXVIII Moral., cap. 9.) Sacerdos quando tabernaculum ingreditur, duodecim lapides in pectore portare jubetur sculptos nominibus filiorum Israel: hic est redemptor noster, qui semetipsum pro nobis sacrificium offerens, dum fortes in exordio praedicatores habuit, duodecim lapides sub capite in prima sui corporis parte portavit.

Oportet sacerdotem memoriam patrum ferre in pectore, maxime cum ministrat altari, ut in quo 113.0280B| sacratius est ministerium, solertius se toto studio, tota industria mentis, exornet, et corporis, exempla sanctorum respiciens, ut eorum sedulus imitator aptum se divinis praesentet aspectibus.

VERS. 30.-- Pones autem in rationali judicii, etc. (BED., ubi supra. ) Ut scilicet meminerit sacerdos, etc., usque ad in eo quod divina vice dispensat.

Pones autem in rationali, etc. (AUG., Quaest. 117 in Exod.) In quali re vel metallo ponatur demonstratio et veritas super rationale, etc., usque ad impositam super λογίον.

VERS. 31.-- Facies et tunicam, etc. (BED., ubi supra. ) Tunica talari tota hyacinthina vestitur sacerdos, etc., usque ad recte additur:

VERS. 32.-- In cujus medio supra erit capitium 113.0280C| et ora per gyrum ejus textilis: sicut fieri, etc. Capitium tunica hyacinthina firmissimum habet, et oram ex sese textam, ne facile rumpatur, cum primordium boni operis forti radice timoris Domini subnixum et contra omnes insidias antiqui hostis probatur esse munitum. Talis ora collum sacerdotis per gyrum vestit et ornat, quando rectori fiduciam praedicandi coelestia praebet: hoc quod non solum in vitae cursu recte vixerit, sed exordium quoque a rectitudine coeperit, sicut Samuel, Jeremias, Joannes, qui ab ipsa infantia spirituali gratia repleti, et in doctorum ordine sunt separati. Quia enim vox in collo est, per collum recte loquendi usus exprimitur, sicut fieri solet in extremis vestium partibus: sicut 113.0280D| vestibus opera, ita extremis vestium partibus operum consummatio figuratur. Vel extremae vestium partes, ultimae sunt nostrae sollicitudines, quibus fideles, cum finire vitam coguntur, intentius ab omni labe malorum se expurgare contendunt, cum metu et pavore curantes, ne ante districtum judicem producti pro sordido vitiorum habitu expellantur in tenebras exteriores, sed appareant induti, sicut electi Dei, viscera misericordiae, benignitatem, modestiam, patientiam et charitatem, quod est vinculum perfectionis (Coloss. III). Tunica ergo hyacinthina habet oram in capitio textilem, sicut in extremis vestium partibus solet fieri: cum doctor egregius a tanta perfectione opus virtutum inchoat, ad quantam alius longo labore vix aliquando per 113.0281A| veniat; et cum tanto timore famulatus omni hora cum Deo suo ambulat, quantum alius vix moriturus, et ad judicium ultimum ingressurus habere sufficiat; sed quia tota perfectio sacerdotis in operibus et doctrina veritatis consistit, secundum illud: Coepit Jesus facere et docere (Act. I), recte subjungitur: Deorsum vero ad pedes ejusdem tunicae (Exod. XXVIII).

Facies et tunicam, etc. (BEDA, ut supra. ) Tunica superhumeralis dicitur, etc., usque ad a capite usque ad pedes gratia virtutum contecta esse debere.

VERS. 33.-- Deorsum vero, etc. (GREG., lib. I Regist., c. 29.) Cum rector se ad loquendum praeparat, etc., usque ad unitatem fidei cauta observatione teneatis.

(BEDA, ut supra. ) Deorsum ad pedes tunicae fiunt, 113.0281B| etc., usque ad discreto sermonis sonitu produnt.

(ID.) Possumus in duodenario gemmarum rationalis intelligere, etc., usque ad De eodem anno et David dicit: Benedices coronae anni benignitatis tuae (Psal. LXIV).

(ID.) Vel sicut supra dictum est, etc., usque ad in variarum splendore virtutum.

VERS. 35.-- Ut audiatur, etc. (GREG., ubi supra. ) Sacerdos ingrediens vel regrediens, etc., usque ad ipsa quoque opera sacerdotis clament.

(BED., ubi supra. ) Quod si Josephi verbis intendere volumus, etc., usque ad quadrati orbis partibus praedicaretur.

VERS. 36.-- Facies et laminam, etc. (ID., ibid., c. 7.) Lamina aurea in fronte pontificis, etc., usque ad ut 113.0281C| eamdem resurrexisse fateamur.

Sanctum Domino, etc. (ID.) Quod in lamina sculpi jubetur, etc., usque ad quam reparavit sua passione.

(ID.) Sanctum Domini auro sculptum in fronte portamus, etc., usque ad qui omnibus debent exemplum virtutis ostendere.

VERS. 37.-- Ligabisque eam. Ligatur lamina, quae sanctum Domini continet, vitta hyacinthina cum tiara pontificis, cum spe coelestium praemiorum, quam hyacinthus significat, in fide confortamur, et eo arctius sacramenta nostrae redemptionis, vel imaginem ac similitudinem conditoris ac redemptoris nostri intemeratam servamus, quo nullum aliud esse salutis iter cognovimus. De tiara suo loco 113.0281D| dicetur.

VERS. 38.-- Portabitque Aaron. Portat scilicet sacerdos iniquitates in muneribus et donariis quae obtulerunt Domino, et sanctificaverunt filii Israel: cum pro fructibus dignae poenitentiae, id est eleemosynis, caeterisque operibus justitiae, quae faciunt poenitentes, a reatu scelerum absolvit. Haec quidem ita gerenda institutio divina in habitu pontificis figuravit et verbis manifeste docuit. Proh dolor! autem, quidam donaria accipiunt, imo exigunt, et iniquitates populi non asportant nec castigant, cum ob hoc solum debeant sumere carnalia, quia ministrant spiritualia. Sed quia pro subditis potest efficaciter laborare, praedicare, et Domino supplicare cujus 113.0282A| animus divini nominis memoria semper est praeditus, apte subjungitur: Erit autem lamina semper in fronte ejus, etc.

Erit autem lamina, etc. (BED., ubi supra, cap. 8.) Si lamina nomine Dei scripta semper fuerit in fronte Aaron, etc., usque ad promereri festinant.

VERS. 39.-- Stringesque tunicam. (ID., ibid.) Quare linea dicta sit stricta, etc., usque ad cum dicitur: Et tiaram byssinam facies, etc.

(BED., ibid.) Qualiter haec facta sit, etc., usque ad auditoribus asperum reddat et durum.

Et tiaram, etc. (ID., ibid.) Tiara quae cidaris et mitra vocatur, etc., usque ad timore Dei perficeret.

(ID.) De factura baltei, etc., usque ad et caetera indumenta, cum dicitur:

113.0282B| VERS. 40.-- Porro filiis Aaron tunicas parabis lineas, etc. (Ibid.) Dicendum est autem de balteo pontificis, etc., usque ad et fides cinctorium renum ejus.

Tunicas parabis, etc. (ID., ibid.) Tunicas habent sacerdotes lineas, etc., usque ad et olfactus digne Deo custodiantur.

VERS. 41.-- Vestiesque his, etc. (ID., ibid., cap. 9.) Omnibus his vestiendus erat Aaron et filii ejus, sed distincte, ut ipse quidem omnibus his uteretur; filii autem ultimis tribus, quae eis proprie ascripta sunt, cum dicitur: Porro filiis Aaron tunicas parabis lineas, etc.

(ID.) Feminalia quae ad operiendam corporis vel carnis turpitudinem fiunt, etc., usque ad feminalibus, 113.0282C| scilicet linea stricta, cingulo, et tiara.

CAPUT XXIX.

VERS. 1.-- Sed et hoc facies, etc. (BEDA, ubi supra. ) Hactenus Aaron et filiorum ejus habitus qualis esse debeat, etc., usque ad figurate demonstrant.

Tolle vitulum. (STRAB.) Quisquis pontifex vel sacerdos taurum debet offerre, id est, passionem Christi firmiter credere et imitari; et duos arietes, ut credat eumdem Christum ex corpore et anima constare; et panes azymos, id est, munditiam vitae; et oleo conspersos, ut inter omnes virtutes non negligat opera misericordiae vel, non a se, sed a dono gratiae se credat habere.

VERS. 2.-- Et crustulam. (BEDA, ubi supra. ) Crustulam 113.0282D| oleo conspersam ad consecrationem nostram Domino offerimus, cum omnia, quae facimus, per internam Spiritus gratiam in cordis devotione pinguescunt. Lagana oleo lita, cum foris spiritualia esse, quae agimus, indubitanter in exemplum vivendi ostendimus; quibus oblationibus consecratio nostra perficitur, dum per bona opera et cogitationes puras meritum nobis sanctimoniae, Deo donante, acquirimus.

Cumque laveris patrem, etc. (ID.) Prius lavari jubentur, deinde ornari vestibus, quia quicunque sacerdotii officium assumit, unda lacrymarum se abluere debet, ut ad ministerium divinum dignus approximet.

113.0283A| (BEDA.) Posset in hoc lavacro baptisma sacri fontis intelligi, si consequeretur ut quis in sacerdotium electus, tunc primum aqua baptismatis in remissionem peccatorum ablueretur, et non contradiceret Apostolus dicens: Non neophytum in superbiam elatus, in judicium incidat diaboli (I Tim. III).

VERS. 5.-- Indues Aaron, etc. (ID.) Notandum quod cum in Exodo Aaron octo vestibus induendus asseveretur, etc., usque ad quia venit in nomine Patris dicens: Ego in patre et pater in me est: et qui videt me, videt et patrem (Joan. IV).

VERS. 9.-- Postquam, etc. (AUG., quaest. 25 in Exod.) Alia littera, etc., usque ad sanctificari a Moyse.

VERS. 10.-- Applicabis, etc. (AUG., quaest. 126.) 113.0283B| Alia littera, etc., usque ad super vitulum immolandum.

VERS. 18.-- Oblatio est Domino. (AUG.) Odor suavitatis Domino, etc., usque ad odorem corporeis naribus ducit.

VERS. 22.-- Armumque dextrum. (GREG., Past., part. II, c. 3.) Sacerdos divina lege, etc., usque ad ad sublimia armo operis invitet.

VERS. 30.-- Et qui ingredietur. (AUG., quaest. 129.) Quomodo ergo proprium dicit hujus unius esse, etc., usque ad et utrobique servaretur quod scriptum est: Superexaltat misericordia judicium (Jac. II).

CAPUT XXX.

VERS. 1.-- Facies quoque altare, etc. (BEDA, ubi 113.0283C| snpra, cap. 11.) Expletis mandatis consecrationis, etc., usque ad etiam in corpore appropinquant.

Altare. (ID., ibid.) Apte etiam altare thymiamatis quantum metalli fulgore praecellebat, tanto quantitate minus erat: quanto enim sanctiores, tanto pauciores.

De lignis setim. (ID., ibid.) Apte de lignis setim albae spinae similibus et incorruptibilibus, etc., usque ad varia donationum gratia vivificat.

VERS. 2.-- Habens cubitum. (ID., ibid.) Unius cubiti est longitudo altaris et latitudo, etc., usque ad officium pietatis impendat.

Quadrangulum. (ID., ibid.) Recte altare thymiamatis, etc., usque ad laetitia sempiterna erit eis.

Cornua. (ID., ibid.) Cornua eminentiam fidei et 113.0283D| virtutis significant, etc., usque ad speciem pietatis habentes, virtutem ejus negant.

VERS. 3.-- Vestiesque illud, etc. (ID., ibid.) Apte vero illud aere, etc., usque ad quanta dulcedine Dei in abscondito vultus reficiantur.

Tam craticulam, etc. (ID., ibid.) Bene craticula altaris, etc., usque ad recte subditur:

Facies quoque ei coronam, etc. (ID., ibid.) Altare incensi coronam habet per gyrum: in his qui minores sunt meritis, nec palam protestari audent boni certaminis et servitutis et fidei sibi repositam esse mercedem: cuncta tamen agunt intentione bene placendi Deo, sed spe percipiendae mercedis.

VERS. 4.-- Et duos annulos, etc. (ID., ibid.) Possunt 113.0284A| in his annulis quatuor Evangelii libri accipi, etc., usque ad sequentia demonstrant: Ponesque altare, etc.

VERS. 7.-- Et adolebit incensum, etc. (ID., ibid., cap. 12.) Incensum vel thymiama, etc., usque ad gratias reddamus.

(ID.) Et adolebit incensum, etc. Mane orto sole clare omnia, etc., usque ad in caliginoso loco.

Mane quando componet. (ID., ibid.) Mane Aaron incensum, etc., usque ad et precibus vacare delectantur.

VERS. 9.-- Non offeretis. (ID., ibid.) In sequentibus, etc., usque ad stratum suum per singulas noctes irrigant.

(ID.) Possumus haec altaria interpretari, etc., 113.0284B| uque ad potest accipi.

VERS. 10.-- Et deprecabitur, etc. (ID., ibid.) Quia Christus sacerdos noster, etc., usque ad recte subjungit:

Et placabit, etc. (ID.) Placat Aaron super altare incensi, etc., usque ad Isaac et Israel, etc.

VERS. 11.-- Locutusque, etc. Descripto altari incensi, restat descriptio labii aenei, in quo lavarent manus et pedes ingressuri tabernaculum sacerdotes, sed unum mandatum praemittitur.

VERS. 12.-- Quando tuleris. (BEDA, ubi supra, cap. 13.) Hujus praecepti oblitus est David, etc., usque ad propriae divitiae suae.

VERS. 13.-- Dimidium sicli. (ID., ibid.) Id est decem obolos, etc., usque ad nulla potest infidelium 113.0284C| perturbatione corrumpi.

VERS. 14.-- Qui habetur in numero, etc. (ID., ibid.) Vicenarius, etc., usque ad exspectat in coelis.

VERS. 15.-- Dives non addet, etc. (ID., ibid.) Quia sive magnus est quis meritis et perfectus, seu parvus, et in provectu virtutum positus, cunctis aeque lex decalogi, qua Deum et proximum diligant, imponitur

VERS. 16.-- Susceptamque pecuniam, etc. (ID., ibid.) Hoc fit cum quidquid agimus boni, etc., usque ad plaga districtae ultionis ferietur.

VERS. 17.-- Locutusque est Dominus, etc. (ID., ibid., cap. 14.) Potest in hoc labio vel labro, etc., usque ad quae excubabant ad ingressum tabernaculi.

VERS. 18.-- Cum basi sua. (ID., ibid.) Basis in 113.0284D| qua labrum erat positum, etc., usque ad: ut exhibeatis corpora vestra, etc. (Rom. XII).

Lavandum, etc. Christus quoque hujus labri aqua est lotus, priusquam ad altare oblaturus intraret, et thymiama sacri corporis pro salute nostra in ara crucis incenderet: pro nostro enim amore lacrymas fudit, sicut in resurrectione Lazari.

VERS. 21.-- Ne forte moriantur. (BED., ibid.) Mors enim timenda est aeterna, etc., usque ad: si manducat et bibit, etc. (I Cor. XI.)

VERS. 23.-- Sume tibi (STRAB.) σμύρνα Graece, Latine dicitur myrrha, qui est arbor in Arabia quinque cubitorum, cujus virgulta Arabes exurunt, ut melius pullulent et fructificent. Ex quorum nidore 113.0285A| incurabiles morbos contraherent, nisi fumo storacis occurrerent. Hujus arboris gummi proprie stacte vocatur, abusive etiam myrrha.

Calami. Cinnamomi est virgultum, et in India vel Aethiopia nascitur duorum tantum cubitorum. Dicitur autem cinnamomum, quia in modum cannae subtiles et replicatos habet calamos, cinerei vel nigri coloris; qui fracti visibile spiramentum reddunt, et subtile quidem charum; grossum vero, vile et despectum. Calamus aromatica species juxta Libanum. Myrrhae, cinnamomi, calami, cassiae. Hae quatuor species significant quatuor principales virtutes, quibus oleo unctionis, id est gratia misericordiae, Dei Ecclesia dedicanda est et sanctificanda.

VERS. 29.-- Et erunt, etc. (AUG., quaest 135 in 113.0285B| Exod.) Cum scilicet uncta fuerint. Quid ergo distabit jam inter illa interiora quae velo teguntur?

Qui tetigerit. Similiter de altari sacrificiorum superius dictum est, quod sic intelligendum est, ut liceat populo tangere tabernaculum, quando offerebant hostias, vel quaelibet dona, et tangendo sanctificabantur, propter illud oleum quo cuncta peruncta sunt: non sicut sacerdotes, qui etiam, ut aeterno sacerdotio fungerentur, ungebantur ex illo.

VERS. 34.-- Onychen. Onyche ostreola fertur esse parvula suave redolens, magnitudine humani unguis: unde et onyche Graece dicitur, quia ὄνυξ, onyx, Graece dicitur unguis.

Galbanum. Galbanum succus ferulae esse dicitur, et nascitur in Syria optimum: cartilaginosum est, 113.0285C| et minus lignosum, cujus odore fugantur serpentes.

Et thus. Thus Graece, libanum Latine dicitur, a Libano monte Arabiae: alius enim Libanus est Phoenicis, in quo sunt cedri.

Thus optimum, scilicet quod masculinum dicitur, quia in modum humani testis rotundum, cujus arbor nascitur in Arabia ad aeris qualitatem perplexo et in torto vimine.

Mystice autem hae quatuor species significant sanctarum virtutum species.

VERS. 35.-- Faciesque thymiama, etc. (GREG., lib. I Moral., cap. 39, tom. I.) Thymiama ex aromatibus compositum facimus, etc., usque ad odorem de se subtilius non aspergit.

(ISID.) Incensum, quod ex quatuor odoratissimis generibus in maximam subtilitatem comminutis, id est, stacte, onycha, galbano, et thure componitur; orationes fidelium significat, quamvis quatuor elementa haec quatuor videant significare: ut thus, quod lucidum est, aeri comparetur, stactes aquis, galbanus et onyx terrae et igni, ut per haec omnium quae in coelo et infra coelum, et in terra, et in aquis, sunt placitum Deo incensum sit

Opere, etc. (AUG., quaest. 136.) Non debemus putare unguentum fieri, sed thymiama vel incensum, quod apponitur illi altari incensi ubi non licebat sacrificari, et erat intra sancta sanctorum.

VERS. 37.-- Talem, etc. (RAB.) Qui scilicet precibus et laudibus divinis non debemus uti in adulationibus 113.0286A| humanis. Soli enim Deo ita serviendum est, unde supra prohibetur, ne caro hominis ungatur ex eo.

CAPUT XXXI.

VERS. 2.-- Beseleel, etc., qui interpretatur in umbra Dei. q. d. Dominus illuminatio mea et salus mea quem (Psal. LXII). Ab hoc dicitur David duxisse originem, et polymitarii nomen, quia Beseleel opere polymito tabernaculum construxit.

VERS. 3.-- Et implevi (AUG., quaest. 128.) Utrum Spiritus sancti dono opera ista tribuenda sunt, quae pertinere videntur ad opificium? an hoc etiam significative dictum est, ut ea pertineant ad divinum Spiritum sapientiae et intellectus et scientiae, quae his 113.0286B| rebus significantur? Tum etiam hic cum Spiritu repletus dicatur, iste divino sapientiae et scientiae, nondum legitur Spiritus sanctus.

VERS. VI.-- Oliab, qui interpretatur protectio mea, tanquam nomine dicat, Dominus protector vitae meae; a quo trepidabo (Psal. XXVI)? Bene autem tabernaculum construunt, qui tam constanter in Domino confidunt.

(STRAB.) Notandum quod in constructione tabernaculi mysterium Trinitatis ostenditur, sicut in baptismo et in transfiguratione. In baptismo enim in voce sonuit Pater: et Filius baptizatus est; in specie columbae Spiritus apparuit. Ooliab quoque, qui interpretatur protectio mea pater, Patris personam: Beseleel quoque, qui in umbra Dei significat, personam 113.0286C| Spiritus sancti: de quo dicitur. Et virtus Altissimi obumbrabit tibi. Virtus enim Altissimi Spiritus sanctus intelligitur. Unde Dominus dicit: Ego novi virtutem de me exisse (Luc. VIII). Jussio autem, id est verbum, quo tabernaculum fieri jussum est, Filius est, per quem Pater in virtute Spiritus sancti omnia operatur.

VERS. 13.-- Videte, etc. Frustra gloriantur Judaei de legali observatione. Aperte enim dicitur quia signum est futurae, scilicet quietis, et beatitudinis; vel quietis sanctorum in praesenti, quia quiescunt a tumultu mundialium operum et vitiorum.

VERS. 18.-- Duas tabulas (AUG., quaest. 140.) Cum multa locutus sit Deus, duae tantum tabulae dantur Mosi lapideae, quae dicuntur tabulae testimonii; 113.0286D| quia caetera omnia, quae praecepit Deus, ex illis decem praeceptis, quae in duabus scripta sunt tabulis, pendere intelliguntur, si diligenter quaerantur, et bene intelligantur; sicut ipsa decem ex duobus, dilectione, scilicet, Dei et proximi: in quibus scilicet tota lex pendet et prophetae (Matth. XXII).

CAPUT XXXII.

VERS. 1.-- Fac nobis, etc. Deos pluraliter, cum unus tantum vitulus factus sit, ad similitudinem scilicet bovis Apis, quem in Aegypto coluerunt; sed qui idololatriam colit, omnibus vitiis subjicit se, et quasi tot diis et daemonibus quot vitiis servit.

VERS. 2.-- Dixitque ad, etc. (AUG., quaest. 141 113.0287A| in Exod.) Intelligitur Aaron difficilia praecipere, ut hoc modo eos ab illa intentione revocaret. Factum est tamen illud ipsum difficile, ut esset aurum ad faciendum idolum: quod propter eos notandum putavi qui contristantur si quid tale propter vitam aeternam divinitus fieri, vel aequo animo tolerare jubeantur.

VERS. 6.-- Et sedit populus comedere, etc. Esus potusque ad lusum impulit, lusus ad idololatriam: quia si vanitatis culpa non caute compescitur, ab iniquitate mens incauta devoratur. Unde: Qui modica spernit, paulatim decidit. Si enim curare parva negligimus insensibiliter seducti, etiam majora audenter perpetramus.

VERS. 8.-- Isti sunt dii tui. (AUG., quaest. 142.) 113.0287B| Dominus indicans Moysi quid fecerit populus de vitulo et de idolo quod ex auro suo fecerant, dicit eos dixisse: Hi sunt dii tui, Israel, qui te eduxerunt de terra Aegypti. Quod eos dixisse non legitur; sed animum eorum hunc fuisse Deus ostendit, horum quippe gerebant verborum in corde sententiam, quae Deum latere non poterat.

VERS. 10.-- Dimitte me, etc. (GREG., lib. IX Moral., cap. 11.) Quid est servo dicere, etc., usque ad iram Dei non valuit pro seipso temperare.

(ID., lib. XX Moral., cap. 6.) Aedificare lectorem juxta historiam potest, etc., usque ad nec misericordia disciplinae.

VERS. 13.-- Recordare Abraham, Isaac, etc. Patres, qui diliguntur, inducit pro filiis, qui offendunt, 113.0287C| nec merentur audiri; quia bona sanctorum patrum saepe subveniunt filiis.

VERS. 14.-- Placatusque est Dominus ne faceret malum. (AUG.) Malitiam hic poenam intelligi voluit, sicut est illud: Aestimata est malitia exitus illorum. Secundum hoc dicitur et bonum et malum esse a Deo, non secundum malitiam qua homines mali sunt. Malus enim Deus non est: sed malis ingerit mala, quia justus est.

VERS. 19.-- Iratusque valde. (ID., quaest. 144.) Iratus Moyses, tabulas testimonii digito Dei scriptas fregisse videtur. Magno tamen mysterio figurata est iteratio Testamenti Novi, quia vetus fuerat abolendum, et Novum constituendum. Notandum sane quanta pro populo ad Deum supplicatione laboraverit, 113.0287D| qui tam severus in eos vindicando fuit.

VERS. 20.-- Arripiensque vitulum quem fecerant. (ISID. in Exod., tom. V.) Diaboli corpus significatur in vitulo, etc., usque ad absorptus est.

Et dedit ex eo potum filiis Israel. Tradunt Hebraei quod filii Israel bibentes aquam vituli pulvere infectam, qui commiserant idololatriam in barbis pulverem auri praeferebant, quo etiam signo rei vel immunes sceleris apparebant, et rei interficiebantur.

VERS. 24.-- Et dederunt mihi, etc. (AUG., quaest. 145.) Compendiose locutus est, etc., usque ad non redarguit.

VERS. 25.-- Spoliaverat enim eum Aaron in ignominiam 113.0288A| sordis et inter hostes, etc. Notandum, quod populus fecit, ipsi Aaron tribuitur, quia consensit ad faciendum quod male petiverat. Magis enim dictum est, nudavit eos Aaron, quia cessit eis, quam nudaverunt se ipsi, qui tantum malum flagitaverunt. Ornamentis quibus fabricatum fuerat idolum, vel quia malam voluntatem prius latentem ostenderat, vel auxilium et protectionem Dei perdiderat.

VERS. 27.-- Ponat vir gladium, etc. (GREG., Past. p. III, c. 26.) Gladium, etc., usque ad Unde subditur:

Occidat unusquisque fratrem suum, etc. Hos interfecit, quos puniendos invenit ab increpationis gladio, nec eis quos per cognationem carnis diligit, parcit. Si ergo ille Dei dicitur, qui ad ferienda vitia 113.0288B| zelo divini amoris excitatur, profecto esse se Dei negat, qui quantum sufficit, vitam carnalium increpare recusat.

VERS. 28.-- Feceruntque, etc. (AUG. in Locutionibus, locut. 124.) Plurale pro singulari posuit, etc., usque ad certisque regulis istae locutiones interponuntur.

VERS. 31.-- Aut dimitte eis, etc. (AUG., quaest. 147 in Exod.) Securus quidem hoc dicit, etc., usque ad ut pro eis illa verba Deo funderet.

VERS. 35.-- Quem fecit Aaron. (AUG. quaest. 148.) Quaeritur cum superius populum nudasse dictus sit Aaron, etc., usque ad quod Apostolus dicit exclamans: Quam inscrutabilia enim sunt judicia ejus: etc. (Rom. XI).

CAPUT XXXIII.
113.0288C|

VERS. 1.-- Locutusque, etc. (AUG., quaest. 149 in Exod.) Deus iratus, etc., usque ad voce terrebat.

Vade, etc. (ID., quaest. 150.) Continuo tanquam ad ipsum Mosen, etc., usque ad a facie Domini.

VERS. 2.-- Mittam praecursorem. (AUG., quaest. 150.) Deus cum justis est visitando, miserando, et confortando: cum impiis vero, ulciscendo et puniendo. Et est sensus: Cum his non possum esse propter te, ut vindicem et puniam; nec propter eos, ut visitem et confortem: mittam angelum meum saltem.

VERS. 4.-- Audiens populus. (RAB.) Pessimum 113.0288D| sermonem dicit audivisse populum, hoc est, crudelissimum atque moestissimum. Quod enim majus alicui praestari potest beneficium, quam Dei gratiam habere praesentem, ac conditorem suum agnoscere sibi esse propitium; aut quod majus est discrimen, quam auctoris sufferre iram? Nihil habet boni, qui creatoris sui carebit gratia atque praesentia.

VERS. 7.-- Tollens tabernaculum, etc. Hoc per prolepsim accipiendum, si de illo tabernaculo accipitur, quod Moysi in monte monstratum est, et fabricatum, praecipiente Domino, a Beseleel et Ooliab. Vel aliud tabernaculum fuit, ad quod jam conveniebant ad judicandum.

113.0289A| VERS. 8.-- Cumque egrederetur, etc. (GREG., hom. 13 in Ezech.) Hebraeus populus de Aegyptiaca servitute liberatus, etc., usque ad progredi conantur.

Aspiciebantque, etc. (STRAB.) Moyses tenet figuram legis. Moysi ergo tergum populus Judaicus aspiciebat, quia nihil mysticum, nihil spirituale in lege voluit intelligere, sed superficiem tantum litterae. Ideo ejus facies abscondita erat, id est, vera et mera cognitio. Ingresso illo tabernaculum, descendebat columna nubis, et stabat ad ostium. Alia translatio dicit quod Moysi volenti ingredi tabernaculum, opponebat se nubes ante et prohibebat eum. Hic autem dicitur, quod illo ingresso loquebatur nubes ante ostium cum eo. Sciendum ergo quod aliquam 113.0289B| quam partem ingrediebatur, atrium scilicet, et tunc antequam intraret in tabernaculum, opponebat se nubes: hoc ergo loco significat eos qui minus sunt perfecti scientia et opere, nec valent intima scripturarum penetrare. Alibi autem quando medium nebulae ingressus est, perfectorum figuram tenuit, scilicet qui mysticorum sensuum arcana investigant.

Loquebatur autem Dominus. Secundum opinionem populi loquitur Scriptura, qui putabat Moysen ore ad os loqui cum Deo, cum per subjectam creaturam, id est per angelum et nubem ei loqueretur et appareret. Nam ejus substantiam nec hominum nec angelorum (sicut est) quisquam videre potuit, unde: Regi autem saeculorum immortali, invisibili, etc. Et alibi: Lucem habitat inaccessibilem, etc. (I Tim. 113.0289C| I, VI).

(GREG., in I Reg., cap. 10.) Facies Dei cognitio ejus est. Cognoscitur autem Deus per speculum, cognoscitur per seipsum. Per speculum hic, per semetipsum in coelo. Speculum vero est illa lux quam habitat Deus: ipse autem lux illa quae ipse est.

Si ergo inveni gratiam, etc. (AUG., quaest. 151.) His verbis ostendit Moyses, etc., usque ad ut se mundos et inviolatos custodiant et proficiant.

VERS. 17.-- Et teipsum novi, etc. (AUG., quaest. 153.) Quoniam scio te prae omnibus, etc. Nunquid Deus plus aliqua scit et aliqua minus? etc., usque ad sed diligentius requirendum est in prioribus Scripturae 113.0289D| partibus an vere sit ita.

VERS. 19.-- Ego ostendam. (AUG., quaest. 154.) Cum dixisset Moyses ad Dominum, etc., usque ad vocatur Dominus Christus in omnibus gentibus.

Et vocabo. (AUG., quaest. 154.) Vocabo autem dixit, non vocabor, activum verbum pro passivo ponens, genere locutionis inusitato, in quo forte significare voluit seipsum hoc facere, id est, gratia sua fieri, ut vocetur Dominus in omnibus gentibus.

Et miserebor, etc. (AUG., ubi supra. ) Quod addidit, etc., usque ad sic Deus pronuntiavit misericordiam se esse facturum.

(AUG., lib. de Praedestinatione et Gratia, cap. 10.) 113.0290A| A Deo homines nullis praecedentibus meritis vocari, etc., usque ad si deserat qui vocavit.

Non poteris, etc. (AUG., quaest. 154.) Post misericordiae suae commendationem, etc., usque ad huic vitae moriendum est.

VERS. 20.-- Non enim, etc. (GREG., lib. XVIII Moral., cap. 37, tom. I.) Joannes quoque ait: etc., usque ad quia satietas ex desiderio semper accenditur.

VERS. 21.-- Ecce, inquit, locus est apud me, et stabis supra, etc. (AUG., quaest. 154.) Item interposito articulo dicente Scriptura, etc., usque ad stetit populus fidelis supra petram.

(GREG., lib. XXV Moral., cap. 16.) Est locus apud me, etc. Locus Ecclesia. Petra Dominus, Moyses 113.0290B| Judaica plebs, quae Domino praedicante in terra non credidit. Ipsa ergo in petra stetit terga Domini transeuntis aspiciens, quia, scilicet post passionem ascensionemque Domini intra Ecclesiam deducta per fidem Christum percipere meruit, et cujus praesentiam non vidit, ejus posteriora cognovit.

(GREG. ibid.) Est locus apud me, etc. Ecclesia scilicet, etc., usque ad De qua soliditate dicitur: Super hanc petram aedificabo Ecclesiam.

VERS. 22.-- Cumque transibit gloria mea, etc. (EUCHERIUS, lib. de Form. spirit.) Sed et transire dicitur Deus, cum de cordibus quorumdam hominum, in quibus ante per fidem credebatur, postea surrepente perfidia vel quolibet delicto, ab eis recedit et ad alios transit, quemadmodum de Judaeis ad gentes, 113.0290C| de haereticis ad catholicos, et de quibuslibet irreligiosis ad religiosos.

Et protegam (AUG., ubi supra. ) et tegam manu mea super te, etc., usque ad deinde contexit quid Dominus postea dicat: Excide tibi duas tabulas lapideas, etc.

CAPUT XXXIV.

VERS. 7.-- Qui reddis iniquitatem patrum filiis ac nepotibus iu tertiam et quartam, etc., (GREG., lib. XV Moral., cap. 22.) Cum scriptum sit, etc., usque ad qui viderunt quod male sequerentur.

VERS. 14.-- Dominus zelotes. (AUG., quaest. 158 in Exod.) Dominus Deus enim zelans, etc., usque ad et perdit omnem qui fornicatur a se.

VERS. 20.-- Primogenitum asini, etc. (ISID.) Per 113.0290D| asinum immunditia, per ovem innocentia designatur. Asini ergo primogenita ove mutare, est immundae vitae primordia ad innocentiae simplicitatem convertere, ut postquam illa peccator egit, quae ut immunda Dominus respuit, ea jam agendo proferat, quae Dei sacrificio munda imponat.

VERS. 21.-- Die septimo. (AUG., quaest. 160.) Cum de Sabbato praeciperet, etc., usque ad omni tempore sabbato debere cessari.

VERS. 24.-- Nullus insidiabitur (AUG., quaest. 161.) Quod dixit, etc., usque ad ubi tabernaculum vel templum Deus fuerat habiturus.

VERS. 25.-- Non immolabis, etc. (AUG., quaest. 162 et 163.) Quid est quod ait: Non occides super 113.0291A| fermentum sanguinem immolatorum meorum? An illa hoc loco dicit immolata sua, quae per pascha occiduntur, et praecipit ne tunc sit in domo fermentum, quando sunt dies azymorum?

VERS. 26.-- Non coques haedum in lacte. (AUG., ubi supra. ) Non coques agnum in lacte matris suae, etc., usque ad sed historica narratio est.

(ISID.) Moyses quadraginta diebus jejunavit, et Elias, et ipse Dominus. Praecipitur enim nobis ex lege, ex prophetis et Evangelio. Quod testimonium ex his habet. Unde in monte inter utramque personam medius Salvator effulsit, ut ab omnibus mundi illecebris aviditatem nostram tanquam jejunio temperantiae refrenemus, quandiu perfectio Decalogi per quatuor ejusdem mundi partes, id est toti orbi praedicatur, 113.0291B| ut decem quater dueta quadragenarium numerum signent.

VERS. 28.-- Et scripsit in tabulis, etc. (AUG., quaest. 166.) De Moyse dictum est quod ipse scripsit, etc., usque ad sed per gratiam Dei.

VERS. 29.-- Cumque descenderet. (ISID. in Exod., tom. V.) Ascendit Moyses denuo in montem, etc., usque ad cujus imago fuit in tabulis.

(ISID. ibid.) Descendente Moyse cum tabulis, etc., usque ad unde: Revela oculos meos et considerabo mirabilia de lege tua (Psal. CXVIII).

VERS. 30.-- Videns autem Aaron, etc. (ORIG., hom. 12 in Exod.) Scriptum est quia vidit Aaron et omnes filii Israel Moysen, etc., usque ad habent enim gloriam ea quae loquitur, sed tegitur et occultatur, 113.0291C| et omnis gloria ejus intrinsecus.

(ORIG. ibid.) Illud quoque intuere quod in lege vultus Moysi glorificatur, licet velamine contegatur, etc., usque ad de servitute saeculi liberati libertatem scientiae requiramus.

VERS. 34.-- Et tunc loquebatur ad filios Isael omnia quae sibi fuerant, etc. (AUG., quaest. 172 in Exod.) Postquam descendit Moyses de monte, etc., usque ad ut hoc nomen acciperent.

CAPUT XXXV.

VERS. 5.-- Separate. (ORIG., hom. 13 in Exod.) Alia littera: Sumite a vobis ipsis redemptionem Domino, etc., usque ad et argentum tuum, id est sermo tuus, probatum.

113.0291D| (ID.) Nostis, qui divinis mysteriis interesse consuevistis, etc., usque ad haec omnia quae in nobis sunt faciunt.

Omnis. (ID.) Alia littera: Unusquisque vestrum, inquit, etc., usque ad ita si veniens dominus inveniat aliquid tuum in tabernaculo suo, sibi te defendit, et suum dicit.

Aes. (ID.) Pro fortitudine poni videtur, etc., usque ad Omnia ergo offerantur Deo, sensus, sermo et vox.

VERS. 6.-- Hyacinthum. (ID.) Videamus caetera, hyacinthum, etc., usque ad et offeretis primitias Domino.

Coccumque bis tinctum. (ID. homil. 13 in Exod.) Videamus quare coccus duplicatur, etc., usque ad ut 113.0292A| cum scientiae lumine igniculum severitatis admisceat.

(ID.) Si quis digne intelligat exitum Hebraeorum de Aegypto, etc., usque ad et nobiliora designat indumenta: Induite vos Dominum Jesum Christum, et carnis curam ne feceritis in deliciis (Rom. XIII).

(GREG., ubi supra. ) In constructione tabernaculi, etc., usque ad quasi sine luce sonitum dederunt.

(ORIG., ubi supra. ) Post haec viri acceperunt a mulieribus suis, etc., usque ad unde: Non omnes capiunt verbum istud, sed quibus datum est (Matth. XIX).

VERS. 6.-- Pilosque caprarum. (ORIG. hom. 19.) Pili caprarum offeruntur, etc., usque ad qui Domino offert pelles arietum.

VERS. 21.-- Quidquid ad cultum, etc. (GREG., ubi 113.0292B| supra. ) In ornamento tabernaculi viri cum mulieribus dona offerunt, etc., usque ad prout ipse dederit, proferuntur.

VERS. 27.-- Principes vero obtulerunt lapides, etc. (ORIG., ubi supra. ) Principes obtulerunt dona sua, etc., usque ad ut praeesse populis mereantur.

(ORIG. hom. 9 in Exod.) Offerunt etiam principes oleum lucernis et chrismati profuturum, etc., usque ad cum te Dominus in loco viridi collocaverit super aquam refectionis.

VERS. 30.-- Beseleel. (RAB. in Exod., tom. II.) Umbra dicitur, etc., usque ad in justitia et judicio fratres suos exhortando roborant.

CAPUT XXXVI.

113.0292C| VERS. 1.-- Fecit ergo Beseleel, etc. (RAB., in Exod. ) Notandum quod non solum de tribu regali, etc., usque ad ad corporis sui unitatem voluit pertinere.

VERS. 2.-- Cumque vocasset eos, etc. (ORIG., ubi supra. ) Et postquam obtulit populus, vocavit, inquit Moyses, etc., usque ad et in suo loco aptare debeas et proferre?

Et qui sponte, etc. (AUG., quaest. 170 in Exod.) Et omnes qui sponte vellent ire ad opera, ut consummarent ea, etc. Commemoravit Moyses quosdam, etc., usque ad sed liberaliter et sponte devotus.

VERS. 4.-- Unde artifices, etc. (AUG., quaest. 171). Nota quia sapientes effectores operum sancti etiam moribus erant: poterant autem, si vellent, multa auferre; sed modestia prohibuit, vel religio terruit.

CAPUT XXXVII.
113.0292D|

VERS. 1.-- Fecit autem Beseleel arcam. (ISID. in Exod., tom. V.) In arca testamenti fuit urna aurea, etc., usque ad immortalis memoriae semper viriditate florentem.

VERS. 2.-- Coronam auream, etc. Quia in eo quod Ecclesia per quatuor mundi partes dilatatur, quatuor sancti Evangelii libris accincta praedicatur, quae tamen intra unius coronae ambitum, id est intra ejusdem fidei firmitatem, id est unitatem, concluditur.

VERS. 4.-- Vectes quoque. (ISID., ibid.) Quia fortes perseverantesque doctores velut imputribilia ligna quaerendi sunt, qui instructioni sacrorum voluminum 113.0293A| semper inhaerentes, Ecclesiae unitatem denuntient, et quasi intromissis circulis arcam portent; qui auro quoque jubentur operiri, ut cum sermone aliis insonant, ipsi etiam vitae splendore fulgescant.

VERS. 6.-- Fecit et propitiatorium, etc. (ISID., ibid.) Propitiatorium super arcam testamenti, etc., usque ad quia Christus est Ecclesiae caput.

VERS. 17.-- Fecitque candelabrum, etc. Quod Spiritum sanctum significat, qui septiformi gratia illustrat Ecclesiam in unitate fidei consistentem, vel Christum portantem ecclesias septem, in quibus septiformis Spiritus splendor emicat.

VERS. 23.-- Cum emunctoriis. Quae in Isaia forcipes appellantur, duo Testamenta, scilicet quibus peccata purgantur, quaeque intra se sancti Spiritus 113.0293B| unione sociantur.

CAPUT XXXVIII.

VERS. 8.-- Fecit et labrum aeneum, etc. (GREG., hom. 17 in Evang.) Labrum aeneum Moyses ponit, etc., usque ad ut per haec proficere contendamus, per quae profecisse cognovimus quos veneramur.

VERS. 20.-- Paxillos quoque. (STRAB.) Paxilli secundum litteram erant in summitate columnarum fixi, quibus funes religabantur: qui cortinas a terra sublevabant, firmati superius quibusdam ansulis, inferius vero religati ad praedictos paxillos cortinas extendebant, ne rugam contraherent.

Mystice vero funes significant sanctam Scripturam: de qua Salomon ait: Funiculus triplex difficile rumpitur 113.0293C| (Eccle. IV): quia sancta Scriptura, historia, moralitate et allegoria constans, nullis haereticorum dogmatibus potest disrumpi. Paxilli in modum linguae facti linguas doctorum significant qui Scripturam exponunt. Cortinas etiam a terra sublevant et extendunt: quia subjectos docent sequi, et imitari coelestia, nullamque mali operis vel fraudis rugam contrahere (Ephes. V).

CAPUT XXXIX.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
CAPUT XL.

VERS. 1.-- Locutusque est Dominus ad Moysen dicens: Mense primo, etc. (STRAB.) Primus anni mensis ipse est Nisan, qui et Aprilis, in quo Judaei 113.0293D| pascha celebrabant, et tabernaculum erectum est. Allegorice autem primus mensis signat initium gratiae quando tabernaculum Dei, id est Ecclesia erecta est, cum Christus, scilicet crucifixus de latere suo produxit mysteria sanguinis et aquae, quibus Ecclesia dedicatur et consecratur. Et notandum quia hic primus mensis secundi anni fuit: primus enim annus ante legem fuit, secundus annus sub gratia Evangelii, cui Dominus benedixit. Unde: Benedices coronae anni benignitatis tuae (Psal. LXIV). Annus enim benignitatis fuit, quo salus humani generis per humanitatem Christi apparuit: hoc ergo anno tabernaculum Dei erectum est, id est Ecclesia fundata et exaltata.

113.0294A| (RAB. in Exod., tom. II.) Primus annus omne tempus legis, etc., usque ad ut doctores Evangelii his utantur in confirmatione fidei.

VERS. 9.-- Unges tabernaculum, etc. (STRAB.) Tabernaculum cum vasis suis unctionis oleo consecratur; quia sancta Ecclesia quidquid agit cum virtutibus suis debet dedicare et consecrare gratiae Spiritus sancti. Oleum quippe unctionis spirituali gratiae comparatur, qua omnium virtutum opera Domino consecrantur.

VERS. 12.-- Applicabisque Aaron, etc. (STRAB.) Fores tabernaculi, id est, sanctae Ecclesiae, sunt apostoli, per quos debet aulam coeli ingredi: ad hos applicandi sunt Aaron et filii ejus, id est omnis coetus sanctorum et maxime praepositorum, ut eos 113.0294B| imitentur et eorum vestigia sequantur.

VERS. 16.-- Et vectes. Vectis non solum parietes nectit, sed et columnas introitus confirmat ne corruant, aut a recto statu deflectant, quia Dominus et utrumque populum in una fide dilectionis sociavit, et eorum doctores, ut in fide et actione et praedicatione perseverent, confortat. Nec mirum si et per capita ipsa, et per vectem capita ipsa continentem, Christus accipitur, quia cujusque electi regendo caput est, unde: Caput viri Christus est (II Cor. XI): et quia non solum singulos ad quaerenda coelestia erigit, sed etiam omnes continet, et ne a recto statu deflecti, nec ab invicem discordando possint separari, vinculo pacis confirmat. Cui simile est quod Dominus dicitur et agnus, et pastor, et ostium, 113.0294C| cum pastor agnum pascat, et ambo intrent per ostium; cum proprie sit Verbum in principio (Joan. I, X): horum vero nullum sit proprie, sed figuraliter. Pastor, quia ducit ad pascua vitae; ostium quia non nisi per illum pervenitur ad Patrem; Agnus, quia ab Aegypto salvat. Sic et hic per capita figuratur propter regimen, quo singulis praeest, et per vectem, ob generalem providentiam, quia omnes confirmat (Num. IX; III Reg. VIII).

(BEDA.) Sic anima pro diversis actionibus diversa nomina sortitur. Dum vivificat corpus, anima nominatur; dum vult, animus est; dum scit, mens est: dum recolit, memoria est; dum judicat, ratio est; dum spirat, spiritus est; dum sentit, sensus est.

VERS. 33.-- Nec poterat Moyses, etc. (STRAB.) 113.0294D| Moyses ergo in hoc loco, sicut in aliis pluribus, figuram tenet Judaici populi. Moyses ergo, nube obstante, in tabernaculum non poterat intrare, quia Judaicus populus nunquam sacramenta Scripturae valuit penetrare. Nubes enim Domini per diem incubabat tabernaculo, et ignis in nocte: hoc loco ignis divinorum mysteriorum scientiam significat. Scriptura enim sancta sanctis, et ignorantiam suam fatentibus, lumen est: iniquis vero, et scientiam jactantibus, nubes, quia excaecat eos.

(AUG., quaest. 176 in Exod.) Notanda est res mirabilis multum, etc., usque ad nubes per diem, flamma per noctem.

In tabernaculo autem Domini erant tabulae, quarum 113.0295A| annuns erant infixi vectes de lignis sethim, quibus possent levari et portari de mansione ad mansionem, quae omnia mysteriis plena sunt. Per tabernaculum intelligimus Ecclesiam praesentem, in qua sunt tabulae, scilicet sancti humilitate pleni, quibus quinque vectes sunt affixi, id est spiritualis notitia quinque librorum Moysi, per quam se et alios sustollant ad claritatem aeternae beatitudinis. Per vectes ergo, ut diximus, quinque libros Moysi intelligimus, qui sunt Genesis, Exodus, Leviticus, liber Numerorum, et Deuteronomium: in quibus continetur principium mundi et medium et consummatio. In Genesi describitur creatio mundi, et in Exodo recreatio: in Levitico sacramentorum Ecclesiae administratio; in libro Numerorum Evangelica 113.0295B| praedicatio; in Deuteronomio ultima benedictio. Unde et in benedictionibus terminatur. Est itaque in Genesi ordo creationis; in Exodo mysterium recreationis; in Levitico sanctitas Ecclesiasticae administrationis; in libro Numerorum consolatio evangelicae praedicationis; in Deuteronomio consummatio aeternae benedictionis. Inter hos autem quinque libros Moysi excellit Exodus, quem nunc ad manus habemus. In eo enim et quae filiis Israel in figura contingebant, et mysteria plene continentur Christi et Ecclesiae. Hic tamen primum de exitu actuali carnalium filiorum Israel, de historiali Aegypto agitur, in quo significatur spiritualis exitus spiritualium Israelitarum de vera Aegypto, scilicet de tenebris vitiorum. Agitur etiam de transitu maris Rubri 113.0295C| et submersione Pharaonis et exercitu ejus, et de liberatione populi Dei: in quo figuratur baptismus sanguine Christi consecratus, in quo diaboli vitia submerguntur, et animae fidelium liberantur. Agitur etiam de pugna Israelitarum cum Amalech, in quo victoria Christi et suorum, et confusio diaboli figuratur. Tandem catalogo mansionum descripto agitur de lege data in monte Sina; in quo nobis innuitur ut, a terrenis sublevati discamus subjici coelestibus disciplinis. Agitur iterum de constructione tabernaculi et vasorum ejus, de vestibus sacerdotum et unctione; in quo intelligitur praesens Ecclesia, et diversae personae fidelium diversis officiis deputatae, sicut vasa diversis usibus deputata erant, vel officiis, et sacramentorum et orationum sacratarum suavissima odoramenta. De his hactenus; nunc dicendum est quod secundum ordinem historiae 113.0296A| et secundum allegoriam, congrue in Pentateucho, secundus est liber iste: postquam enim in Genesi egit de creatione coeli et terrae, et de introitu filiorum Israel in Aegyptum, congruit ut consequenter de exitu eorum agat. Ecce quod juxta ordinem historiae congruit: juxta allegoriam quoque non incongrue factum est. Nam postquam dixit de carnali generatione, qua per peccatum primi hominis nascimur filii diaboli, congruit ut statim subdat de regeneratione spirituali, qua per justificationem secundi hominis, id est, Christi renascimur filii Dei. Liber autem iste vocatur ἔξοδος Graece, veelle semoth Hebraice, exitus vel egressus Latine: ideo quia de exitu filiorum Israel de Aegypto agit. Sed quaeri potest cur liber 113.0296B| iste dicatur Exodus, quia de exitu illorum agit, cum in principio non de exitu, sed de ingressu illorum agatur. Ad quod dici potest, quia quamvis specialiter de exitu illorum agere intendat, tamen quia multum tempus profluxit inter exitum, de quo hic agit, et ingressum in quo primus liber terminatur vel terminaverat, ut competentius jungat narrationem suam breviter, prius repetit de introitu, et ita melius descendit ad exitum. Sic et nos in nostris sermonibus facta longa interpositione, dicturi alia, repetimus superiora, ut melius dicta continuemus. His consideratis, videnda est materia, quae est corporalis exitus filiorum Israel de Aegypto, et spiritualis exitus sanctus sanctorum de mundo. Intentione admonet nos spiritualiter exire de conformitate 113.0296C| mundi, sicut illi qui corporaliter exierunt de Aegypto, ut sicut fuimus conformes saeculo, ita simus conformes Deo. Modus talis est: breviter tangens de introitu filiorum Israel in Aegyptum, agit de eorum multiplicatione; deinde de novo rege, qui ignoravit Joseph et coepit affligere populum; deinde de plagis-Aegypti, tandem de exitu illorum et de transitu maris Rubri et submersione Aegyptiorum. Tandem pervenit ad montem Sina, in quo lex data est, et agit de tabernaculo; et vasis ejus, et de vestibus sacerdotum et unctione, et sic terminatur.

Nota quod cum eadem sit et indivisa historia, quam proposuit sibi Moyses describendam, tamen per capitula et partes sive per libros eam distinguunt, ut lectoribus fastidium auferatur, sicut viator viam, quae est indivisa, dividit per dietas, ut labor minuatur et absit fastidium.