Ardua propositi postquam attemptata peregi,
Huc ades, et nostros iam nunc agnosce labores,
Perlecture tuo deuotum carmen honori
O puer, in regno regalis sanguinis heres,
5Hec tibi constituit in te michi credita uirtus,
Qui sancta es soboles sancte genitricis habendus
Et debes prodisse bona bonus arbore fructus,
Quem bene consuluit tenerum cupidumque sciendis
Litterulis aptare boni prouisio patris,
10Cum bene conueniat in tam sublime futuro
Tot rerum regimen et regni culmen ephebo
Vt si de rebus quas soli scire necesse
Esset ob occultas causas latore citato
Secreti interdum continget epistula magni,
15Ipse sibi sit sufficiens ea uerba legendo
Et sine teste sibi possint arcana uideri.
Est etiam regi, cuius prudencia sermo
Sensus et ingenium cunctos precedere debet
Inferius positos regisque ex nomine dignas
20Ferre uices, ut sit elementa edoctus, honestum,
Vnde legendo libros imitari facta bonorum,
Declinare dolos, docti rectoris ad omnes
Officio pollere, suis bonus esse, placere
Posse Deo, nosse Ecclesie misteria, mores
25Excolere, et supra laicos rationis acumen
Exercere sciat, inter consulta suorum
Sit magis exculto maioris pectore sensus,
Diuinos apices intelligat, et cohibere
Excessus hominum qui debet habetque preesse,
30Iudiciis pateat in scripto iure peritus.
Et quando ingenuas residere parumper ad artes
Te pater instituit, uirtutis ut emulus esses,
Accipe iam tanti retinens per principis actus
Quam bona quam dulcis quam numine plena pieque
35Sectanda est uirtus, attende in principe pro quo
Sustinuit quantum licuit sudoris inire,
Nostri etiam sensus angustia quanta bonorum
Perpetue meritis accedit gracia fame,
Et quod inutilium est post mortem mentio nulla,
40Nec redimit quemquam fame uel forma uel etas
Vel precium generis in conditione suprema,
Sed sua, si fuerit eris congestor auarus,
Si suus in patinis animus, moriente tiranno
Mentio commoritur et consepelitur humato.
45In Karolo nil tale leges, nisi fortia gesta,
Vnde refert meritas eterna in secula laudes.
O utinam diuina daret dignatio talem
Francorum nec degenerem per secula regem,
Quamquam de regno uel regni preside nondum
50Vt nimis acciderit pro tempestate moderna
Et meritis hominum quod sit de iure querendum,
Sed bene fit rebus, et adhuc sub rege Philippo
Lene iugum, specimenque boni rectoris habemus.
De quo nemo nisi peruersus et emulus eius
55Nemo negare potest quin rex pro tempore nostro
Sit bonus et nostris sub eo successerit annis.
Quo certe dominante sui munitior axis
Est regni factus, longe est progressa potestas
Regia quo quondam partes adeunte marinas.
60Donec ibi tenuit turmas, ablata fugatis
Ydolatris Acaron populi sub iura fidelis
Marte suo rediit. illo redeunte secutum est
Dignum laude nichil, sed adhuc, nisi perfidus hostis
Cismaticata suo fedasset corda ueneno,
65Vtilius facturus erat. quo deinde regresso
Floriferis siluit probitas Normanna sub armis,
Nec nisi conuersis in proditione retrorsum
Affini potuit terre succurrere frustra.
Anglia marticolam iactans hucusque tirannum
70Que semel obtinuit uictricibus obruta signis
Castra Philippus habet, nisi que spe pacis habende
Perdere sustinuit, que certe ut perderet hosti
Reddidit elusus. consultius ipse retenta
Indirepta tenet, et si sapit, illa tenebit.
75Verum diuino si de dulcore bibisset
Plus modicum, sancti si mansuetudine patris
Sese informaret, si tam sufferret adiri
Quam fit in oppositum, si tam tractabilis esset
Tam patiens tamque expectans quos rarius audit
80Quam tolerans paucos quam formidatus et urgens
Consilium, si tam placidus quam strenuus, et se
Tam moderans circumspecto moderamine quantum
Vota premens ubi nunc in uotis accidit illi,
Maius adhuc meliusque sui sperare liceret
85Proficuum regni: nisi fallor, opinor et illi
Et sibi subiectis sine proturbante tumultu
Vberius genus omne boni cum pace ueniret,
Et si ne conatu sine ui sine marte sine ulla
Sanguinis impensa sola ratione reducti
90Quos nunc extollit aduersa superbia, iusto
Parerent domino uellentque subesse rebelles.
Nec uero est in eis prudencia uelle reniti
Seque exorando per bella opponere regi,
Quem penes utilius uenia implorata ualeret,
95A quo plus uenie bonitas oblata referret,
Et qui plus humili posset ceruice refringi.
Et quod opus fastus que pugna quis error eorum?
Sic quondam catulus cuius diuellitur auris
Discit ab ignaris ut fiat acerbior illis.
100Vindice iam pena procerum quos fraudis adorse
In regem piguit seque erexisse minaci
Vertice sublimes, quosdam in discrimen abactos
Vidimus exemplum quod predocuere luentes,
Quos ut in aduersis compulsa potencia regis
105Frangeret. hinc passa es aliquod fortasse grauamen,
Forsitan excussu consuete pacis in acres,
Francia, procinctus mesta ac turbata fuisti,
Forsitan et crebro fisci exactore iuuandi
Difficiles leges et tempora dura tulisti.
110Si tamen attendas alios, ubicumque locorum
Imperitant in more suo peioris haberi
Conditionis eos emunctoresque pusille
Plebis et Ecclesie grauiores esse tirannos,
Iam tu in respectu regeris sub principe miti.
115Nec debes de iure queri cui contigit isto
Tellus rege regi, que non es passa Richardi
Triste iugum nec Theutonica es corrosa tiranni.
Porro tibi tua, si nescis, per bella futura est
Conditio melior. morbis inuasa medelam
120Hoc gustu sananda bibis. turbatio sancit
Que preit extremis requiem cum pace diebus.
Hanc autem totis perquirit nisibus, armis
Iam minus insistens, iam serior ultor in hostes
Rex quasi compaciens, postquam iam uindice telo
125Impius ille ruit, post quem cum fratre relicto
Componet, nam qui inualuit, si uera susurrat
Rumor, ei in terre cessurus parte Iohannes
Quodam coniugio regem placabit, et eius
Neptis ab Hispanis aderit cum federe pacis,
130Candida que nubat iuueni uirguncula nostro.
Inde uirum ueneror, et dum contemplor in illo
Aut nichil aut minimum de conditione tiranni,
Gratulor ecclesiis et nostre gratulor urbi,
Gratulor et regno, cui nil perpendo timendum.
135Sed magis expecto potiorem in postera casum
Dummodo cui longe speramus tempora uite,
Cuius adhuc paulo est plus quam tricena iuuentus,
Incolumi regi uitalis transitus annos
Continuet plures longumque extendat in euum;
140Dummodo nomen aui retinens sua gaudia seruet
Sanus et incolumis genitori iam duodennis
Perspicuusque puer heres in regna futurus.
Ipse a quo regitur prefecta potencia regnis
Assit in his opifex et prosperet omnia Christus.
145Hec ego pollutis labiis peccator et alti
Indignus regis recipi exauditus ad aures
Sepe precor si qua est que regi culpa nocere
Debeat aut plebi, cesset sublata, sed ipse
Rex satis hic posset, nec nostra oratio confert
150Sicut et eius opus. penes ipsum pondera rerum
Consistunt. ad cuncta Deum confido paratum.
Tantum rex uetito non detineatur amore,
Atque ad legitimum redeat deserta cubile.
Sana manet regi per cetera fama. probatur
155Id minus, idque magis muttari posse suorum
Publica uota petunt, in que concedere saluo
Eius honore uelim. si forte offenditur inde
Omnipotens, si propterea uexamina, quorum
Nullus adhuc finis populi mediante reatu,
160Si uarie pestes seu desolatio terre
Seu morbi seu longa fames bellique tumultus
Propterea fiunt et non aliunde medelam
Assequimur, reuocanda super diuorcia malim
Res immutari iustamque resurgere causam.
165Ipse etiam nollet nullo quoque uindice culpe
Tam reus et tantis causa efficientior ex se
Esse malis. nec enim uiolencia sola pudoris
Id sineret si non aliunde obstacula uoto
Huic fierent: minus ad penam presumpserit umquam
170Expectare Deum. per se magis expedit illi
Mitius ipse suos emendet et expiet actus
Vt Domino uiuat acceptior et sibi tutus.
Et quid agis contra qui papam urbemque reuisis
Tam crebro, Willelme, gradu? quid te exigit istud
175Ire frequens illuc? numquam debere uideris
Dimitti donec uestigia nulla retrorsum
Inuenies et uel sero moriturus abibis.
Sic opus est. ubi te uideo non posse deesse
Mittenti, metuo ipse tibi, nam terra colonos
180Deuorat illa suos, cuius uelud incola dudum
Efficeris, nec enim hec tam longa frequencia simplex
Transitio est sed uera potest habitatio dici.
Et quod opus facto? cur non magis omnia curas
Vt tibi parcatur et in hoc sudore uiarum
185Ipse supersedeas? quare non consulis illi
In melius? quare non suggeris ipse quid esset
Vtilius facturus homo, nam quando mouetur
Recta minus, tunc non hominis palpanda uoluntas
Nec contrectanda est sed corripienda sed arte
190Muttanda in melius. in te sapientia contra
Ostendi debet et sancta professio cleri
Et ueri fideique rigor, tuus ut sit in illum
Et uerax et fidus amor. nec molliat arcum
Consilii propriis obliqua intentio lucris.
195Hec tibi debetur grauitas qua tu reperiri
Et credi sapiens possis, sapientia uero est
Non ea que tenebras amat, immo preambula lucis
Que sit et ostentet pre se uexilla Tonantis.
Hanc certe exigeris, et te persepe suburget
200Mens ut sic sapias, uel abest qui debet adesse
Intimus ille sapor, sine quo non percipis ullum
Pectore dulcorem. si non dulcescis, acescit
Tota in peccatum sapientia; sicque scienti
Nescisse utilius. ergo ut sapiendo saporem
205Hunc dulcem teneas, non offendendo fereris
Regis in obsequium. tantum suadebis honesta
Et tantum hec facies. nec palpo uideberis, immo
Curabis sane ut titulo probitatis habundes.
Et pro te uigeat communis opinio, quam tu
210Dilectis prepone tuis. non tu unius ore
Sed fama sis teste bonus ne forte, quod absit,
Vnius tantum uotoue ferare duorum.
Non tu sub specie recti fallaris; amici
Vel domini in libitum nedum sis pronus; honestum
215Impugnent per te qui publica commoda nolunt.
Nam si qua in medium magis expedientia nosti,
Iudicio debent tamquam potiora teneri.
Te numquam in diuersa trahat respectus amici,
In peruersa suo numquam te inclinet amori.
220Hic odio tibi peior amor. sed forte necesse est
Vt placeas domino. debes uirtute placere
Non uiciis. et tu precium uirtutis habeto.
Cum numquam dominum perdendum ob corpus haberes,
Ne perdas animum, corpus qui perdere nolles,
225Et si sis sub eo, tuus esse memento. per illum
Nil age quod tibi sit uel ei fecisse pudendum.
Que bona que pia sunt ea percunctare gerendis
Ipse ministeriis. quod si nichil egeris horum,
Quid superest? ubi tunc honor et reuerencia amorque
230Et domini curanda salus? nam talia debent
Subiecti dominis, et ad hec seruanda teneris
Plus forsan quam credis adhuc, nam quo ordine rerum
Attendis casus, aut que tibi gratia sentis
A Domino est, qua noticiam notique fauorem
235Regis habes, nonne est ut te conuictor et ipsum
Lucrifices et non, si scis retinere ruentem,
Labi permittas? quid, si id perpendis agendum,
Pulcrius occurrit? circa hec assistere regi
Esset honos. hec tu curare domesticus eius
240Debueras et consilio prodesse salubri.
Qui si dissimulas alio fortasse reductus
Intuitu, forsan ut sis tibi commodus uni
Et regi blandus, heu quod profiteris omittis
Officium cleri, diuineque arma relinquis
245Iusticie. ut sacros apices edoctus, ut unus
Christicolum non es, sed desinis esse fidelis.
Et cur non moresque bonos Dominique timorem
Iuraque persuades? cur legem et federa Christi
Non imples et in hoc casu discrimina uite
250Omnia postponis? quenam tibi gloria maior
Vtiliorue labor? ut omittam cetera, cause
Multimode ut fiant, hec sunt repetenda talenti
Fenora commissi, quibus est ea copia regum
Magnatumque fauor conuictibus. ista sodalis
255Regius exolues uel non securus adibis
Iudicii faciem, quin te exactore sub illo,
Quod tamen auertat propter deperdita dragme,
Obruat abiecti rubor et confusio uultus.
Hec postquam obieci, iam te, carissime, paucis
260Obiurgasse sat est, si tu conuicia dicas
Que dictat non fictus amor, sed tu amodo Romam
Desere Romanis, et ubi remeaueris, illud,
Quicquid agas alias, iter abiurare memento
V t numquam arripias si utcumque absistere possis,
265Nedum ubi causa subest tam suspiciosa comesque
Tanto offendiculum discrimine. cetera regis
Iussa explenda feras. hic tu tibi parce. profectus
Iam tociens eternus ibi potes ocius esse
Ciuis in angusta Laterani marmoris ede.
270Tune tot impensis regi hec in fine laborum
Lucra feres? tune hec seuissima premia longis
Queris habere uiis? miserum est seruire, supremum
Mors cuius precium est, sed mortem finge remitti,
Quam uia non faciet, et duret sepe ferendus
275Hic de more labor: frustra iuuenilibus annis
Vitam afflixisti, frustraque fuere priores
In sudore dies nisi sit cum pace senectus,
Et frustra tot opes tot commoda magna tulisti
Si numquam uiues inter bona parta quietus.
280Porro quod hec memini, non te dissuadeo regi
Obsequium prestare tuum, nam regis in aula
Exercenda patet bona uita locusque merendi,
Si bene compositi sermonis scemate motus
Interdum quos ira mouet componere cures,
285Nuncia pacis agas et regni commoda tractes,
Si domino constans, modicus tibi, mitis et equus
Omnibus. interdum plebeo copia si cui
Intrandi non est, eius te interprete causam
Ad regem expedias. proprio contentus asilo
290Sis aliquando tuus, nec sis quasi scurra tuique
Improbus ingestor sed sic remorator ut illuc
Sepius accessum fecisse magisque frequentem
Esse uelint, ut quem sese minus angere lucris
In propriis et uelle magis communia norint,
295Vt quibus affueris tamquam presente patrono
Semper proficiant. his qui uersantur in aula
Pectore tranquillo dominum retinere labores.
Exterius positis pacem et sua iura reformes.
Sic certe sine labe potes regique placere
300Et bonus esse suis. prono si talia nisu
Intardatus agas, cessabunt scandala regni,
Saluabis decus ipse tuum, nec sancta peribit
Coniugii uirtus, nec erunt discrimina recti.
Hec ego, Romulea cum iam diuturnus in urbe
305Hospes eram. quo me quedam aduersantia contra
Ad pape Clementis opem bis iam ante profectum
Rursum de magnis egere negocia rebus
Sub Celestino Romane antistite sedis.
Tunc ego suscepte constans Alletha querele
310Et nostri certans certamina iusta decani,
Nec minus inter eas quas mens tulit anxia curas
Pyeridum promptus indefessusque satelles,
Quandoquidem remorabar ibi et sex pene resedi
Mensibus, hinc nimio ne quis marcore solutum
315Crederet, interea hec studioso parta labore
Pro modulo scripsi succinctius, unde referrem
Inspiciens priuata meis solacia curis.
Que uariis uariata locis et denique nostro
Parisius reditu manui subiecta supreme,
320Postquam iam tenui longum suppressa, futuro
In regnum iuueni pro munere mittere duxi,
Non quantum decuit, nam lime plurima restant,
Sed quantum licuit, angustis uiribus usus
Et breuitate mei lectoris tedia uitans.
325Premeditans etiam proprias per singula uires,
Tractibus angustis ad me mea uota resumpsi,
Me michi compensans ut qui iam tempore longo
Rarius olfeci pingues de nocte lucernas,
Rarior intrator in castra scolastica ueni.
330Et uia me multis minuit Romana diebus,
Tempore quo, uarium dum circumducerer orbem,
Non ita porrexi nostris doctoribus aurem,
Et mea desuetas fastidit inercia curas.
Et minus huic animum possum indulgere labori
335Qui magis utilibus euum dispono futurum,
Vnde malum redimam donec sum in tempore tempus,
Emendemque dies, si postmodo uita supersit,
Quandoquidem teneri progresso finibus eui
Iam michi ter denis accrescit sextus in annis.
340Quando ego curriculum iam tanti temporis egi
Et reddo iam pene uirum, mea longius etas
Procedit, sed adhuc non albent tempora canis.
Preueniant utinam cani sub pectore sensus
Et sit quod sapiam tantum sapor, amplius autem
345Post obitum post deponendam corporis huius
Spiritui molem; si tantum insistere recte
Hic sit amor uite casto sub dogmate Christi.
Proficere expecto, spero et perplura docendus
Sub doctore bono magis expedientia scire,
350Cuius odore spei iam sum cruciaminis expers,
Iamque artes saluere iubens a limine, sacros
Circa apices leuiora sequor uel dulcia, tantum
Cum paucis aliunde datis et sola requiro
Sola meto fidei uel doctrinalia morum.
355Iam sine litterulis multis, sine nomine magno
Ad conducendos mores animeque salutem
Sufficit in scriptis si pauca intelligo, si quo
Interdum dicto solamen in ocia sumo.
Nec cumulo in mortem que morte relinquere plangam,
360Namque et auaricia est incerta in uota sciendi
Cum zelo nimii thesaurizatio sensus,
Sed quia more meo sic scribere sic meditari
Sic circumduci sic se exercere studere
Et sapere est et pars studiosi magna laboris.
365Forsitan hec temptanda minus nec agenda fuisse
Hoc pacto credes qui me hec scripsisse uidebis,
Dummodo dicta sequar et me iuuet ire priori
Tramite. non omnino nego, sed in ocia gratum
Hoc fero solamen, maioraque commoda nactus
370Euehor in leges anime dum mente libenti
Excipior studiis. tunc non sum in corpore moli
Corporis astrictus, tunc alte e sede lutosa
Spiritus erigitur et conuersatur in astris.
Donec ineuulsus sic me rego, donec in istis
375Occupor officiis, minus ambitione laboro
Atque in mundanis minus obruor, unde medelam
Hanc sequor a puero. studiis exinde iocose
Susceptis, olim cum nondum puberis eui
Factus eram, in sexum muliebrem comica lusi,
380Acrior inde fui sub zelo interprete morum
Cum fuit in satyris scribendi cura meumque
Dulcius arcana modulabar in aure Lupercum.
Nec fuit hoc error sed eo sub tempore lusus,
Et fuit in ludo tolerancia. tercius autem
385Pro te ludus erit, nec erit, Ludouice, pudendus,
Si tamen a sciolo iocunda nec ardua queris,
Si mea non petitur distendi fimbria quo me
Transgrediar cum materie sublimis agatur
Propositum possumque parum considere summis.
390Fontis enim, quam magna bibit facundia uatum,
Aut nulle aut tenues spargunt michi uiscera stille.
Et nisi quod moueor tanto facturus ephebo
Obsequium, pro quo exiles percunctor ad alta
Conatus, forsan alia consultius esset
395Ire uia citraque magis consistere tutum.
Sed ne placetur Liuor uirtute relicta,
Si miser ora Fauor precluserit, inuidus istis,
Noster inuratur et delectetur amicus.
Tu pocius tu blande puer, cui pignus honoris
400Seruiciique ferunt, tu quando uacaueris, audi
Interdum hec que sint, nugisque ignosce canoris.
Sed credi nolim quod mithmus publicus aures
Ad stadium commune petam. tu que tibi lusi
Solus habe potius, nec sit mea Musa forensis.
405Aut si quis fortasse leget, me magna scientes
Inuitasse sciat quo sese exerceat alter
Verbipotens et ei sint instrumenta studendi.
Cui si diuino profecerit altius ore
Condere tam claris spaciosa uolumina gestis,
410Et labor et meritum, gremium commune peroret
Ambiat hunc populus. at tu me collige tecum,
Nostraque Parisius tituli ferat huius honorem
Quod tibi uel modicum iactet fecisse poetam.
Ergo age magna meis puer expectatio uotis,
415Vt cupias uirtutis opus uirtutis ad usus,
Hunc tu claude sinu gremioque expone libellum,
Et tibi, si quis inest, dignare excerpere fructum
Vt quos monstrabit docili breuitate libellus
Cum bene mirandos Karoli miraberis actus,
420Conicias quanta est Francorum gloria regum
Et quanti regni quamque alti sanguinis heres
Existas, o care puer, quam laudibus illis
Ipse instare libens exemplaque sumere debes.
Hec ideo mitto, que tu si legeris unquam,
425Sic meminisse stude, sic obseruare memento.
Viue dehinc; et si quas tradis gratia rerum
Aut te fama uiri gremio insedisse Fauoris
Fecerit ut saltem paucis uerseris in ore,
Si sapis, hunc usum cum te continget habere,
430Nil de te presume, precor, sed uertice prono
In laudes Karoli, Karoline, clientulus esto.
In laudes Karoli zelo uirtutis amande
Quo potes officio mentem lectoris adito.
Hoc tu commodius et honestius utere uoto.
435Sic rogo, sic opto, factoque hic fine quiesco.