Rex fuit Herodes Iudaea in gente cruentus,
Sub quo servator iusti templique sacerdos
Zacharias, vicibus cui templum cura tueri
Digesto instabat lectorum ex ordine vatum.
5Huius inhaerebat thalamis dignissima coniunx.
Cura his ambobus parilis moderaminis aequi,
Ambos adnexos legis praecepta tenebant.
Nec fuit his suboles, iam tum vergentibus annis,
Gratius ut donum iam desperantibus esset.
10Sed cum forte adytis arisque inferret odores
Zacharias, visus caelo descendere aperto
Nuntius et soli iussas perferre loquellas
(Caetera nam foribus tunc plebs adstrata rogabat):
«Quem tibi terribilis concussit corde pavorem
15Visus, eum laeti sermonis gratia placet.
Nam me demissum rerum pater unicus alto
E caeli solio tibi nunc in verba venire
Praecipit et cara tibi mox e coniuge natum
Promittit, grandis rerum cui gloria restat,
20Plurima qui populis nascendo gaudia quaeret;
Sobrius aeternum, clausum quem Spiritus ipsis
Visceribus matris complebit numine claro.
Istius hic populi partem pleramque docendo
Ad verum convertet iter, Dominumque Deumque
25Continuo primus noscet plebemque novabit.
Nomine Iohannem hunc tu vocitare memento.»
Olli confusa respondit mente sacerdos:
«Aemula promissis obsistit talibus aetas,
Nec senibus fetus poterit contingere fessis,
30Quem deus avertens primaevo in flore negavit.»
Haec trepidans vates; cui talia nuntius addit:
«Si tibi mortalis subolem promitteret ullus,
Ad desperandum forsan cunctatio mentis
Debuerat tardis haerens insistere verbis.
35Nunc ego, quem Dominus, caeli terraeque repertor,
Ante suos vultus voluit parere ministrum,
Auribus ingratis hominis visuque receptus,
Supremi mandata Dei temnenda peregi.
Quare promissis manet inrevocabile donum,
40Sed tibi claudetur rapidae vox nuntia mentis,
Donec cuncta Dei firmentur munera vobis.»
Haec ait et sese teneris inmiscuit auris.
Interea populus miracula longa trahebat,
Quid tantum in templo vellet cessare sacerdos.
45Progressus trepide numen vidisse supernum
Nutibus edocuit miserae et dispendia vocis.
Inde domum remeat completo ex ordine vates
Officio, amissamque levant promissa loquellam;
Nec dilata diu venerunt munera prolis.
50Anxia sed ventris celabat gaudia coniunx,
Donec quinque cavam complerent lumina lunam.
Tunc maiora dehinc idem mandata minister
Detulit ad Mariae demissus virginis aures.
Haec desponsa suo per tempora certa propinquo
55Abdita virgineis caste pubescere tectis
Et servare diem iussis permissa parentum.
Ad quam tranquillum sermonem nuntius infit:
«Salve, progenie terras iutura salubri,
Desine conspectu mentem turbare verendo.
60Nam tua concipient caelesti viscera iussu
Natum, quem regnare Deus per saecula cuncta
Et propriam credi subolem gaudetque iubetque
Hunc ubi sub lucem dederis, sit nomine Iesus.»
Ad quem virgo dehinc pavido sic inchoat ore:
65«Nullos conceptus fieri sine coniuge dicunt;
Unde igitur subolem mihimet sperabo venire?»
Nuntius haec contra celeri sermone profatur:
«Virtus celsa Dei circumvolitabit obumbrans,
Spiritus et veniet purus, lectissima virgo,
70Ac tibi mox puerum casto sermone iubebit
Magnificum gigni populis, quem credere sanctum
Supremique Dei natum vocitare necesse est.
Sic cognata tibi, sterilis quae credita cunctis,
Zachariae coniunx mortali germine nuper
75Aevo defessis hausit miracula membris.
Sextus adest mensis: parent sic omnia iussis.»
Virgo dehinc: «Domino famulam nunc ecce iubenti,
Ut tua verba sonant, cernis servire paratam.»
Nuntius abscedens vacuis se condidit auris.
80Illa dehinc rapidis Iudaeam passibus urbem
Zachariaeque domum penetrat gravidamque salutat
Elisabeth, clausae cum protinus anxia prolis
Membra uteri gremio motu maiore resultant.
Et simul exiluit mater concussa tremore,
85Divinae vocis completa est flamine sancto
Et magnum clamans: «Felix o femina, salve,
Felicem gestans uteri sinuamine fetum.
Unde meam tanto voluit Deus aequus honore
Inlustrare domum, quam mater numinis alti
90Viseret? Ecce meo gaudens in viscere proles
Exultat, Mariae cum prima adfamina sensit.
Felix, qui credit finem mox adfore verbis,
Quae Deus ad famulos magnum dignando loquetur.»
Illa trahens animum per gaudia mixta pudore
95Suppressae vocis pavitantia dicta volutat:
«Magnificas laudes animus gratesque celebrat
Inmensi Domino mundi. Vix gaudia tanta
Spiritus iste capit, quod me dignatus in altum
Erigit ex humili celsam, cunctisque beatam
100Gentibus et saeclis voluit Deus aequus haberi.
Sustulit ecce thronum saevis fregitque superbos,
Largifluis humiles opibus ditavit egentes.»
Tunc illic mansit trinos ex ordine menses,
Ad propriamque domum repedat iam certa futuri.
105Iamque aderat tempus, quo iussum fundere partum
Elisabeth volvenda dies in luminis oras
Cogeret. Ad partus famam collecta cucurrit
Turba propinquorum, tum gaudia mira frequentes
Concelebrant nomenque iubent genitoris habere.
110Abnuit hoc genetrix sed Iohannes vocitetur
Ingeminat. Placuit muti tuuc iussa parentis
Consulere; scriptoque rogant edicere nomen.
Sed, proh mira fides, tabulis cum scribere temptat,
Implicitam solvit per verba sonantia linguam.
115Mox etiam adsuetam penetrant spiracula mentem,
Completusque canit venturi conscia dicta:
«Concelebrent cuncti laudes gratesque frequentent
Astrorum et terrae, pontique hominumque parenti,
Visere quod voluit propriamque absolvere plebem.
120En beat antiquam gentem cornuque salutis
Erecto indulget Davidis origine lumen.
Hoc est, quod prisci cecinere ex ordine vates,
Haec est illa salus, qua nos ex hostibus atris
Eripit, ut iuste iusto servire queamus.
125At tu parve puer sanctus dignusque propheta
Dicere et Dominum mox praegrediere viando
Illius et populum duces per lumen apertum:
Errorem per te spernent mortisque tenebras
Abrumpent omnes, tua qui praecepta sequentur.»
130Exhinc secretis in vallibus abdita semper
Vita fuit puero, donec poscentibus annis
Vatis ad officium pleno pubesceret aevo.
Interea Mariae sponso miracula mentem
Sollicitant, manifesta uteri quod pondera vidit,
135Et secum volvit, quanam ratione propinquae
Dedecus oppressum celet thalamosque recuset.
Talia tractanti torpescunt membra sopore
Audivitque Dei super horrida somnia vocem:
«Accipe coniugium nullo cum crimine pactae,
140Spiritus implevit sancto cui viscera fetu.
Hanc cecinit vates venturam ex virgine prolem,
Nobiscum Deus est nomen cui.» Protinus ille
Haec praecepta sequens servat sponsalia pacta.
Sed tum forte novo capitum discussio censu
145Caesaris Augusti iussis per plurima terrae
Describebatur; Syriam tunc iure regebat
Quirinus, proprios cui tota per oppida fines
Edebant populi, vires nomenque genusque.
Urbs est Iudaeae Bethlem, Davida canorum
150Quae genuit, generis quae censum iure petebat.
Edidit hic Mariam Davidis origine Ioseph
Desponsamque sibi scribens gravidamque professus.
Hospitio amborum Bethlem sub moenibus urbis
Angusti fuerant praeparva habitacula ruris.
155Illic virgo novo completa in tempore fetu
Solvitur et puerum veteri cunabula textu
Involvunt duroque datur praesepe cubili.
Circa sollicitae pecudum custodia noctis
Fastores tenuit vigiles per pascua laeta.
160Ecce Dei monitu visus descendere caelo
Nuntius, at subitus terror tremefacta pavore
Prostravit viridi pastorum corpora terrae.
Talis et attonitis caelo vox missa cucurrit:
«Ponite terrorem mentis, mea sumite dicta,
165Pastores, quibus haec ingentia gaudia porto.
Nam genitus puer est Davidis origine clara,
Qui populis lucem mox laetitiamque propaget.
Hoc signum dicam, puerum quod cernere vobis
Iam licet implentem gracili praesepia voce.»
170Talia dicenti iunguntur milia plebis
Caelestis cunctique Deum laudantque rogantque,
Talis et uniti vox agminis aera complet:
«Gloria supremum comitetur debita patrem,
In terris iustos homines pax digna sequatur.»
175Et simul his dictis caeli secreta revisunt.
Pastores propere veniunt puerumque iacentem
Praesepis gremio cernunt; post inde frequentes
Dispergunt late celeris vaga semina famae.
Mirantes laudant, laetantes constipuerunt;
180Omnia nocturnis monitis quod vera recurrant.
Viderat octavam lucem puer, ecce recidi
Ad morem legis nomenque aptare necesse est.
Impositumque illi est; monitis caelestibus olim
Quod Mariae vox missa Deo praecepit, Iesus.
185Scripserat antiquae Moyses moderamina legis,
Inter quae primos prisco de sanguine vatum
Observare dedit fetus offerre sacrandos,
Implumesque simul ferre ad delubra columbas.
Haec ubi per Mariam templo servata feruntur,
190Ecce senex Simeon dignus comprendere sensu
Caelestes voces, cui quondam praescia rerum
Virtus prodiderat, quod carcere corporis aegri
Deposito mortem liber requiemque videret,
Cum primum caeli laudem terraeque salutem,
195Omnia quem vatum spondent oracula Christum,
Vidisset templo sollemnes ferre palumbas.
Isque ubi curvato defessus corpore templum
Iam gravior penetrat, monuit quod spiritus auctor,
Ecce simul parvum gremio genetricis Iesum
200Ad templum sensit venisse, trementibus ulnis
Accepit puerum laetusque haec dicta profatur:
«Nunc, nunc me famulum Dominus nunc liberat atris
Corporis e vinclis finemque inponere verbis
Dignatur cum pace suis. En splendida nostros
205Lux oculos tua circumstat radiisque renidet,
Quam cunctis hominum lustratis gentibus addit
Israhelitarum cumulatae gloria plebis.
Quid tantum Mariae stupuerunt pectora matris?
Hic puer ad casum populi datur, iste renasci
210Concedet populos; dicta in contraria signum
Istius adveniet; percurret debita leto
Atque animam matris ferro fulgente machaera,
Quo pateant tecti tenebrosa volumina cordis.»
Haec ait in Simeone Deus; mox ecce prophetae
215Femineam sancto complet spiramine mentem.
Anna fuit natu gravior, quam in flore iuventae
Destituit viduam mors inmatura mariti.
Casta sed in templo semper pro coniuge vita
Et cultus cessere Dei; quae numine iussa
220Cognovit Christum et simili sermone locuta est.
Inde ubi sollemnem pueri pro nomine legem
Complevit genetrix et Ioseph omnia mirans
Ad patriam laeti repedant puerumque reportant.
Gens est ulterior surgenti conscia soli,
225Astrorum sollers ortusque obitusque notare;
Huius primores nomen tenuere Magorum.
Tunc hinc delecti Solymos per longa viarum
Deveniunt regemque adeunt orantque doceri,
Quae regio imperio puerum Iudaea teneret
230Progenitum: sese stellae fulgentis ab ortu
Admonitos venisse viam, quo supplice dextra
Exortum terris venerabile numen adorent.
Territus Herodes Solymorum culmina vatum
Quique prophetarum veterum praedicta recensent
235Imperio accitos iubet omnia quaerere legis,
Quis pateat; quae sint genitalia moenia Christo,
Omnia venturum spondent quem oracula vatum.
Tunc manifestatur, Bethlem quod moenibus illum
Progigni maneat, cui sacram ducere plebem
240Israhelitarum sancta virtute necesse est.
Hinc iubet Herodes Persas pertendere gressum
Inventumque sibi puerum monstrare colendum.
Ecce iteris medio stellam praecurrere cernunt
Sulcantem flammis auras, quae culmine summo
245Restitit et pueri lustrata habitacula monstrat.
Gaudia magna Magi gaudent sidusque salutant,
Et postquam puerum videre sub ubere matris,
Deiecti prono texerunt corpore terram
Summissique simul quaesunt; tum munera trina
250Tus, aurum, myrrham regique hominique Deoque
Dona ferunt. Totam mox horrida somnia noctem
Sollicitant saevumque iubent vitare tyrannum.
Denique diversis Herodis callibus aulam
Diffugiunt patriamque Magi rediere latenter.
255Ipsum etiam puerum monitis caelestibus actus
Aegyptum cum matre simul transportat Ioseph.
At ferus Herodes sibimet succedere credit,
Quem callens astris quaesisset cura Magorum.
Quorum praecauto discessu sollicitatus
260Horribilem iussit Bethlem per compita caedem.
Infantes cunctos teneramque sub ubere plebem
Avellit ferro nullo sub crimine culpae.
Haec etiam caedes olim praescripta manebat,
Quam bonus Hieremias divino numine iussus
265Complorat, subolis misero pro funere matres
Horrendis graviter caelum pulsare querellis.
Ast ubi sopitus furor est et saeva tyranni
Infantum horribili feritas satiata cruore,
Extinxisse putat cunctos, quos unus et alter
270Annus letiferi miseros oppresserat aevi.
Mirandis rursus devinctus membra sopore
Urgetur monitis Mariam puerumque Ioseph
Aegypto ad patriam vectare, ubi Nazara felix
Olim praedictum puero dedit addere nomen.
275Dixit et alterius quondam praenuntia vatis
Vox instincta Deo: Veniet, veniet mea proles
Aegypto ex alta terris lumenque salusque.
Crescebat rapidis annorum gressibus infans,
Praecurrens aevum sapientia praeveniebat
280Gratiaque in vultu et verbis veneranda micabat.
Et iam bissenos aevi comprenderat annos,
Cum paschae ritum servando ex more parentes
Ad templum laetis puerum perducere festis
Omnibus annorum vicibus de more solebant.
285Ergo aderant paschae pariter cunctisque diebus
Festorum impletis patriam remeare parabant,
Cum puer in populo comitis vestigia matris
Deseruit templique libens secreta petivit.
Illum per vicos urbis perque abdita tecta
290Perque iteris stratas per notos perque propinquos
Quaerebat genetrix; sed lux ubi tertia venit
Ad templum propere remeat, vatumque choreis
Invenit insertum legumque obscura senili
Tractantem coetu. Vix admiratio digna
295De pueri verbis senibus fuit; at pia mater:
«Nate, ait, amissum lacrimis te quaero profusis
Anxia cum genitore gemens. Quae causa parentum
Secernit gressu templique in sede retentat?»
Ille autem: «Quid me tantum, quid quaeritis? inquit.
300An nondum sentis, genetrix, quod iure patemis
Sedibus et domibus natum inhabitare necesse est?»
Haec ait et gressum sociat patriamque revisit;
Nec genetrix tanti persensit pondera verbi,
Ordine cuncta tamen cordis secreta reservant.
305At puer obsequiis apte praedulcibus ambos
Ad proprium semper cogens nectebat amorem.
Interea veteris scripti per debita currens
Omnia saeclorum series promissa trahebat.
Zachariae suboles desertis vallibus omnes
310Ad deponendas maculas clamore vocabat,
Fluminis ut liquidi caperent miranda lavacra,
Quis animae species abluta sorde niteret;
Esaias vates cecinit quod numine iussus:
«Vox late resonat desertis vallibus; amplas
315Instruite stratas, omnis sit recta viarum
Semita, quae Domini digne vestigia gestet.
Subsident colles, vallis complebitur omnis;
Corriget anfractus iteris bona linea recti
Corporeisque oculis lumen tractare serenum
320Omnibus indulget Genitor Dominusque salutis.»
$Ergo aderant populi passimque hinc inde ruentes
Complebant ripas avidique lavacra petebant.
Texta camelorum fuerant velamina setis,
Et zonae pellis medium cinxere prophetam,
325Et tenuem victum praebent silvestria mella.
Isque ubi tot populos diversis sedibus ortos
Inruere ad fluvium cernit, sic incipit ore
«Vipereae gentis suboles, quis debita vobis
Supplicia urgentesque iras evadere monstrat?
330Sed facite, o miseri, fructum, si paenitet, aptum,
Nec generis vestri tollat fiducia mentes.
Nam facile e saxis etiam pro nomine plebes
Succedet vestro, suboles quia degener errat.
Proxima roboreis iamiam radicibus instat
335Cunctorum ante oculos acies levata securis.
Caedentur silvae steriles ignemque fovebunt.
Nunc ego praeteritas maculas in flumine puro
Abluere institui; veniet sed fortior alter,
Cuius vincla pedum non sum contingere dignus.
340Abluet ille hominis sancto spiramine mentem
Flammarumque globis purgabit noxia corda.
Illius et manibus ruralis pala tenetur
Et propria ipsius purgabitur area frugum
Horreaque implebit secreti copia farris
345Aeternusque leves paleas populabitur ignis.»
Haec ait et properis per silvam passibus ipsum
Cernit Iordanis veneranda lavacra petentem.
Sed vetat increpitans vates et talia fatur:
«Tune meis manibus dignaris mergier undis,
350Cum tua me melius possint mundare lavacra?»
Dixit Iohannes cui talia reddit Iesus:
«Nunc sine, nam decet hoc, sic sancta per omnia nobis
Iustitiae consectandus complebitur ordo.»
Haec memorans vitreas penetrabat fluminis undas.
355Surgenti manifesta dei praesentia claret.
Scinditur auricolor caeli septemplicis aethra
Corporeamque gerens speciem descendit ab alto
Spiritus aeriam simulans ex nube columbam
Et sancto flatu corpus perfudit Iesu.
360Tunc vox missa Dei longum per inane cucurrit
Ablutumque undis Christum flatuque perunctum
Adloquitur: «Te nate, hodie per gaudia testor
Ex me progenitum, placet haec mihi gloria prolis.»
Tum petit umbrosos montes et lustra ferarum
365Obsequiumque illi Patris praebere ministri
Certabant rapidi, mox livor daemonis atram
Cum terrore rapit mentem, nec defuit aegro
Temptandi interea Christum versutia fallax.
Quadraginta illi fuerant ex ordine soles,
370Ex quo nulla cibi potusve alimenta dabantur.
Sed contexta simul firmi ieiunia cordis
Terrarum ad regnum mentis secreta tenebant.
Tunc epulas demum monuit conquirere corpus.
Horrendi interea sceleris fallacia temptans:
375«Si te pro certo genuit Deus, omnibus, inquit,
His poteris saxis forti sermone iubere
Usum triticei formamque capessere panis.»
Christus ad haec fatur: «Nil me iam talia terrent;
Nam memini scriptum, quoniam non sola tenebit
380Vitam credentis facilis substantia panis,
Sed sermone Dei complet pia pectora virtus.»
Rursus at ille dolos versutis artibus aptans
Nectere temptator properat. Nam moenibus urbis
Mox inferre pedem sensit, vis livida Christum
385Culmine marmoreo fecit consistere templi.
Tum sic adgreditur vocis fallente veneno:
«Si Deus est vere genitor tibi, culmine templi
Aera per vacuum saltu iaculabere corpus.
Testis erit scriptura tibi, quae spondet aperte
390Mandatum summi Genitoris tale ministris,
Ut lapsum studeant casu defendere corpus;
Et famulis manibus current tua membra levare,
Ne lapidis laedat summas offensio plantas.»
Reddidit his Christus dictis contraria dicta:
395«Me meminisse magis scripti caelestis oportet,
Ne vires Domini fidens audacia temptet.»
Rursus in abrupti montis consistere celsis
Mox furibunda iugis sensit fallacia Christum,
Ostendens olli fulgentia regna per orbem:
400«Cernis, ait, quae sit tantarum gloria rerum?
Cuncta tuo possum iamiam concedere regno,
Talia donantem si me veneratus adores.»
Tunc sic instantem dictis reiecit Iesus:
«Effuge pestiferi rabies vaesana veneni;
405Haereat ut semper nobis immobile iussum,
Ut iustus caeli Dominum devotus adoret
Unius et famulans veneretur nomen in aevum.»
Talibus excussus fugit per devia daemon.
Ille ubi Iohannem cognovit car,eris umbris
410Inmersum, tristi compressit corde dolorem,
Finibus et statuit Zabulonum ponere sedes,
Ut dictum Esaiae concurreret ordine saecli:
«Terra Zabulonum et regionis Neptala nomen,
Et via trans pelagus longe Galilaea per arva
415Trans et Iordanen gentes populique tenebris
Inclusi magnum lumen subitumque videbunt.
In mortisque illis umbra residentibus alma
Exoritur fidei resplendens luce voluntas.»
Ergo instare Dei regnantis munera Christus
420Nuntiat increpitans praeconia larga salutis.
Praeteriensque videt ponti per litora fratres,
Praesolidum Simonem, dignum cognomine Petri,
Andreamque simul; sinuosa volumina lini
Piscibus insidias disponere marmoris undis.
425«Nunc, inquit, pisces capitis maris aestibus altis,
Sed me si libeat sectari, fortia vobis
Provenient hominum praepulchra indagine lucra.»
Olli confestim firmato pectore certi
Retibus abiectis pariter praecepta sequuntur.
430Post fratres Iacobum Iohannemque marinis
Insidias gregibus maculoso innectere textu
Ut vidit similemque dedit de litore vocem,
Illi Zebedeum genitorem in puppe relinquunt
Ilico sectantes pulcherrima iussa salutis.
435Exhinc per terram Galilaeam sancta serebat
Insinuans populis regni praeconia Christus
Donabatque citam invalidis aegrisque medellam;
Et mox crebra procul Syriam iam fama tenebat
Mille sonans linguis praesentia munera Christi.
440Denique certatim languoris tabe peresos
Diversisque malis nexos, quis longa dolore
Absumpsit populans membrorum robora tabes,
Monstrabant Christo; facili sed munere cunctos
Reddebat propere miranda ad gaudia sanos.
445Iamque animae ipsius morbi saevique furores
Et lunae cursum comitata insania mentis
Discessere gravi sermonis pondere iussa.
Illum stipantes miracula magna moventem
Mixtae sectantur turbae Solymique Syrique
450Et Iudaea frequens populis Galilaeaque plebes,
Quos et Iordanis dirimit stagnante fluento.
Hos populos cernens praecelsa in rupe resedit
Ac sic discipulis gremium cingentibus infit:
«Felices humiles, pauper quos spiritus ambit,
455Illos nam caeli regnum sublime receptat.
His similes mites, quos mansuetudo coronat,
Quorum debetur iuri pulcherrima tellus.
Hoc modo lugentes solacia magna sequentur.
Pabula iustitiae qui nunc potusque requirunt,
460Illos plena manet satiandos copia mensae.
Felix, qui miseri doluit de pectore sortem,
Illum nam Domini miseratio larga manebit.
Felices, puro qui caelum corde tuentur,
Visibilis Deus his per saecula cuncta patebit.
465Pacificos Deus in numerum sibi prolis adoptat.
Felices nimium, quos insectatio frendens
Propter iustitiam premit; his mox regia caeli
Pandetur. Gaudete, operum quos iusta tenentes
Urgebit praeceps stimulis iniuria saevis;
470Plurima nam merces vobis servatur in aethra,
Namque prophetarum fuit insectatio talis.
Discite, vos hac in terra salis esse saporem.
Hic sapor amissa si iam virtute senescit,
Quae salis absumptos acuet substantia gustus?
475Nec quisquam vani post haec superest salis usus,
Ni longe abiectum cuncta ut vestigia calcent.
Vos estis mundi clarum (ne abscondite) lumen.
Nam quis praecelsis inpostam rupibus urbem
Occultare queat? Vestrum sic lumen ad omnes
480Perveniat rerumque decus sub luce serena
Ponatur. Cunctis genitoris gloria vestri
Laudetur, celsi thronus est cui regia caeli.
Non ego nunc priscas leges dissolvere veni
Vertere nec, veteres ponunt quae iussa prophetae;
485Omnia nam vobis per me complenda manebunt.
Vera loquor, donec caeli terraeque marisque
Interitus veniat, legis ne littera saltem
Aut apicis parvi gracilis distinctio deerit,
Omnia quin fiant digesto ex ordine saecli.
490Si quis enim minimam mandati solvere partem
Ausus erit, pariterque homines audendo docebit;
Hic minimi nomen caelesti in sede tenebit.
At quicumque operis proprii moderamina servans
Inviolata simul tradet praecepta priorum;
495Magnus erit magnique feret trans sidera nomen.
Audistis veteris iussum moderamine legis:
Humano si quis macularit sanguine palmas,
Ille reus ferro persolvet vindice poenas.
Ast ego praecipiam, ne quis consurgere in iras
500Audeat atque odio fratri, fervente moveri.
Nam reus hic aequo poenas sub iudice pendet.
Nec minor illorum convicia flamma sequetur,
Qui fatui miserive cient sub nomine fratrem.
Sin offerre voles, venerans altaria, munus
505Et tua tunc tacitae mentis penetralia tanget,
Quod tibi sit cum fratre domi suscepta simultas,
Munera cuncta illic adytis admota relinque
Et prius ad pacem properans transcurre petendam.
Fraterno demum iam conciliatus amori
510Offer grata deo tranquillo pectore dona.
Est tibi praeterea semper contraria virtus
Corporis; hoc casti celeri curetur amore,
Dum rapidae tecum graditur per compita vitae.
Accusabit enim polluti corporis usus
515Et te sublimi statuet sub iudice vinctum.
Damnatum rapient ad vincula saeva ministri
Nec prius e tenebris solveris carceris atri,
Ultima quam minimi reddatur portio nummi.
Haut ignota, reor, vobis stat cautio legis
520Corpus adulterio prohibens, sed nunc mea iussa
Occulta internae frenant molimina mentis:
Nec minus optati quam facti poena luenda est.
Si te forte oculi dextri laqueaverit error,
Auctorem miserae properans convellito labis
525Et iaculare procul. Nam membrum perdere refert
Exiguum, flammis quam totum dedere corpus
Perpetuisque animam pariter convolvere poenis.
Et si dextra manus mentem per devia ducit,
Erroris causam praestat decidere ferro,
530Quam totum aeternis corpus concedere flammis.
Praecipiunt veteres, si quis conubia rumpit,
Scribere discidium, iuris feralia verba.
Sola viri recte discedat adultera tectis,
Ast aliae maneant, nam casti iura pudoris
535Auctore amittit mulier deserta marito.
Antiquae leges prohibent periuria linguis,
Sed nostris cedat iurandi audacia iussis.
Nec fas est homini caelum iurare per altum,
Quod sedes Domini, nec quae vestigia gestat
540Terra Dei, Solymaeve urbis venerabile nomen,
Quod regis magni propria est, iurabitur umquam.
Nec caput in proprium cuiquam iurare licebit,
Namque potestatem minimi non esse capilli
Cernitis, albumve aut nigrum mutare colorem.
545Est est sufficiat, quod non est dicite; non est.
Quod superest istis, totum fallaciter aegro
Suggeret obreptans animo via tetra veneni.
Pervulgata diu legis praecepta tenetis,
Laedentem semper similis vindicta sequatur;
550Sed tranquilla malum melius patientia vincet,
Ac si quis partem palma percusserit oris,
Mox aliam vultus partem praebere memento.
Auferet aut tunicam si quis vi iudicis instans,
Cede libens pariterque ferat tua pallia secum.
555Si te forte aliquis passus per mille iubebit
Ire viam gravidique oneris perferre laborem,
Mox perges aliudque iteris comitabere duplum.
Si quis egens poscet vel si simulabit egentem,
Ex animo miserans largire; aut mutua si quis
560Orabit, tribue, et mitem ne subtrahe vultum.
Nec tibi sit placitum, solis succurrere amicis
Aut caecis odiis inimicos ducere dignos.
Quin ego praecipiam semper blando esse per omnes
Obsequio precibusque Deum mollire benignis
565Pro vita ipsorum, qui vos excindere gaudent
Adversisque truces animis odiisque sequuntur.
Nam genitor noster communia lumina solis
Communesque dedit pluvias iustisque malisque.
Quod si coniunctos tantum veneramur amicos,
570Quis locus hic iustae poterit mercedis haberi?
Servit amicitiae tantum gens dedita lucris.
Sed vos perfecto similes estote parenti.
Sicubi iustitiae pandetur pulchra facultas,
Devitate oculos hominum; nam nulla manebit
575Merces, posterius quae factum tale sequatur.
Adplaudet tantum sterilis laudatio vulgi.
Sed quod dextra facit, faciat; nescire sinistram
Conveniet; iustis meritis tum digna rependet
Occulti solus scrutator praemia cordis.
580Sunt, quos praetumidae tollit iactantia mentis,
Et precibus propriis gaudent adsistere turbas
Multifluisque diem verbis ducendo fatigant;
His votis pompae fructus succedit inanis.
Sed secreta domus precibus penetralia castis
585Claudantur paucisque Deum venerabere verbis.
Scit pater ipse, tui quae sit trepidatio cordis.
Nil absente Deo loquimur, nil abdita clausum
Pectoris antra tegunt, praesens Deus omnia cernit.
His igitur votum placeat concludere verbis:
590Sidereo genitor residens in vertice caeli,
Nominis, oramus, veneratio sanctificetur
In nobis pater alte tui: tranquillaque mundo
Adveniat regnumque tuum lux alma reclaudat.
In caelo ut terris fiat tua clara voluntas,
595Vitalisque hodie sancti substantia panis
Proveniat nobis; tua mox largitio solvat
Innumera indulgens erroris debita pravi;
Et nos haut aliter concedere foenora nostris.
Tetri saeva procul temptatio daemonis absit
600Eque malis tua nos in lucem dextera tollat.
Sic etenim genitor populis delicta remittet,
Si vestra alterni vobis peccata velitis
Cedere nec durum erratis intendere pectus.
Sunt etiam praegrata Deo ieiunia plebis;
605Sed propriam multi faciem foedare laborant,
Quo vanam captent hominum ieiunia famam.
Tu vero et grato crinem nitefactus olivo
Laetantem puris de fontibus ablue vultum,
Ut solus genitor devoti pectoris altum
610Servitium cernens laudet meritumque rependat.
Vanum est defossis terra invigilare talentis.
Illic aerugo et tineae dominantur edaces,
Cunctaque diripiunt fures egesta latebris.
Condite thesauros vobis in vertice caeli;
615Non aerugo illos tineaeve aut horrida furum
Factio diripiet. Vobis ubi condita res est,
Illic corda etiam simili dicione tenentur.
Corporis est lumen, quo publica lumina cernis;
Sed si pura acies oculis simplexque nitebit,
620Clare totius splendebunt corporis artus.
Sin vero nequam fuerit parvumque videbit,
Obscurae incumbent super omnia membra tenebrae.
In nigras lumen sed si convertitur umbras,
Ipsis horror erit quantus sine luce tenebris?
625Nemo potest dominis aeque servire duobus,
Unius aut odiis cedet vel cedet amori,
Nec pariter dominum servus patietur utrumque.
Haut umquam poterit quis divitiisque Deoque
Inservire simul; sed vos haec iussa tenete:
630Sollicitet proprio ne vos pro corpore vestis,
Neu faciles victus aegra disquirite cura.
Nonne animam pluris facimus, quam corporis escas?
Aut dubitat corpus quisquam praeponere vesti?
Aerias spectemus aves: num vomere presso
635Terga soli subigunt, iaciunt aut semina farris,
Aut segetum culmos incurva falce recidunt?
Proveniet tamen his satias potusque cibique.
Nonne Deo magis est hominum curatio cordi?
Nec dignum fuerat vestis suspendere curam
640Pectoribus nostris; non, si cubitalia possent
Incrementa suis homines inponere membris.
Cernite, per pingues agros ut lilia fulgent!
Non ulli tamen his umquam incubuere labores,
Nec Salomona illum, cum regni divitis aula
645Afflueret, talis contexit gratia vestis.
Quod si pratorum fruticumque virentia laeta
Ipse Deus vestit nostris obnoxia flammis,
Cur vobis potior non est fiducia patris?
Ergo cibum potum vestemque et inania cuncta
650Gentibus infidis terrenam linquite curam.
Vos potius digne caelestia quaerite regna
Iustitiamque Dei – spontanea cetera current –,
Crastina nec vobis curetur copia rerum;
Quisque dies sibimet satis est pro fraude diurna.
655Iudicium vestrum fugiat damnatio saeva;
Nam Dominus iuris vestri documenta sequetur,
Quae vos in terris statuetis tempore capti:
Mensuram tibi, quam ponis, portare necesse est.
Cernis adhaerentem festucam in lumine fratris,
660Nec tamen in proprio tignum consistere sentis
Atque oculum prius alterius purgare laboras,
Deripe sed proprio fallax de lumine lignum,
Tunc minimam alterius curabis demere aristam.
Ne canibus sanctum dederitis neve velitis
665Turpiter inmundis iactare monilia porcis.
Namque illa in coeno pedibus subiecta iacebunt
Conversique sues vasto vos vulnere rumpent.
Poscenti dabitur, quaerens inventa tenebit,
Pulsantique aditus foribus pandetur apertis.
670Vos homines natis panem poscentibus omnes
Non lapidem dabitis piscemve petentibus anguem;
Vos, inquam, rigidi, quibus alte est insita cordis
Durities, vestris dabitis semper bona natis.
Indulgens hominum genitor bona mitia digne
675Quam praestare magis gaudet poscentibus aequis!
Quae cupitis vobis hominum benefacta venire,
Haec eadem vestro cunctis praestate favore.
Haec legis summa est, hoc ius dixere prophetae.
Ite per angustam, iusti, super aethera portam.
680Quam lata et spatiosa via est, quae limite laevo
Praeruptum convolvit iter caligine mortis,
Innumeraeque illam penetrant per prona catervae!
Vitalis vastis stipatur semita saxis,
Celsaque vix paucos ducit per scrupea virtus.
685At si quos nimium fallax inlexque malorum
Planities suasit deformi lubrica lapsu,
Arripit hos pronosque trahit velut impetus amnis,
Aut alacer sonipes ruptis effrenus habenis,
Aut rectoris egens ventosa per aequora puppis.
690Observate illos, falso qui nomine vobis
Insidias faciunt appellanturque prophetae.
Hos ovium species vestit, sed saeva luporum
Pectora fraude tegunt, lacerantque incauta trahentes
Agmina cedentum, saevus quos decipit error.
695Fructibus e propriis noscuntur talia monstra;
Quemque petat finem fallax doctrina videndum est.
Nam neque de tribulis ficus nec sentibus uvas
Provenisse umquam ruris per terga notastis.
Utque arbor proprio vestitur germine pomi,
700Sic dolus illorum fructu monstrante patescit.
Non ego palpantum verbis et honore movebor,
Nec, me quod dominum praeblanda adolatio dicet,
Praemia caelestis capient spontanea sedis.
Illi sed merito gaudebunt munere regni,
705Qui facient nostri genitoris iussa volentes.
Adveniet mox summa dies, quae iure severo
Praemia iustitiae tribuet scelerique gehennam.
Tunc mihi multorum clamabit talia fletus:
Nonne tuo quondam magnae sub nomine nobis
710Virtutes sanctis domuerunt omnia iussis?
Saepe etiam nostra est vox adnumerata prophetis
Servivitque tuo nobis sub nomine daemon.
Tunc iurabo illis, quod talis cognita numquam
Vita mihi est hominum, gestis quae sordet iniquis.
715Quisque meis monitis auresque et facta dicabit,
Hunc aequabo viro solidis fundamina saxis
Ponenti, librata super cui moenia surgent.
Illa domus pluviis ventisque inlaesa manebit
Torrentumque minas firmato robore vincet,
720Haerent inmotae quoniam fundamina petrae.
Qui vero auditu tantum mea iussa tenebit
Diversisque procul factis per lubrica perget,
Hunc similem faciam, volucri qui fulcit harena
Fundamenta domus; primo cui flamine venti
725Et pluvia infusis coepit cum incumbere rivis,
Omnis subverso procumbit pondere moles
Insequiturque gravi tectorum strage ruina.»
Talia dicentem magna admiratio plebis
Inmensum stupuit, quoniam transcenderat alte
730Doctrinam veterum Christo concessa potestas.
Denique linquentem celsi fastigia montis
Stipabat gaudens populorum turba sequentum.
Ecce sed horrenda confixus viscera tabe,
Quem toto obsessum foedarat corpore lepra,
735Procubuit venerans iuvenis Christumque precatur:
«Ut caream tandem languoris pondere tanti,
Sufficiet voluisse tuum.» Tum dextera Christi
Attactu solo purgavit lurida membra.
Incolumique dehinc celare haec gaudia iussit,
740Et legi parens offerret munera templo.
Inde recedenti supplex se protinus offert
Centurio et precibus proiectus talibus orat:
«Inpubis pueri cruciatur spiritus aeger,
Cuius cuncta repens membrorum munia languor
745Dissolvit vitamque tenet iam poena superstes.
Sed iussu miserere precor, nam tecta subire
Crimina nostra vetant vitae lucisque parentem.
Nunc verbo satis est iubeas remeare salutem.
Subiectos mihi saepe viros sic nostra potestas
750Officiis verbo iussis parere coegit.»
Dixerat. Ille viri motus precibusque fideque
Talia conversus populo dat dicta sequenti:
«Haut umquam talem memini me gentia avitae
Invenisse fidem; sed veris discite dictis,
755Quod multos homines diversis partibus orbis
Progenitos caeli regnum sublime vocabit
Cum patribus nostris vitali accumbere mensae,
Progenies quorum caecis demersa tenebris
Dentibus horrendum stridens fletumque frequentans
760Perpetuis poenam cruciatibus acta subibit.
At tibi iam iuvenis mentis virtute fidelis,
Ut credis, veniet fructus cum luce salutis.»
Dixerat et dicto citius cum voce loquentis
Ad puerum celeris transcurrunt munera verbi,
765Ingressusque domum miles properante recursu
Praevenisse Dei laetatur dona medentis.
Aedes inde Petri sanctus penetrabat Iesus,
Cuius anhela socrus aestu febrique iacebat.
Utque illi dextram tetigit salvator Iesus,
770Sana ministerium praebebat femina mensis.