Spes michi longa nimis, pater o sanctissime patrum,
Obfuit: expectans senui, sponsumque morantem
Increpitans, revocansque domum; non littera supplex
Evaluit movisse loco, non ora relicte
Coniugis aut lacrime, quotiens sibi tristis et amens
Occurri, gemituque genas madefacta recenti.
Heu Parthis miseranda prius quam cara marito,
Qui michi labenti in cineres et sepe roganti
Auxilium aut sere saltem solatia mortis,
Nil nisi blanditias tempusque trahentia verba
Reddidit ac miseram tenui spe pavit amicam.
Nunc reditum morbus, nunc questio lenta retardat
Quid videant anime felices, corpora postquam
Exuerint, nunc perplexas componere leges
Aut mores formare novos, nunc destinat arces
Aerias celoque pares attollere turres.
Interea dum multa parat, dumque ultima semper
Cura mei, externis nimium dum torpet in oris,
Tempus abit fugiuntque dies morsque impia tandem
Abstulit eterna prefixum lege tributum.
Sic vidue viduata domus tenebrisque tenebre
Accessere meis. Sed enim miserata superne
Te pietas divina michi servabat egenti.
Sepe dolet mens ceca hominum trepidatque gemitque
Est ubi gaudendum: rumor modo mortis acerbe
Intulit haud merita subitum pietate dolorem.
Mox super adveniens misere michi nuntius alter
Detersit lacrimas, atram deponere vestem
Iussit et eximio felicem coniuge dixit.
Obstupui auditis et vix bene credula veri
Multa sub ambiguo versabam pectore mecum
Gaudia non capiente animo. Certissima postquam
Nuntia magnanimi nomen Clementis ad aures
Fama tulit nostras, timui ne leta repente
Opprimerent fragilem nimia dulcedine mentem.
Letior haud caro genetrix fuit obvia nato,
Quem periisse truci quondam sub Marte putabat:
Ergo iter arripiens, glacialem transvehor Alpem,
Letitia minuente viam et mulcente laborem,
Ante pedes ventura tuos, dulcissime coniunx.
Alme parens, miserere, precor, nostram ve querelam
Suscipe, neu viduam, sponse, patiare senectam.
Non ignara quidem nec rerum nescia veni.
Est tibi longinque, fateor, telluris origo,
Est patrie predulce solum; seriesque iuvente
Est aliis traducta locis. Sunt agmina regum
Cara nec exiguos tibi Gallia iungit amicos.
Hec nocitura michi poterunt fortasse videri,
Sed sponse superabit amor pietasque decusque
Sedis honorate. Quanquam tibi protinus uni
Omnia subiaceant, dominum licet ultima norint
Regna suum, herculeis qua consignata columnis
Hellespontiaco tellus distinguitur estu:
Hec tamen est tua prima domus, tua maxima sedes,
Quam sacri tenuere patres, quam corpore Petrus
Innocuo, parili quam Clemens nomine pressit.
Tu, Clemens, qui Petrus eras, hanc cernere sedem
Nonne voles cupiesque caput contingere mundi?
Nonne pedis iuvat in solido vestigia saxo
Fixa salutiferi faciemque agnoscere Christi?
Vel que femineo servatur condita panno
Vel populo, que visa olim sub vertice templi
Emicuit, perstatque minax horrore verendo?
Quid referam nostre cunabula parva salutis
Et sacros postes, ubi rerum conditor ingens
Conticuit, somnos blande suadente Maria,
Lac quoque vel puero optatum vel virginis alme
Leve puerperium? puraque ex carne recisam
Particulam infanti? preciosaque fragmina vestis
Et custoditos in secula nostra capillos?
Quid digitum Agnetis? ut nunc quoque fulgidus ornet
Annulus, imposuit cupida quem mente minister
Prorsus inardescens, sacroque assenserit illa
Coniugio ac tali placarit federe flammas?
Quid Petri trepidantis iter dominique monentis
Occursu posuisse fugam et rediisse volentem,
Compresso terrore, senem, cuntisque paratum
Exequar? Ipse oculis spectacula pulcra videbis.
Extat opus laterisque tremuit domus arcta caduci
Est testis pictura rei, cui (maxima quevis
Causa vocet) celerans impendet sepe viator,
Nec se ficta quidem, sed vivos cernere vultus
Colloquiumque audire putans conterritus heret.
Tristis imago Dei romana palatia versus
Tendit enim. Contra ille humilis similisque precanti
Flectitur et pavido gradientem suspicit ore.
Si mortis secura igitur vestigia flexit
Ille retro, nec pertimuit tormenta crucemque
Me repetens, tu quid dubitas, cui dulcia mecum
Omnia, cui placide patet augustissima vite
Conditio, et summi tranquillum culmen honoris?
Quid capita heroum memorem, claramque Iohannis
Ore cicatricem rigido? duramque levite
Craticulam et gemino fecundum martire bustum?
College cessisse locum, quo maximus hospes
Traditur, immotis ubi nunc amplexibus ambo
Felices sine fine iacent. Quis cunta Calisti
Funera dinumeret cumulis surgentia miris?
Osseus est paries illic, ubi terra cruentis
Imbribus et sacra distillant tabe caverne.
Quis ve Vaticano latitantia corpora claustro
Expediat, que, summe parens, agnoscere coram
Quid nisi celestis fuerit regionis imago?
Condita quin etiam supremo menia monte
Estive nivis inditio, delubraque partu
Obruta virgineo et fontem torrentis olivi
Ac Tybridos commixta vadis nova flumina cernes,
Quasque dedit scatebras Pauli sanctissima cervix
Dulcis aque: quo Silvester latitarit in antro,
Que Constantino species oblata deorum
In somniis, niveo quas idem marmore crustas
Liquerit infamem monstrato gurgite morbum
Propellens, ut cepta Deo lis teste quierit;
Quod Magus infando macularit corpore saxum,
Fluxerit offenso quisnam de numine sanguis
Quaque sacer tellure cruor; quis vindice celo
Sanctorum capitum per maxima menia fures
Nexibus implicuit foribusque avertit apertis
Ac trepidos meritam ad mortem circumtulit error.
Non ego nunc Aron virgam, nec federis arcam
Nec testamenti veteris mea pignora quot sint
Quotque novi monimenta sequar. Prius astra serene
Noctis et Oceani numero stringentur arene.
Illa libens sileo, que sponso magna minori,
Que vel prima forent, tam multis clara triumphis
Limina, tot celebres, domitis regionibus, arcus,
Insculptosque duces inscriptaque marmore bella:
Ista nichil motura animum et vulgata relinquo.
Hos equidem ex multis, reor, admiraberis actus
Cesareos, ut Tarpeio vestigia colle,
Fatidice quondam ductu monitisque Sibille,
Presserit Augustus Cesar, visoque feratur
Obstupuisse Deo, quid tum nisi talia volvens?
«Alme puer, decus ethereum, stirps certa Tonantis,
Ista tibi simul atque tuis urbs inclita semper
Prestabit sedem, celique vocabitur ara
Iste locus, surgens matris sub nomine templum.
Tu dominum rerum carosque habitare nepotes,
Omnipotens, hac arce iube populosque subesse
Atque duces validasque urbes regesque superbos».
In manibus Deus ecce tuis et fata locarunt
Profuerint ne preces an sparserit irrita ventus
Tam pia verba ducis; quem tu de pectore nostro
(Per cuntos, age, celicolas) averte pavorem.
Nobilis etherei superest natique patrisque
Ultio terrigenis nato commissa patrique.
Cuius non animum moveant tam grandia rerum
Nomina, sub nostras Ierosolima ducta secures,
Vilis et Ausonia venalis turba sub hasta?
Nec minus admirans romani frena tenentem
Principis accipies viduam natique perempti
Poscere vindictam, simul illum fronte benigna
Impendere pium misere, dare verba gementi,
Pollicitis captare moras. «Nempe ipse revertar,
Lege caput sontis feriam». — Contra acrius illam
Obniti et cohibere manu: «Spes ista futuri,
Quid nisi forte redis?» — Meus hec successor. — «Honori
Quid virtus aliena tuo?» — Qua voce coactum
Sistere prerapidas acies et figere signa,
Nec prius averti quam iusto colla nocentis
Supplicio afficeret; lenito pectore tandem
Femineo, tenuisse viam victricibus astris.
Quo merito infernis valida prece raptus ab umbris
Nunc felix celo fruitur. Nec fortius ullo
Exemplo flectendus eris. Pro coniuge supplex
Advenio, ne temne preces, neu debita differ
Tempus in ulterius. Quid quod prius ipsa placebam
Quam tibi iuncta forem? Pigeat nisi vera fateri
Et nisi sordet inops, vetus est nisi nupta pudori,
Congressus optare meos faciemque solebas.
An verear ne cara minus tibi sim tua, quam dum
Alterius fueram? Vulgi mos iste prophani,
Insperata petit cupide, possessa relinquit,
Et probat et damnat temere, et fastidit et ardet.
At tibi mens alia est, nunquam vulgaria tanto
Corda dedit natura viro. Cur publica differs
Gaudia? Cur cessas? Tibi me, michi redde quietem,
Italie mundoque decus, finemque malorum.
Quem si fata vetant absentem prospice saltem
Et memor esto mei. Nutant ingentia longo
Templa situ lassisque tremunt iam menibus arces
Pretenduntque gravem, nullo reparante, ruinam.
Rara michi veteris superant insignia forme
Effigiesque antiqua perit. Vix illa putabor,
Si prope conspiciar: sic me fregere labores
Assidui longusque dolor viduumque cubile
Coniugibusque orbata domus. Tot tristibus una
Maiestas invicta viget, sintque omnia quanquam
Obruta, supremis inerit per secula saxis.
Est michi sacra domus gemino fundata Iohanni
(Heu dolor, heu pietas, heu versus ad arma vetuste
Religionis honor!) flammis absumpta nefandis.
Tecta diu neglecta iacent. Succurre nec ultra
Nix sacrum premat alta solum, pariesque nec imbri
Nec vento assidue circum quatiente fatiscat.
Impleat hic factis meritum clementia nomen
Et tua tangantur nostro precordia damno,
Quod quondam caput exanimis (miranda relatu,
Vera tamen memoro) et pallentia contigit ora,
Quo furibunda die sanctis incendia muris
Heserunt, tremefacta novo pia turba tumultu
Et circum sua damna frequens afferre parabat
Auxilium frustra; namque hinc violentia favillas,
Hinc fumi per inane globos simul aura ferebat,
Arcebatque aditu. Iam tum penetralia raptim
Dum vacuat trepidus, pereant ne cunta, sacerdos,
Pancratii caput extulerat mediosque per ignes
Gestabat voti compos, generosa supellex
Splendidior gemmis, rutilo preciosior auro,
Sanguineo sudore palam, lacrimisque vicissim
Largiter interea (monstrum memorabile semper!)
Manabat, proceresque turbamque exterruit omnem.
Testis adest populus. Quid spem michi preripit ergo?
Lumina viva negent lacrimas, quas protulit horrens
Sinciput, et sicci stillarunt verticis ossa?
Quin et Achillei et socii domus inclita Nerei
In titulos erecta tuos? Suprema minatur
Arcus effigies; sed adhuc specimenque superni
Quatuor alterno radiant splendore columne:
Ille etiam suprema tremunt, custode sine ullo,
Auxiliumque tuum expectant. Miserere nec illam
Celsior arx memori tulerit de pectore sedem.
Non etenim nostro quamvis celum omne Tonanti
Pareat, astrorum quamvis regat ille meatus,
Neglexit terras ideo, rerum ve minorum
Cura fugit, meminit sibi que cunabula mundus
Obtulit infanti, quidnam vaga prebuit unda
Obsequii, quid terra manens, quid flamma, quid ether.
Nec tibi iam celique gradus et summa tenenti
Excidat affectus veteris cognominis, unde
Vectus es ad superos. Solio Salvator ab alto
Spectat Aventini disiectum vertice templum,
Teque parum faustis succurrere menibus orat.
Infinita sequor. Quot sunt michi templa quot arces,
Vulnera sunt totidem. Crebris confusa ruinis
Menia reliquias immense et flebilis urbis
Ostentant lacrimasque movent spectantibus. His tu
Affer opem, qui cunta potes; cui debita soli
Nostra salus, vidue casus miserere malignos.
Hoc unum post multa precor. Breviore recursu
Annus eat redeatque sacer, mundoque salubris
Stet morbis medicina patens, sit proxima culpe
Spes venie, pelagusque gravi iactante procella,
Sit prope naufragium portus, ne litora longe
Dum petimus, miseri mediis moriamur in undis.
Nam quis ad extreme longissima tempora vite
Pervenit aut evi centenos conficit annos?
Non modo tantorum corpuscula nempe dierum
Prestat iners natura homini. Pretervolat etas,
Vivimus et morimur oculi trepidantis in ictu.
Ergo retro metam statuas, que crimina mundi
Diluat absolvatque reos et vincula frangat,
Nec nova res petitur, nec scriptis dissona sacris,
Que tibi nota uni, nisi me tua fama fefellit;
Certo ego commemini, dum quinquagesimus annus
Sanctus in orbe fuit, Dominique hec iussa notavi:
«Sanctificabis eum, qui noxia cunta remittet,
Et Iubileus erit». Scis quid loquor. Annue tandem
Quod tua Roma gemens genibusque affusa precatur.
Nam michi devotas quando omnia regna cathervas
Transmittent italisque fluent a finibus urbes
Limina sanctorum cupidamque invisere matrem,
Tunc dominum licet absentem complexa videbor
Ipsa meum. Dulces genetrix velut anxia natos,
Coniuge longinquo, circum sua pectora cernens
Seque virum spectare putans, complectitur illos,
Quos videt et presso suspirat conscia voto:
Sic ego conspiciens, quorum sumus ambo parentes,
Meque laresque meos solabor prole frequenti,
Perdita possessis mulcens et tristia letis.