(0569B)Augustos opibus celebres praecellis et armis,
Sed LUDOVICE Dei Caesar amore magis.
(0570B)Principis opto loqui praeconia promptulus almi:
Conferat Omnipotens, qui valet, arma mihi.
(0571A)Caesaris armigeri conor describere gesta,
Quae recitat merito mundus amore pio.
Forte foret satius coeptis insistere rebus,
Plangere delicti gesta nefanda mei.
Cum sim rusticulus, norim nec claustra Camenae,
Nec possim comptos promere in arte modos.
Sed me cunctantem refovet clementia Regis,
Qui potius votum, munera quam recipit.
Cogit et exsilium, fateor, nos talia nostrum;
Muneribusque carens porrigo quae mihi sunt.
Non ego gestorum per singula quaeque recurram:
Nec fas, nec potis est, nec valet ingenium.
Si Maro, Naso, Cato, Flaccus, Lucanus, Homerus,
Tullius, et Macer, Cicero, sive Plato;
Sedulius, nec non Prudentius, atque Juvencus,
(0571B)Seu Fortunatus, Prosper et ipse foret:
Omnia famosis vix possent condere chartis,
Atque suum celebre hinc duplicare melos.
Ast ego lintre rudi rimoso navita remo
Immensi pelagi hocaequor adire volo.
Dextera quae Petrum fluctu superante fidelem,
Ne pereat, relevat, addidit atque rati,
Haec me praecipitem servet miserando per undas,
Conferat ad portum, Caesar opime, tuum.
Jam mihi carmen eat Ludovici promere gesta,
Paucaque de multis pagina nostra legat.
Tempore Francorum Caroli dum sceptra vigebant,
(0572A)Quem celebrat totus orbis honore patrem,
Francia dum latos sparsisset ubique fragores,
Atque suum celebre nomen in orbe foret:
Tum Carolus sapiens sceptrorum insignia proli
Divisit, procerum consiliante choro.
Scilicet aequivococessisset Francia sorte,
Successor tandem si valet esse patris.
Italiae regnum Pippinocessit amato.
At, Ludovice, tibi regnaAquitana dedit.
Partibus aequatis crebrescit fama per orbem,
Et Ludovicus ovans credita regna petit.
Prodigium fuerat sic hunc vocitasse parentes,
Quod foret insignis marte, potensque, pius.
Nam Ludovicus enim ludi de nomine dictus
Ludere subjectos pacificando monet.
(0572B)Seu quis Franciscam mavult reserare loquelam,
Nominis ut possit noscere notitiam,
Nempe sonat Hluto praeclarum, Wigch quoque Mars est:
Unde suum nomen composuisse patet.
Jam puerexcelsus sacro spiramine plenus,
Auxit honore locum Marte fideque suum.
Christicolum celerans ditavit munere culmen;
Reddidit ecclesiis munera prisca sacris.
Ordine composito recreavit subdita regna,
Lege regens populum cum pietatis ope.
Vasconesrabidos domuit pius arte magistra,
(0573A)Deque lupis torvis progeneravit oves.
Denique ad Hispanos convertens concitus arma,
Finibus a propriis expulit ipse procul.
Culmina terrarum, vel quot castella peragrans,
Subdidit imperiis, arma ferente Deo,
Sunt mihi nota minus; vel si modo nota fuissent,
Non poterat stolidus cuncta notasse stylus.
Sed quae fama recens stupidas pervexit ad aures,
Incipiam canere: caetera linquo catis.
Urbs erat interea Francorum inhospita turmis,
Maurorum votis associata magis,
Quam Barchinonamprisci dixere Latini,
Romanoque fuit more polita nimis.
Haec Maurorum aderat semper tutela latronum,
Hostibus armigeris atque repleta satis.
(0573B)Quisquis ab Hispanis veniens rediensque silenter
Hanc ingressus, erant omnia tuta sibi.
Sueta fuit nostros semper populare maniplos,
Et reducum spolia haec capiebat ovans.
Multi namque duces vario hanc conamine belli
Obsedere diu: sed voluissefuit.
Armis, ingenio, seu quis cum qua arte valebat,
Sed pugnae studia compulit illa procul.
Namque erat insigni murorum pondere fulta,
Marmore praeduro structa vetusta nimis.
Junius albentes cum ducit in aethera messes,
Et matura Ceres falce secanda venit,
Francus habet muros, celerans per rura, per aedes,
Et sata praeripiens munera vastat agri,
Seucum vinetis soliti praedulcia Bacchi
Cogere vina: suus nec labor istud erat.
Ac veluti autumno densato milite turdi,
Aut variae volucres quis cibus uva manet,
Per vineta volant, rapiuntque feruntque corimbos,
Unguibus et rostris uva venusta perit.
Vinitor infelix nequidquam cymbala tristis
(0574A)Arce quatit summa, seu ciet arte sonos;
Nec facilis prohibere labor, quin agmine denso
Infesti coeant, diripiantque dapes.
Haud aliter Franci, cum primo tempora frugum
Adsunt, et pagimunera diripiunt.
Nec tamen haec duros potuit res frangere Mauros,
Nec varii eventus, armaque crebra ducum.
Vix quoque tot volucres tollebant munera Franci,
Quot sibi nauta celer per mare misit opes.
Temporibus multis res haec se contulit anceps:
Parte ab utraque ferunt aspera bella fore.
Tempore vernali cum rus tepefacta virescit,
Brumaque sidereo rore fugante fugit,
Pristinus ablatos remeans fert annus odores,
Atque humore novo fluctuat herba recens:
(0574B)Regni jura movent, renovantque solentiareges,
Quisque suos fines ut tueantur adit.
Nec minus accitu Francorum morevetusto
Jam satus a Carolo agmina nota vocat.
Scilicet electos populi, seu culmina regni,
Quorum consiliis res peragenda manet.
Occurrunt celeres primi, parentque volendo,
Quos sequitur propius vulgus inerme satis.
Considunt moniti. Solium rex scandit avitum;
Caetera turba foris congrua donaparat.
Incipiunt fari. Coepit tunc sic Carolites,
Haec quoque de proprio pectore verba dedit:
Magnanimi proceres, meritis pro munere digni,
Liminaquos patriae praeposuit Carolus,
Ob hoc cunctipotens apicem concessit honoris
(0574C)Nobis, ut populo rite feramus opem.
Annuus ordo redit, cum gentes gentibus instant,
Et vice partita Martis in arma ruunt.
Vobis nota satis res haec, incognita nobis:
Dicite consilium, quo peragamus iter.
Haec rex; atque Lupusfatur sic Santio contra,
(0575A)Santio, qui propriae gentis agebat opus,
Wasconum princeps, Caroli nutriminefretus,
Ingenio atque fide qui superabat avos.
Rex, censura tibi nobis parere necesse est,
Haustus consilii cujus ab ore fluit.
Si tamena nostris agitur modo partibus haec res,
Parte mea, testor, pax erit atque quies.
Duxque Tolosana fatur Vilhelmusab urbe,
Popliteflexato lambitat ore pedes.
O lux Francorum, rex, et pater, arma, decusque,
Qui meritis patres vincis et arte tuos,
Virtus celsa tibi, et rector sapientia, magne,
Concordi voto patris ab amne meant.
Rex age, consiliis, si dignor, consule nostris,
Atque meis votis rex pietate fave.
(0575B)Gens est tetra nimis Sarae de nomine dicta,
Quae fines nostros depopulare solet,
Fortis, equo fidens, armorum munere nec non,
Quae mihi notanimis, et sibi notus ego.
Moenia, castra, locos, seu caetera saepe notavi:
Ducere vos possum tramite pacifico,
Est quoque praeterea saeva urbisin finibus illis,
Causa mali tanti quae sociata manet.
Si pietate Dei, vestro faciente labore,
Haec capiatur, erit pax requiesque tuis.
(0576A)Illuc tende gradum rex, infer munera massis,
Et Vilhelmus erit praevius, alme, tuus.
Tum rex arridens verbis ita fatur amicis,
Amplectens famulum, oscula datque capit:
Gratia nostra tibi, Caroli sit gratia patris;
Dux bone, pro meritis semper habebis honos.
Haec quoque quae recinis, jam dudum pectoris arce
Ponere cura fuit: nunc recitata placent.
Consulo consiliis, ut poscis, consulo votis:
Adventum citius credito, France, meum.
Namque unum, fateor, cogor tibi dicere, Vilhelm,
Tu modo mente avida suscipe verba mea:
Si mihi vita comes Domino tribuente supersit,
Ut reor, atque meum prosperet ipse itiner,
Possim aut Barchinona tuos fera cernere muros,
(0576B)Quae tot bella meis laetificata canis,
Testor utrumque caput (humeris fortasse recumbens
Vilhelmi comitis, haec quoque dicta dabat)
Aut mihi Maurorum contra stet turba profana
Seque suosque tegens praelia Martis agat,
Aut tu Barchinona volens nolensque vetata
Pandere claustra jubes, et mea jussa petes,
Hoc dicto, proceres vario sermone fremebant
Almificis pedibus basia stricta dabant.
Tum rexBigonem verbis compellat amatum,
(0577A)Auribus in cujus dulcia verba sonat.
Ito celer Bigo: haec nostrorum edicito turbis,
Atque tuo nostra pectore verba sonat.
Virginis ut primum Titan conscenderit astrum,
Et soror in propria sede sequetur iter,
Agmine densato praefatae exercitus urbis
Moenia noster ovans occupet arma tenens.
Bigo facessit agens doctus mox orsa benigni,
Itque reditque, ferens inclyta jussa celer.
Rex pius interea Christi succensus amore,
Dat pia Christicolis moeniadigna satis.
Namque ferunt multas monachorum rite catervas
Instituisse Deo sub ditione sua.
Quod quis nosse cupit, rogo, regna Aquitana peragret,
(0577B)E quibus en unum chartula nostra canit.
Est locus insignis cultu seu relligione,
Cui Concasnomen rex dedit ipse prior,
Olim namque feris avibusque canoribusaptus,
Ignotusque homini pro feritate fuit.
Nunc quoque Christicolum resplendens agmine fratrum,
Quorum fama modo latius aethra petit.
Haec quoque cellapii constructa est munere regis:
Fundavit, coluit rebus, et officiis.
Valle sedet magna, praecincta flumineamoeno,
Vinetis, pomis, seu dapibus variis,
Rupibus excisis valido sudante labore,
Quo pateat locus hic, semita rege datur:
Dictus erat quondam frater cognomine Datus,
(0577C)Quem referunt primo illum incoluisse locum.
Hic quoque dum patrias servaret ab hostibusaedes,
Sospite matre sibi consociante domo.
Protinus heu pagum nimio vallante tumultu
RotinicumMauri destituerenimis.
Praevalidae praedae hujusce inter fore matrem
Affirmant, cunctas exuviasque domus:
Hostibus egressis profugus sua visere tecta
Certat, et ad notos quisque redire lares,
Datus ut agnovit propriam matremque domumque
Direptam, varium pectore versat onus.
(0578A)Prorsus equum phaleris ornans, se nec minus armis
Conjunctis sociis apparat ire sequax.
Forte fuit castrum vallo seu marmore firmum,
Quo reduces Mauri cum spoliis remeant.
Huc celer et socii Datus, cunctusque popellus
Certatim coeunt, frangere claustra parant.
Ac velut accipiter pennis per nubila lapsus
Ungue rapit volucrem, notaque ad antra fugit:
At sociae crocitant, raucasque per aethera voces
Nequidquam recinunt, atque sequuntur avem.
Ipse sedens tutus, praedam stringitque feritque,
Versat et in partes quas sibi cumque placet.
Non aliter Mauri vallo praedaque potiti,
Dati bella timent, spicula, sive minas.
(0578B)Tum juvenem muri quidam compellat ab arce,
Voce cachinnosa dicta nefanda dabat.
Date sagax, nostras modo quae res vexit ad arces
Te, sociosque tuos, dicito namque precor.
Si modo, quo resides, tali pro munere nobis
Dedere mavis equum, quo phaleratus abis.
Nunc tibi mater eat sospes, seu caetera praeda,
Sin autem, ante oculos funera matris habes.
Reddidit orsa sibi Datus non digna relatu:
Funera matris age: nec mihi cura satis.
Nam quem poscis equum, non unquam dedere dignor:
Improbe, haud equidem ad tua frena decet.
Nec mora: crudelis matrem consistit in arce,
Et nato coram dilaceravit eam.
(0578C)Namque ferunt, ferro primo secuisse papillas,
Et capite abscisso, heutua mater, ait.
Frendet enim infelix Datus pro funere matris,
Nunc huc, nunc illuc fluctuat atque gemit.
Nec patet illi aditus, nec vim, qua vindicet artus
Matris, habet; tristis, mente carensque fugit.
Omnibus amissis sumptis melioribus armis,
Incola mox eremi coepit inesse pius.
Durior ut quondam fuerat ferus in nece matris,
Firmior hinc remeat ad juga, Christe, tua.
Tempore nam multo haec secum solus agebat
(0579A)Hic, quia mundanum tempserat omne nefas.
Haec dum fama pii regis pervenit ad aures,
Mox Domini famulum ad sua tecta vocat.
Namque diem totum parili sermone trahebant
Rex, famulusque Dei, relligione pares.
Tum rex et Datus primo fundamina Concis
Infigunt, monachis castra futura parant.
Nuper quo valido recubabant agmine belvae,
Redditur inde Deo nunc quoque grata seges.
Interea regis proceres, populique phalanges
Dudum commoniti, jussa libenter agunt.
Undique conveniunt Francorum more catervae,
Atque urbismuros densa corona tenet.
Convenit ante omnes Carolo satus agmine pulchro:
Urbis ad exitium congregatille duces.
(0579B)Parte sua princeps Vilhelm tentoria figit,
Heripreth, Liuthard, Bigoque, sive Bero,
Santio, Libulfus, Hilthibret, atque Hisimbard,
Sive alii plures, quos recitare mora est.
Caetera per campos stabulat diffusa juventus,
Francus, Wasco, Getha, sive Aquitana cohors.
It fragor ad coelum, resonat clangoribus aether;
Clamor in urbe, pavor, fletus et omnis adest.
Haec quoque dum geritur, reduces fert Hesperus umbras,
Barchinona, tuas possidet hostis opes.
Lucida namque homines ut primum aurora revisit,
Commoniti comites regia tecta petunt;
Ordine quisque suo prorsus residuntque per herbam,
(0579C)Auribus attentis regia dicta rogant.
Tum soboles Caroli sapienti haec edidit ore:
Accipite hoc animis consilium, proceres.
Si gens ista Deum coleret, Christoque placeret,
(0580A)Baptismique foret unguine tincta sacri,
Pax firmanda esset nobis, pax atque tenenda,
Conjungi ut possit relligione Deo.
Nunc vero exsecranda manet, nostramque salutem
Respuit, et sequitur daemonis imperia.
Idcirco hanc nobis pietas miserata Tonantis
Servitiifamulam reddere namque valet.
Nunc nunc actutum muros properemus et arces,
O Franci, et redeat pristina vis animis.
Aeolico monitu rapidi ceu murmure venti
Per rus, per silvas, per freta cuncta volant.
Diripiuntque lares, segetes, silvaeque tremescunt;
Uncis vix pedibus ales aprica tenet
Nauta miser subito, velo remoque relicto,
Per mare fluctivagum lintea laxa trahit.
(0580B)Non aliter jussu Francorum exercitus omnis
Urbis in exitium itque reditque frequens.
Curritur in silvas, passim sonat acta securis,
Caeduntur pinus, populus alta cadit.
Hic scalas operatur, agit hic ordine sudes,
Hic fert arma celer, contrahit hic lapides.
Spicula densa cadunt, nec non et missile ferrum
Ariete claustra tonant, fundaque crebra ferit.
Nec minus interea Maurorum spissa caterva
Per turres residens castra tenere parat.
Princeps urbis erat Maurus cognomine Zadun,
Urbem qui hanc validis rexerat ingeniis.
Currit hic ad muros moesta comitante corona:
Quis sonus iste novus, o socii? rogitat.
Reddidit ast illi contraria dicta roganti
(0580C)Quidam de sociis, omina dura canens:
Praelia non miscet heroprincepsille Gothorum,
Quae totiens pepulit lancea nostra procul.
(0581A)Sed Ludovicus adest Caroli clarissima proles,
Ordinat ipse duces, et gerit arma manu.
Ni celerans subeat miseris nunc Cordobanobis,
Et nos, et populus, urbsque verenda cadet.
Ille quidem tristes submisso pectore voces
Jactat, et e turri haud procul arma videt:
Eia agite socii, muros servemus ab hoste;
Auxilium nobis Cordoba forte feret.
At mihi mente sedet multum quod displicet, o gens,
Turbat et attonitis quod recitare paro.
Haec gens celsa vides, quae nostras obsidet arces,
Fortis, et armigera est, duraque, sive celer.
Ecce fatebor enim vobis nunc aspera dictu,
Aut taceam, aut recitem, non placitura tamen.
Nam quemcunque suo congressa est inclita bello,
(0581B)Nolens, sive volens, servitio subiit.
Romuleumsibi, quod quondam hanc condiditurbem,
Subdidit imperium cum ditione sua.
Arma ferunt semper, bellis est sueta juventus;
Bajulat haec juvenis, hoc agit arte senex.
Namque ipsum nomen Francorum horresco recensens:
Francus habet nomena feritate sua.
Quid jam plura loquar tristi cum pectore, cives?
Heu mihi nota satis, nec recitata placent.
Firmemus muros valido custode tenendos:
Portarum custos credulus atque sagax.
Interea juvenes spissa comitante caterva
Ariete claustra terunt; undique Mars resonat.
(0581C)Pulsantur muri quadrato marmore septi,
Spicula densa cadunt, et feriunt miseros.
Tum Maurus Durzaz turri conclamat ab alta
Voce cachinnosa bombica dicta canens:
O gens dura nimis, latum diffusa per orbem,
Cur pia castra quatis, inquietasque pios?
(0582A)Nonne putas subito has evertere funditus aedes,
Quas Romanum annis mille peregit opus?
Aufuge, France ferox, te aspectibus abstrahe nostris,
Nec visu facilis, nec tua jussa placent.
Reddidit e contra non verbis dicta nefandis
Hilthiberth: arcum corripit ecce manu.
Denique clamanti contra stetit ocius hosti,
Cornea plectra tenens, et trahit, atque plicat.
Acta sagitta volans cerebro se contulit atro,
Inque os vociferum mersit arundo nocens.
Ille cadens muros invitus deserit altos,
Et moriens Francos sanguine foedat atro.
Clamores tollunt laetanti pectore Franci;
E contra Mauros fletus habet miseros.
Tum varii varios demittunt funeris Orco:
(0582B)Wilhelm Habirudar, at Liuthardus Uriz.
Lancea Zabirizun, ferrum forat actile Uzacum,
Funda ferit Colizan, acerarundo Gozan.
Non aliter bello poterant accedere Franci,
Sed nunc missilibus, nunc quoque fundibulis.
Jusserat acer eis Zadun nec credere bello,
Nec castris vellent forte referre pedem.
Haec quoque bis denos res per contraria soles
Accidit, eventus contulit in varios.
Machina nulla valet murorum frangere postes:
Invenit haud aditum hostis in insidias.
Non tamen a coepto cessat certamine bellum,
Quin muri crebro obice claustra terat.
Interea soboles Caroli praeclara potentis
Sceptra manu gestans it comitante choro,
(0582C)Hortaturque duces, hortatur rite catervas,
Et patrio more Martis in arma vocat.
Credite nunc juvenes, proceres nunc credite cuncti,
Et maneant vestro pectore verba mea:
Antea non sedes Domino tribuente paternas
Visere cura manet, aut mea regna mihi,
(0583A)Quam haec urbs, populusque suus belloque fameque
Victus eat supplex ad mea jura celer.
Tunc iterum quidam spargebat in aethera voces;
Tuta tenens muri, ludicra dicta dabat.
France, quid insanis? cur moenia nostra lacessis?
Haec urbs non poterit ingeniose capi.
Nobis esca satis, carnes, seu mellea dona
Urbe manent; vobis est quoque dira fames.
Reddidit e contra verbis contraria verba
Vilhelm; dedignans talia voce tulit:
Concipe, Maure, precor, haud mollia dicta superbe,
Nec placitura tibi, veraque credo satis.
Cernis equum maculis variisque coloribus aptum.
Quo vehor, intendens moenia vestra procul.
Ante equidem nostris indignis morsibus escis
(0583B)Occidet, et nostro dente terendus erit,
Vestra vetata nimis quam moenia, nostra caterva
Deserat: haud unquam praelia coepta cadent.
Is nigra mox nigris percussit pectora pugnis
Ora uncis foedans unguibus atra miser;
Et cadit in faciem perculsus corda pavore,
Infelix pulsans vocibus aethra poli.
Deseruere arces socii, magnoque stupore
Mirantur Francos, verbaque dura nimis.
Zado per immensos currit furibundus acervos:
Quo fugitis cives, quove tenetis iter?
Zado, tibi Franci haec nunc responsa remittunt:
Stat placituramodo, quae tamen ante cape.
Ante suos mandent probroso dente caballos,
Quam tua castra unquam deseruisse volent.
(0583C)O miseri cives jam dudum haec ego vobis
Praedixi, cum quis praelia agenda forent.
Nunc quoque consilium quodcunque est utile vobis
Dicite, quo valeam caetera perficere.
Undique namque vides densatim rumpere muros,
Atque tuos ferro dilacerante mori.
Cordoba nulla tibi promissa juvamina mittit;
Undique turbamur Marte, fameque, siti.
Quid jam restat enim, nisi Francis pace petenda,
Mittantur missi, qui celeranter eant?
Ille quidem frendens vestem conscindit, et atros
Disrumpit crines, dilaceratque oculos.
Et sequitur verbis, iterumque iterumque profana
Cordoba voce vocat, illacrymatque diu.
O Mauri celeres, quo nunc fiducia cessit?
(0583D)Promite nunc vires, nunc solitas socii.
Unum, per si quid nostri jam cura remansit,
Deprecor: hoc uno munere laetus ero.
Ipse ego conspexi, muro qua castra remittunt
Densa locum, constant raraque linteola.
Me potero insidias illaesus ferre per illas:
Forssocii nota currere ad auxilia.
Vos tantum portas summo servate labore,
(0584A)Haud timidi, fratres, huc ego dum redeam.
Nulla quidem fortuna arces vos linquere cogat,
Nec campis hortor pergere in arma foras.
Multa etiam mandata suis dans cessit ab urbe,
Et latitans furtim praeterit agmen ovans.
Jamque tenebat iter per laeta silentia noctis:
Infelix nimium protinus hinnit equus.
Quo clamore movent custodes agmina castris
Vocis ad hinnitum, moxque sequuntur eum.
Ille pavore viam linquens, vertitque cavallum,
Sese praecipitem in agmina densa dedit.
Conspicit invisas haud laeta fronte catervas,
Infelix nec habet quo eruat ingenio.
Mox capitur; merito vincitur, haud mora, loris.
Ducitur ad regis lintea tecta tremens.
(0584B)Fama volans totam turbat terroribus urbem,
Et regem captum nuntiat ore suo.
Ingeminant luctum matresque patresque juvencli,
Hoc puer exiguus, hocque puella gerit.
Nec minor in castris passim sonus aethera pulsat,
Laetitiaque fremit unanimi populus.
Interea nox atra cadens aurora reportat
Alma diem: Franci regia castra petunt.
Tum Caroli soboles pacato pectore fatur,
Atque suis famulis dicta benigna dedit:
Zadun ad Hispanas cupiens properare catervas,
Auxilium poscens, armaque, sive pares,
Captus adest nolens, vinctusque tenetur inermis
Ante fores nostros, non fuit ante oculos.
Fac Vilhelme suos possit quo cernere muros,
(0584C)Et jubeat nobis pandere claustra celer.
Nec mora: Zado manum sequitur religatus habenis,
Et procul expansam sustulit arte manum.
Nam prius abscedens sociis praedixerat ipse
Seu fortuna nequam, prospera, sive cadat,
Nescio: si casu Francorum incurrereturmis,
Vos tamen, ut dixi, castra tenete precor.
Tum manus ad muros tendens vocitabat amicos:
Pandite jam socii claustra vetata diu.
Ingeniosus item digitos curvabat, et ungues
Figebat palmis, haec simulanter agens.
Hoc autem indicio signabat castra tenenda,
Sed tamen invitus Pandite voce vocat.
Hoc vero agnoscens Vilhelmus concitus illum
(0584D)Percussit pugno, non simulanter agens.
Dentibus infrendens versat sub pectore curas
Miratur Maurum sed magis ingenium.
Credito, ni quoque regis amorque timorque vetaret,
Haec tibi, Zado, dies ultima forte foret.
Interea Zadun Franco custode tuetur,
At sociiflentes castra tenere parant.
(0585A)Altera luna suos complebat in ordine soles,
Rex Francique simul castra vetata petunt.
Machina densa sonat, pulsantur et undique muri,
Mars furit, ante cui non fuerat similis.
Crebra sagitta cadit, vi funda retorta fatigat:
Rex agit illud opus, accelerando duces.
Jam Mauri miseri nec muros scandere celsos
Audent, nec turri cernere castra volent.
Ac velut in parvo volucrum fors turba natantum,
Cum residet pavitans flumine fisa male,
Armiger ecce Jovis coelo descendit ab alto,
Inventas circum pervolitatque diu.
Hae caput in fundum mittunt, relevantque sub auras,
Ista algis recubat, illa repressa luto
Instat at ille super pennis, tremulasque fatigat:
(0585B)Quae caput in ventos sublevat, ille rapit.
Non aliter Mauros timidos fugitando per urbem
Insequitur gladius undique, morsque, pavor.
Tum rex ipse pius crispans hastile lacerto,
Inque urbem adversam compulit ire celer.
Hasta volans media ventis se contulit urbi
Marmore subjecto figitur acta nimis.
Hoc signo Mauri turbati corde pavore
Mirantur ferrum, plus jacientis opus.
Quid facerent? Jam rex aberat, jam pugna tepebat;
Maurorum primos abstulerat gladius.
Tandem jam victi nimium belloque fameque,
Consilio unanimi reddere castra volunt.
Panduntur portae, penetralia cuncta patescunt,
Servitio regis urbs labefacta venit.
(0585C)Protinus optata sternuntur, haud mora, in urbe
Franci victores hostibus imperitant:
Sabbatum erat sacrum, cum res est ista peracta,
Quando prius Francis urbs patefacta fuit.
Namque sequente die festo conscendit in urbem
Rex Hludowicus ovans solvere vota Deo.
Mundavitque locos ubi daemonis alma colebant,
Et Christo grates reddidit ipse pias.
Missis, dante Deo, remeat custodibus aedes
Ad proprias victor rex, populusque suus.
Ducitur interea ad Carolum longo ordine praeda
Maurorum spoliis, muneribusque ducum,
Arma, et loricae, vestes, galeaeque comantes,
Parthus equus phaleris, aurea frena simul.
Zado tremens nimium, nolensque revisere Francos,
(0585D)Pergit et ipse pigro consociante gradu.
(0586A)Bigo catus properans antevolat agmen, et aulam
Primus adest Caroli, nuntia laeta ferens.
Fama recens totam commiscuit ocius aulam,
Caesareas aures mox penetravit ovans.
Bigo vocatus adest, plantis dat basia celsis,
Et sequitur verbis ordine jussa sibi:
Filius ecce pio transmittit munera patri
Augusto Carolo rex Ludovicus enim,
Munera, quae gladio, scuto, proprioque lacerto
Extulit a Mauris victor habenda sibi.
Regem etiam vobis urbis, quam cepit in armis,
Misit, adest Zadun Caesaris ante oculos.
Urbs, quae Francorum multos populaverat olim,
Victa jacet bello, regia justa petens.
Tum Carolus Caesar placido haec edidit ore,
(0586B)Ad coelum tendens lumina cum manibus:
Gratia Celsithroni comitetur maxime prolem
Dilectam, maneat gratia nostra sibi.
Munere pro tali quas possum solvere grates,
Proles digna, Deo pro meritis propriis?
O soboles praeclara nimis, quam semper amavi,
Corde tenens, retulit quod patriarcha mihi
Paulinusquondam. Fama est, patriarcha benignus
Venerat ad sedes rege jubente pias.
Cumque die quadam ecclesia resideret in alma,
Attonitus Christo psalleret ille melos,
Contigit, ut Carolussoboles praeclara parenti
Oratu procerum pergeret auctus ope.
Isque aram properans cum processisset ad illam,
Quo sacer antistes munia digna dabat,
(0586C)Paulinus, quis at ille foret, mox flagitat ultro.
Intendens famulus reddidit orsasibi.
Ille ut cognovit primam sobolem hunc fore regis,
Conticuit; coeptum ille peragrat iter.
Denique post spatium Pippinusvenerat heros
Magnanimum juvenum cum comitante choro,
Paulinus celerans famulum compellat eumdem,
Et rogat: ille iterum vera referre parat.
Praesul ut agnovit nomen, regiquerecordans,
Mox caput inclinans: pergit at ille celer.
Ultimus ecce venit Ludovicus, et ocius aram
Amplectens supplex sternitur atque solo.
Illacrymansque diu precibus poscebat Olympi
Regnantem Christum, quo sibi ferret opem.
Hoc saceraspiciens, sella se sustulit ardens
(0586D)Compellare sacrum cum pietate virum.
Antea nam Pippin, Caroloque abeunte, sedili
(0587A)Haeserat, et nullis vocibus orsa dabat.
Denique rexvatem prostrato corpore adorat,
Paulinus regem suscipit ecce pium.
Hymnica dicta dedit vario sermone referta:
Perge, ait, ad Carolum pro pietate. Vale.
Caesaris ut primo vates pervenit ad aurem,
Ordine cuncta suo haec recitavit ei:
Si Deuse vestro Francorum semine regem
Ordinat, iste tuis sedibus aptus erit.
Haec paucis sapiens Carolus pandebat alumnis,
Quorum causasibi credula, sive placens,
Missum iterum revocat, quaerit quoque in ordine cuncta,
Qualiter insignis urbs dominata foret.
(0588A)Quo rex ingenio Zadun comprensus adesset,
Quosque duces bello straverat ipse fero.
Bigo bonus recitans, narratque per omnia vera,
Cujus verba pius Caesar honore colit.
Caesar laetus ei pateram, qua forte bibebat
Porrigit, ille bibit impiger hausta meri,
Mox famulum donis variisque honoribus ornans,
Misit et ad sobolem munera magna suam.
Laudibus et donis pergit celeranter onustus,
Laetus et ad regem pervenit ecce suum.
Laetus ut exsuleat Pippini in regna potentis,
Conferat Altitonans, Caesar et ipse potens.
Laetitiae ergo, libelle, habeas sub nomine finem,
Fratribus ut ternis consociatus eas.