Cuditur artifici circumspectoque politu
Fabrica Nature primipotentis, homo.
Delegisse capud propriam sapiencia sedem
Creditur et thalamis execuisse tribus.
5In tribus est anime ternus vigor: expedit actum
Incommutato quisque tenore suum.
Que meminit postrema loco, virtus speculatrix
Est prior, e medio vis rationis agit.
Assistunt omnes operi, cum quinque ministri,
10 Sensus, que cernunt exteriora docent.
Nuncius ingreditur sensus, mentemque quietam
Evocat, ut certa res ratione probet.
Nervus enim qui luce sua collustrat ocellos
Contrahit ex cerebro quod radiosus agit.
15Intima lux animeque dies concurrit ad ignis
Solaris radios ethereumque iubar,
De quo concursu vis et natura videndi
Essendi causam materiamque trahit.
Ad formas rerum se porrigit huius acumen
20 Lucis, et examen iudiciale facit;
Iudicioque tamen non omnia sentit eodem:
Illius interdum languet, habundat opus.
Purius alba capit proprieque simillima forme,
Ad res dissimiles segnis hebesque venit.
25Splendor splendori, lucique domestica lux est;
In noctem et tenebras ocia visus agit.
Plana superficies teretis circumque rotundi
Corporis: hec oculis commoda forma fuit -
In plano rerum simulacra fidelius herent,
30 Et tereti levior motus inesse solet.
Quodque oculos motus, oculos nitor ornat — utrumque
Redditur in forme conditione sue.
Neve lacessiri queat ut libet, intus adacta
Tegmine septeno lux tunicata latet.
35Silva supercilii casu premunit ab omni
Quem sibi res mollis et male firma timet.
Non nichil est hos esse duos: si langueat alter,
Vt vice participis suppleat alter opus.
Palpebre thalamus fessis, cum mulcet ad horam
40 Lumina pacificus officiosa sopor.
Sol, oculus mundi, quantum communibus astris
Preminet, et celum vendicat usque suum,
Non aliter sensus alios obscurat honore
Visus, et in solo lumine totus homo est.
45Querenti Empedocles quid viveret, inquid: "Vt astra
Inspiciam; celum subtrahe — nullus ero."
Ceca manus detractat opus, pes ebrius errat,
Quando opus in tenebris et sine luce movent.
Auditus sedet inferior, virtutibus impar,
50 Tardior in sensu, commoditate minor.
Arteriis sonus egreditur, vacuumque repellit
Aera; percussus, percutit ille alium,
Donec ad extremos elanguit ultima fines
Motio, per tractus extenuata suos.
55Aer materiam, formam instrumenta resignant:
Hinc illinc, speciem vocis et esse trahunt.
Lingua sonos ferit in formam vocisque monetam,
Et suus huic operi malleus esse potest.
Officiis formata suis, substancia vocis
60 Ad patulas aures articulata venit.
Auriculis quasi vestibulo suscepta priore,
Vox sonat et trahitur interiore domo:
Sermonis numeros extraque sonancia verba
Auris, sed ratio significata capit.
65Quod foris auditus, interpres lingua quod intra est
Monstrat, et alterius postulat alter opem.
Tortilis est auris, ne quando transeat aer
Frigidus ad cerebrum liberiore via:
Natura invalido timuit, sinuosus ad ipsum
70 Transitus obtorto limite ducit iter.
Quicquid Roma legit, quicquid studuistis, Athene,
Quicquid Caldei dogmatis Indus habet,
Quicquid Aristotiles divino pectore sensit,
Cumque Plattonistis Pitagorea cohors,
75Quicquid ad elencos arguto disputat ore
Gallus, et in medica iactitat arte Ligus,
Cessit ad auditum: docilis prudensque periret
Littera, si surdis auribus esset homo.
Que tamen exprompsit et nudas prodidit artes,
80 Cognita multiplici lingua nocere malo,
Nam male discreta quociens insibilat aure
Livida mordaces vipereosque sonos,
Separat unanimes fratres, inimicat amicos,
Abrumpitque fidem, dissociatque thoros,
85Turbat agros predis, fora litibus, oppida bellis,
Detegit arcanum, depositumque negat.
Gustus aque cognatior est, propiorque liquori:
Constat ab humecto quicquid in ore sapit.
Sic mollem sensum molli Natura palato
90 Et simili studuit conciliare suo.
Pauper in hoc sensu vellem defectior esset:
Mente quidem saperet amplius, ore minus!
Querit ut expoliet venatibus, alite, pisce,
Gustus humum, gustus aera, gustus aquas.
95Perniciosa fames — si quando recessit ab aula:
Persone tenui perniciosa venit.
Prodigit es, male conflat opes et avita ligurrit
Quem bonus illexit detinuitque sapor.
Inter Pangeum vel olentem naris odorem
100 Dividit: hic cerebrum subruit, hic recreat.
Rebus odorandis causam corruptior aer
Prestat, et in puro est debile naris opus.
Tardior est tactus quam qui diiudicat escas,
Quam qui captato sensus odore venit.
105Militat in thalamis, tenero quoque servit amori
Tactus, et argute sepe probare solet
Aut castigato planum sub pectore ventrem,
Aut in virgineo corpore molle femur.
Dignaque post cerebrum sequitur substantia cordis,
110 Quamvis, et cerebro conferat unde viget -
Corporis ignitus fomes, vitalis alumpnus,
Causa creans sensus conciliansque fidem,
Humane nodus conpaginis, anchora venis,
Fundamen nervis, arteriisque tenor.
115Nature columen, rex et dictator et auctor,
Patricius tota corporis urbe sui,
Visitat ex medio partes sensusque ministros,
In sibi prescripto nomine quemque tenet;
Cui pectus penetrale sacrum, dignumque colossum,
120 Regnandi sedes imperiique thronus.
Forma sibi qualem germanus commodat ignis,
Cuius in erecta cuspide surgit apex.
Forcius igne suo res fervida possit abuti:
Ferventi madidus pulmo reportat opem.
125Mollis et aerius, secus et lateraliter ambit,
Humecta calidum frigiditate iuvans.
Ira sub ignito corde est, genialibus usa
Sedibus, et multum morigerante domo;
Cor tangat vel causa levis, transfertur ad omnes
130 Corporis articulos particulata lues,
Nec lesum languere solet, sed pene doloris
Anticipat sensum premoriturque malo.
Humida vis cerebrum, cor ignea, mixtus utroque
Aerius sanguis molle creavit epar;
135Gibbosum formaque cavum, diafracmate dextro,
Hinc illinc spleni limitat et stomaco.
Quod manus ingessit, quod detrivere molares,
Quod stomacus coxit, denique sumit epar.
Convertit mutatque cibos, specieque colorat
140 Sanguinis, et chimos corporis esse facit.
Inde recursantes variato limite, vene
Consimiles partes ad sua membra ferunt;
Deque repurgato defecatoque liquore
Deligit et dampnat pro meliore bonum.
145Commodat hanc operam spleni: mundare cruorem,
Et vicia et sordes extenuare suas,
Vt veris succis et tantum sanguine puro
Pascatur domini deliciosa fames.
Talibus ad summum rationibus, olla ciborum
150 Est stomacus, stomachi fel cocus, auctor epar.
Insidet has epatis partes innata voluptas
Et gravis in nostra carne tirannus amor.
Corporis extremum lascivum terminat inguen,
Pressa sub occidua parte pudenda latent.
155Iocundusque tamen et eorum commodus usus -
Siquando, qualis, quantus oportet — erit,
Secula ne pereant, descisaque cesset origo
Et repetat primum massa soluta chaos,
Ad Genios Fetura duos concessit — et olim
160 Commissum geminis fratribus — illud opus.
Cum morte invicti pugnant, genialibus armis:
Naturam reparant, perpetuantque genus.
Non mortale mori, non quod cadit esse caducum,
Non a stirpe hominem deperiisse sinunt.
165Militat adversus Lachesim sollersque renodat
Mentula Parcarum fila resecta manu.
Defluit ad renes, cerebri regione remissus,
Sanguis, et albentis spermatis instar habet.
Format et effingit sollers Natura liquorem,
170 Vt simili genesis ore reducat avos.
Influit ipsa sibi mundi natura, superstes,
Permanet et fluxu pascitur usque suo:
Scilicet ad summam rerum iactura recurrit,
Nec semel — ut possit sepe perire — perit.
175Longe disparibus causis mutandus in horas,
Effluit occiduo corpore totus homo.
Sic sibi deficiens, peregrinis indiget escis,
Sudat in hoc vitam denichilatque dies.
Membra quibus mundus non indiget, illa necesse est
180 Physis in humana conditione daret:
Excubias capitis oculos, modulaminis aures,
Ductoresque pedes omnificasque manus.