Germine, doctrina, meritis ac nomine clari
Abbatis vitam continet iste liber.
139.0859B| Quem Deus, aeterna faciens in sede potentem,
Haeredem proprii nominis esse dedit.
Nam fuit, est, et erit Benedictus jure vocatus:
Ut relegens ejus gesta, probare vales.
De quibus, ut nulli dubitare liceret homonum;
Eximium testem promeruere sui.
Romanus sed enim praesul super aethera notus,
Gregorius, mundo haec compublicavit ovans.
Schemate quae dialogico variavit honeste,
Lectori sermo gratior unde foret.
Tum sequitur munus nobis divinitus actum
Corporis ejusdem Patris, et ore ducis.
Cujus ab exortu decoratur Nursia mater;
Miratur puerum quem pie Roma nutrix;
139.0859C| Provectu cujus veneratur Sublacus antrum,
Pastoris fructus, sed Beneventus habet.
Florida Floriacus membra, de nomine, fundus
Aurelianensis, ast tegit ecce solo.
Gallia, plaude satis, tanto donata patrono.
Ejus et exemplis te super astra leva.
Gloria, Christe, tibi, tali qui stemmate servos
Nobilitas proprios, sicque paterne foves.
Sane post beatum Gregorium, Faustus vitae sancti Mauri conscriptor, miraculum quoddam a benigno Patre nostro Benedicto patratum, sed ab eodem pontifice praetermissum, hoc modo refert: Quodam tempore S. Benedictus a quodam nobilissimo secundum saeculi dignitatem viro exoratus est ut ad domum ejus dignaretur per semetipsum accedere, quo 139.0859D| uxorem ejus ac filium, quem nuper enixa fuerat, a daemonio quo gravissime pariter vexabantur suis sanctis meritis et orationibus liberaret. At sanctus Domini, pro eo quod ei familiaris pro aliquibus operibus ab eo religiose gestis existeret, ire non distulit, eosque integerrime sanitati restituit.
Dehinc Marcus quidam poeta, ad eumdem venerabilem Benedictum veniens ejusque magisterio se committens, aliqua in ejus laude, Levita ipsius, versibus exaravit, quae ita se habent.
CAP. I.-- De oratorio quod S. Pater Benedictus in summo monte condidit, ubi sacrificabat Jovi erronea paganitas.
Caeca profanatas coleret dum turba figuras,
Et manibus factos crederet esse deos,
139.0860A| Templa ruinosis his olim struxerat aris
Quaeis dabat obsceno sacra cruenta Jovi.
Sed jussus veniens, et eremo sistitur alta,
Purgavit sanctus hunc Benedictus humum,
Sculptaque confractis dejecit marmora signis,
Et templum vivo praebuit esse Deo.
Huc properet coelos optat qui cernere apertos,
Et hic memor et votum [servet votum], semita dura pium.
Semper difficili quaeruntur magna labore,
Arctam semper habet vita beata viam.
Hunc ego dum pressus, progressus fasce subissem,
Depositum sensi pondus abesse mihi.
Credo quod et felix vita fruar insuper illa,
Ores pro Marco si, Benedicte, tuo.
139.0860B| Hunc plebs stulta locum quondam vocitaverat arcem,
Marmoreisque sacrum fecerat esse deis.
Quem tunc si vero signasset nomine quisquam,
Tartareum potuit jure vocare chaos.
Ad quem caecatis errantes mentibus ibant,
Improba mortifero reddere vota Jovi.
Sed, puto, perversae culmen signaverat aulae.
Nomine nunc arcis, templa moderna vocant.
In quibus aeternae damnorum porta gehennae,
Arxque modo vitae est quae fuit ante necis.
De qua stelligeri pulsatur janua coeli,
Dum canit angelicis turba beata modis.
De qua colloqueris vir, o Benedicte, Tonanti,
Monticola, et sacri dux eremita chori.
CAP. II.-- De angelis qui ostenderunt ei viam qua pergere deberet.
139.0860C|
Ad quam tu ex alio monitus cum monte venires,
Per deserta tibi dux fuit ipse Deus.
Namque duos juvenes bivium perduxit ad omne,
Qui te firmarent quod sequereris iter.
Hic quoque viventi justorum dixerat uni,
His, tu, parce locis, alter amicus adest.
CAPUT III.-- De tribus corvis quos alere solitus erat, qui eum a Sublacu usque Beneventum, per quinquaginta fere milliaria, sunt secuti.
Credeque ficta loqui, nisi ternis solus abiret.
Tres subito corvi promeruere sequi.
Hic quoque te clamant populos qui teste requirunt,
Exspectas noctis cum pia festa sacrae.
139.0860D| Qui velut orbati, raucis, tibi flere loquelis
Instant convictu quod caruere tuo.
Te sibi sublato tenebris mons Coelius horret,
Et pollet nebulis concolor ipse suis.
CAPUT V.-- De monachis qui, ex tribus monasteteriis pro necessitate aquae ad eum collecti, meruerunt ex petra aquam ubertim manantem adipisci.
Moerent, et largis distillant fluctibus antra,
Cumque suis plangunt arida lustra feris.
Ast tunc perdocto scopuli cessere rubique,
Siccaque mirandas terra retexit aquas.
Certum est mons Christi quod montibus imperet ipsis
Subjectis pedibus, mons caput ipse tuis.
139.0861A| Ut summum, tu sancte Pater, vegetere cacumen,
Submisso tumidam vertice planat humum,
Neve fatigentur qui te, Benedicte, requirunt,
Molliter obliquum ponit ubique latus.
Nunc mons ipse tamen juste tibi reddit honorem,
Qui meruit tantum, te decorante, bonum.
Arida tu cujus, hortis componis amoenis,
Nudaque fecundo palmite saxa tegis.
Mirantur montes, scopula [scopuli], freta nunc sua dona,
Pomiferisque viret silva decora comis.
Sic hominum celeres in fructum dirigis artus,
Sicca salutifero flumine corda rigans.
Sic, rogo, nunc spinas, in frugem verte malignas,
Quae macerant Marci pectora bruta tui.
139.0861B| Et haec quidem Marcus in Praeconio spiritalis doctoris sui metrice lusit. Post eum Paulus sacri coenobii Cassinensis monachus, in Historia Romana libro decimo sexto, taliter hujus sancti Patris nostri facit mentionem: « His ipsis temporibus, procul dubio quibus Belisarius patricius Vandalos in Africa bello domuit, apud Castrum Cassinum, post solitariam vitam, sancto degens coenobio, stupendis beatissimus Pater Benedictus, nec minus futurorum praescius, radiabat virtutibus. Porro in Historia gentis suae, hoc est Longobardorum, vitam ejusdem nostri post Dominum protectoris elegiaco metro describere disponens, hoc sumpsit exordium. Justiniani Augusti temporibus, qui Romanum imperium 139.0861C| felici sorte rexit, qui et bella prospere gessit, et in causis civilibus mirificus exstitit, beatissimus Benedictus prius in loco qui Sublacus dicitur, qui ab urbe Roma quadraginta millibus abest, et postea in Castro Cassino quod Harum appellatur, et magnae vitae meritis, et apostolicis virtutibus effulsit. Cujus vitam, sicut notum est, beatus papa Gregorius in suis Dialogis suavi sermone composuit. Ego quoque Paulus, ipsius sanctissimi Patris monachus, pro parvitate ingenii mei, ad honorem tanti Patris singula ejus miracula, per singula disticha, elegiaco metro hoc modo contexui:
Ordiar unde tuos, sacer o Benedicte, triumphos?
Virtutum cumulos ordiar unde tuos?
Euge, beate Pater, meritum qui nomine prodis!
139.0861D| Fulgida lux saecli, euge, beate Pater!
Nursia, plaude satis, tanto sublimis alumno,
Astra ferens mundo, Nursia, plaude satis!
O puerile decus transcendens moribus annos,
Exsuperansque senes, o puerile decus!
Flos, paradise, tuus despexit florida mundi,
Sprevit opes Romae flos, paradise, tuus.
Vas pedagoga tulit confractum, pectore tristi
Laeta reformatum vas pedagoga tulit.
Urbe vocamen habens, tyronem cautibus abdit
Fert pietatis opem, Urbe vocamen habens.
Laudibus antra sonant mortalibus abdita cunctis,
139.0862A| Cognita, Christe, tibi, laudibus antra sonant.
Frigora, flabra, nives perfert tribus impiger annis,
Temnis amore Dei, frigora, flabra, nives.
Fraus veneranda placet, pietatis furta probantur,
Qua sacer altus erat, fraus veneranda placet.
Signat adesse dapes agapes, sed lividus obstat
Nilminus alma fides, signat adesse dapes.
Orgia rite colit, Christo qui accommodat aurem,
Abstemium pascens, orgia rite colit.
Pabula grata ferunt avidi ad spelaea subulci,
Pectoribus laetis, pabula grata ferunt;
Ignis ab igne perit, lacerant dum viscera sentes,
Carneus aethereo, ignis ab igne perit.
Pestis iniqua latens, oculo est deprehensa sagaci,
Non tulit arma crucis, pestis iniqua latens.
139.0862B| Lenia flagra vagam sistunt modestimine [moderamine] mentem
Excludunt pestem, lenia flagra vagam.
Unda perennis aquae, nativo e marmore manat,
Arida corda rigat unda perennis aquae.
Gurgitis ima Chalybs capulo divulse petisti,
Deseris alta petens, gurgitis ima Calybs.
Jussa paterna gerens dilapsus currit in aequor,
Currit vectus aquis, jussa paterna gerens.
Praebuit unda viam, prompto ad praecepta magistri,
Cursoris ignaro, praebuit unda viam.
Tu quoque, parve puer, raperis nec occidis (mergeris) undis,
Testis ades verax, tu quoque, parve puer.
139.0862C| Perfida corda gemunt stimulis agitata malignis
Tartareis flammis perfida corda gemunt.
Fert alimenta Corax digitis oblata malignis;
Dira procul jussus, fert alimenta Corax.
Pectora sacra dolent inimicum labe peremptum.
Discipuli excessum pectora sacra dolent.
Liris amoena petens ducibus comitaris opimis,
Coelitus attraheris, lyris amoena petens.
Anguis inique furis loco [luco] spoliatus et aris;
Amissis populis, anguis inique furis.
Improbe sessor abi, sine dentur marmora muris;
Cogeris imperio, improbe sessor abi.
Cernitur ignis edax falsis insurgere flammis,
Nec tibi, gemma micans, cernitur ignis edax.
Dum struitur paries, lacerantur viscera fratris,
139.0862D| Sospes adest frater, dum struitur paries.
Abdita facta patent, patulo produntur edaces,
Muneris accepti, abdita facta patent.
Saeve tyranne, tuae frustrantur retia fraudis,
Frena capis vitae, saeve tyranne, tuae.
Moenia celsa Neumae nullo subruentur ab hoste,
Turbo ait, evertet, moenia celsa Neumae
Plecteris hoste gravi ne lites munus ad aram,
Munus fers dum aris, plecteris hoste gravi.
Omnia septa gregis, praescitum est, tradita genti,
Gens eadem reparat, omnia septa gregis.
Fraudis amice puer suaso captaris ab hydro,
139.0863A| Hydro non caperis, fraudis amice puer.
Mens tumefacta, sile, tacita ne carpe videntem,
Cuncta patent vati, mens tumefacta, sile.
Pellitur atra fames delatis coelitus escis,
Nilhominus mentis, pellitur atra fames.
Pectora cuncta stupent, quod eras sine corpore praesens,
Quod pervisa mones, pectora cuncta stupent
Vocis ad imperium sacris non esse sinuntur,
Intersunt sacris, vocis ad imperium
Tellus hiulca sinu, corpus propellit humanum,
Jussa tenet corpus, tellus hiulca sinu.
Perfidus ille draco mulcet properare fugacem,
Sistit iter vetitum perfidus ille draco.
Exitiale malum capitis decussit honorem,
139.0863B| Id procul imperiis, exitiale malum.
Fulva metalla pius nec habet, promittit egenti:
Coelitus excepit fulva metalla pius.
Tu miserande, cutem variant cui fella colubrae,
Incolumem recipit, te miserante, cutem.
Aspera saxa vitrum rapiunt, nec frangere possunt:
Illaesum servant aspera saxa vitrum.
Cur, o proconde, times stillam praebere Lechiti?
Dolia, cerne, fluunt, cur, o proconde, times?
Unde medela tibi, spes est cui nulla salutis?
Qui semper metuis, unde medela tibi?
Ah! lacrymande senex, hostili concidis ictu,
Ictu sed resipis, ah! lacrymande senex.
Barbara lora manus ignaras criminis arcent,
Sponte sua fugiunt, barbara lora manus.
139.0863C| Ille superbus equo reboans clamore minaci,
Stratus humi recubat, ille superbus equo.
Colla paterna ferunt exstincti viscera nati,
Viventem natum colla paterna ferunt.
Omnia vincit amor, vicit soror imbre beata:
Somnus abest oculis, omnia vincit amor.
Simplicitate placens instar petit alta columbae;
Regna poli petit, simplicitate placens.
O nimis apte Deo, mundus cui panditur omnis!
Abdita qui lustras, o nimis apte Deo!
Flammeus orbis habet justum super aethera nantem,
Quem pius jussit [ussit] amor, flammeus orbis habet.
Ter vocitatus adest testis novitatis habendus,
139.0863D| Charus amore patris ter vocitatus adest.
Dux bone, bella monens, exemplis pectora firmas:
Primus in arma ruis, dux bone, bella monens.
Congrua signa dedit, vitae consortia linquens,
Ad vitam properans, congrua signa dedit.
Psalmicen assiduus, nunquam dabat otia plectro,
Sacra canens obiit, psalmicen assiduus.
Mens quibus una fuit, tumulo retinentur eodem,
Gloria par retinet, mens quibus una fuit.
Splendida visa via est, facibus stipata coruscis:
Qua sacer ascendit, splendida visa via est.
Rupea septa petens, nacta est errore salutem:
Errorem evasit, rupea septa petens.
Poemata [carmina] parva dedit, famulus pro munere supplex,
139.0864A| Exsul, inops, tenuis, poemata [carmina] parva dedit.
Sint precor apta tibi, coelestis tramitis index,
O Benedicte Pater, sint, precor, apta tibi.
Hymnum quoque singula ejusdem Patris miracula continentem, metro Iambico Archilochio, ita texuimus:
Fratres, alacri pectore
Venite, concentu pari:
Fruamur hujus inclytae
Festivitatis gaudiis.
Hac Benedictus aurea
Ostensor arcti tramitis,
Ad regna conscendit Pater,
Captans laborum praemia.
139.0864B| Effulsit ut sidus novum
Mundana pellens nubila;
Resplenduit prodigiis,
Ventura saeclo praecinens.
Laturus esum pluribus
Sanis, reformat vasculum.
Arctumque dans ergastulum,
Exstinxit ignes ignibus.
Fregit veneni bajulam
Crucis per arma, cymbiam:
Coercuit mentem vagam
Leni flagello corporis.
Funduntur amnes rupibus
Redit Chalybs e gurgite
Hostem ruina conterit,
139.0864C| Cedit fremens leo grave:
Immota fit moles levis
Rogus migrat phantasticus:
Fractum revisit sospitas,
Excessus absentum patet.
Rector vafer [deprehenderis] depraenderis,
Inique possessor, fugis:
Futura praenoscimini,
Arcana cor non contingit.
Fundatur aedes eminus,
Tellus vomit cadavera
Dracone frenator fugax,
Aether pluit numismata.
139.0864D| Vitrum resistit cautibus,
Manant olivo dolia;
Vinctum resolvit visio,
Vitam receptans funera.
Tanti potestas luminis
Voto sororis vincitur
Quo plus amat quis, plus valet
Enare quam cernit polo.
Non ante seclis cognitum.
Noctu jubar effulgurat [refulgurat];
Quo totus orbis cernitur,
Flamnisque subvehi pius.
Haec instar . . . . . nectaris
Miranda, plectro claruit:
Nam pinxit apte lineam
139.0865A| Vitae sacrae sequacibus.
Jam dux alumni sat potens,
Adsis gregis suspiriis,
Gliscat bonis, hydrum cavens,
Sit callis ut sequax tui.
Porro desolationem ipsius sacratissimi Montis Cassini, quam beatus Pater Benedictus, multo ante spiritalibus praeviderat oculis, nec non restaurationem ejus, brevissimo narrandi genere curavit manifestare. At vero translationi sacratissimi corporis ejusdem sancti Patris ac sororis ejus Scholasticae, ad hunc venerabilem locum Floriacum, licet invitus, in ipsa Longobardorum Historia testimonium praebuit (Paulus Cassinensis). Quae omnia quia in primo libro Miraculorum pene ipsius verbis 139.0865B| exarata sunt, nos interim succincto genere narrandi praelibasse sufficiat. Illud sane non reticendum quia Deo amabilis abbas Odo in laude ejusdem Patris sermonem facunda edidit eloquentia, et in sermone quem de sancto conscripsit Martino hujus non siluit praeconia. Smaragdus quoque, expositionem in ipsius regulam commentatus, hos praemisit versiculos:
Quisquis ad aeternum mavult conscendere regnum,
Debet ad astrigerum mente subire polum,
Relligione pia, vitae perquirere callem,
Scandere quo valeat aurea regna celer,
Est monachis sancti Benedicti regula Patris
Perfectis, plana, suavis, et ampla via,
Aspera, sed pueris, nec non tyronibus arcta
139.0865C| Quos aluit gremio lactea vita diu.
Haec est sancta via, praelucida semita coeli;
Carpere quam cupiunt castra beata Dei.
Admonet haec monachos sublimis regula cunctos,
Ut rebus careant, regna superna petant,
Propria dimittant, habeant ut propria cuncta,
Prospera quae sociis coelica regna manent,
Patribus a nostris, in sacro carmine legis,
Regia rectogradis dicitur ista via.
Haec est vita bonis, nec non et norma salutis,
Arcus et arma piis, frigida tela malis.
Hanc nullus nolens, cupiens implebit et omnis:
Estque gravis gravibus, suavis et apta bonis.
Florigeri monachis [coeli jubet ista docetque] ostendit haec paradisi
139.0865D| Regula, lucifluum desiderare locum (concupisce locum).
Haec bene materno natos castigat amore,
Arguit erudiens, et sine felle monens.
Haec patienter eos tenero cum verbere nutrit,
Candida post obitum praemia multa dabit.
Pandit iter rectis, coelestia pandit amicis,
Currere ne pigeat, sed patienter eant.
Examinat vitas, mores componit et ornat.
Librat et aequiparat et moderando minat (et minuit moderans).
Adnihilat, parvum justum conflascit [ sic, conflat] ut aurum.
Limat et examinat, et poliendo librat.
139.0866A| Omnibus est virga gracilis, moderatio justa,
Lima pia [pie] capiens, regna beata parans.
Arguit, obsecrat, increpat, atque libenter emendat.
Quos sibi germano foedere consociat.
Novit ad aeternum monachos perducere regnum
Et sociare choro dulciter angelico.
Quamvis haec socios coeli deducat ad alta,
Est tamen angustus callis, et arcta via,
Arcta pios celsi deducit ad atria regni,
Ampla malos putei mergit in ima nigri.
Nemo viam timeat monachorum intrare per arctam,
Ducunt ad astrigerum castra beata polum.
[Astrigero inducunt castra beata polo]
Ille poli poterit leviter conscendere celsa
139.0866B| Quem nocuo nulla pondere culpa gravat,
[Noxia quem nullo pondere culpa gravat.]
Aliger aethereus gravido cum corpore nullus
Verberat, aethereas saepe volando vias.
Nullus enim monachus peccati pondere pressus
Stelligeri poterit regna subire poli.
Omnis enim monachus lacrymis commissa lavare
Debet, et ulterius nulla lavanda pati.
Temperet interea monachi discretio mentem,
Et via per medium regia ducat cum.
Ut caveat dextram solers, timeatque sinistram,
Hortantur sacrae munia legis eum.
Tristia non timeat . . . . . . sed prospera mundi,
Scandere tum poterit, regna beata poli.
Quisquis amat rutilos sanctorum carpere fructus,
139.0866C| Actibus in cunctis consocietur eis.
Moribus ornatus, et casto corpore comptus,
Vivat, et a Domino semper amatus erit.
Sic [sit] tacitus, humilis, mitissimus, atque benignus
Sit patiens, sobrius, providus, atque pius,
Indolis et docilis, sapiens, ac mente pusillus
Conceptus, placidus, et bene cautus eat.
Excitet interea cordis compunctio sontem,
Qui sordes animae [mentis qui sordes] illuviesque lavet.
Chrismate perfuso lacrymarum fusio fonti
Aequiparat, maculas tergit ut ille nigras.
Tergit et ablutos paradisi rite colonos,
139.0866D| Efficit ut cives jam sine fine petat.
Qui jugiter laudes [lautas] possint persolvere grates,
Vivere cum Domino semper et esse suo.
Nihilominus Adhelmus Anglus, primum abbas, post episcopus factus, in libro De laude sanctorum a se edito, hujus S. Patris hoc modo meminit.
Imperium mundi florens cum Roma teneret,
Atque gubernaret regnorum septa per orbem,
Temporibus Faustus Benedictus claruit. Isdem
Quem Deus Ausoniae clemens indulserat auctor,
Ut populum Domini, vadentem tramite recto,
Ferret ad aeterni ductor vestigia regni.
Quem prius abstrusus saevis anfractibus error,
Trusit ad inferni torrentis tartara nigra,
139.0867A| Saepe tyrannorum contrivit templa priorum,
Qui Dominum lucis tenebroso corde negabant,
Mox illic figens victricia signa salutis
Sic miles Christi, devicto [ex] hoste triumphat.
Basilicam Domino restaurans aede renata,
Quis modus aut numerus, vel certe calculus index
Explanare valet virtutes illius amplas?
Quae modulum et numerum excedunt pro mole suorum,
Namque cadaveribus reddebat lumina functis,
Quae gelidae mortis per vim fortuna necarat ( melius negarat)
Auditu surdos et claudos gressibus ornat,
Aegrotos vegetat, membrorum viribus augens,
Doemonis arma fugans, necnon et spicula frangens,
139.0867B| Hostibus explosis, restaurat saucia corda,
Iste capisterium rimarum fragmine ruptum
Innovat, ut nutrix lacrymarum flumina fudit,
Pestiferum calicem qui mortis pocula cinxit
Porrecta, rupit dextra per signa salutis.
Sic etiam Chalybem prolapsum gurgite Gothi,
Ad proprios iterum jussit remeare lacertos.
Primo qui statuit nostrae certamina vitae;
Qualiter optatam tentant coenobia normam.
Quoque modo properet directo tramite sanctus.
Ad superum scandens coelorum culmina cultor,
Cujus praeclaram pandens ab origine vitam,
Gregorius praesul chartis descripserat olim.
Donec aetheream [Aetheream donec] felix migraret in arcem.
139.0867C| Hujus alumnorum numero glomerantur ovantes,
Quos gerit in gremio fecunda Britannia cives.
A quo jam nobis baptismi gratia fluxit,
Atque magistrorum veneranda caterva cucurrit.
Parimodo in praeconio sororis ejus, beatae videlicet
Scholasticae, aliquantos eidem carmini taliter interserit versiculos.
Tempore Gothorum, fulsit virguncula quaedam,
Quae proprium ex schola sumpsit Scholastica nomen.
Hanc Deus ubertim coelesti munere ditat,
Aurea virgineo lucrantem praemia voto.
De qua hoc praecipuum vitae ramusculus alma
Divulgare solet, latus qua tenditur orbis.
139.0867D| Quod fratrem sibimet germano foedere junctum,
Subnixis precibus gestit compellere virgo,
Quatenus acciperent [acciperet] sacrorum dulcia noctu
Fercula librorum, et sancti convivia verbi.
E quibus affatim saturantur pectora plebis,
Atque saginantur sanctorum corda virorum.
Sed fidus precibus frater non flectitur ullis,
Quinimo sanctam contempsit voce sororem.
Tunc Virgo Christum pulsabat corde benignum,
Ut sibi dignetur vulnus sanare doloris:
Mox igitur coelum nimboso turbine totum,
Et convexa poli nigrescunt aethere furvo.
Murmura vasta tonant, flammis commista coruscis,
139.0868A| Et tremuit tellus magno tremebunda fragore.
Humida rorifluis humectant vellera guttis,
Irrigat et terram tenebrosis imbribus aer.
Complentur valles, et larga fluenta redundant,
Tunc mansit nolens qui pridem sponte negavi
Quod germana petit, deplorans anxia curis.
Sic Deus auscultat devota mente rogantes,
Quamlibet a nullo solandi verba capessant,
Et haec quidam Adhelmus.