Bhûshaṇâksharasaṃghâtau çobhodâharaṇe tathâ |
Hetusaṃçayadṛshṭântâh prâptyabhiprâyara eva ca ‖ 1 ‖
Nidarçanaṃ niruktaṃ ca siddhiç câtlia viçeshaṇam |
Gunâtipâtâtiçajau tulyatarkaḥ padoccayaḥ ‖ 2 ‖
Dishṭaṃ caivopadishṭaṃ ca vicâras tadviparyayaḥ |
Bhraṃçaç cânunayo mâlâ dâkshiṇyaṃ garhaṇaṃ tathâ ‖ 3 ‖
Arthâpattiḥ prasiddhiç ca pṛcchâ sârûpyam eva ca |
Manorathaç caleçaç ca dosho’ tha guṇakîrtanam ‖ 4 ‖
Jñeyâ hy anuktasiddhiç ca priyaṃ vacanam eva ca |
Shaṭtriṃçal lakshaṇâny evaṃ kâvyabaudhesliu nirdiçet ‖ 5 ‖
Alaṃkârair guṇaiç caiva bahubhiḥ samalaṃkṛtam |
Bhûshaṇair iva citrârthais tad bhûshaṇam iti smṛtam ‖ 6 ‖
Yatrâlpair aksharaiḥ çlishṭair vicitram upavarṇyate |
Tam apy aksharasaṃghâtam vidyâl lakshaṇasaṃjñitam ‖ 7 ‖
Siddhair arthaiḥ samaṃ kṛtvâ liy asiddho’ rthaḥ prayujyate |
Yatra çlishṭaṃ viçishṭârthaṃ sa çobhety abhidhîyate ‖ 8 ‖
Yatra tulyârthayuktena vâkyenâbhipradarçanât |
Sâdhyante nipunair arthâs tad udâharanam smrtam ‖ 9 ‖
Yat prayojanasâmarthyâd vâkyam ishtârtliasâdhakam |
Samâsoktam manogrâhi sa hetur iti samjnitah ‖ 10 ‖
Aparijnâtatatvârtham vâkyam yatra prayujyate |
Anekatvâd vicârânâm sa samçaya iti smrtali ‖ 11 ‖
Sarvalokamauogrâhî parapaksliârthasâdhakali |
Hetor uidarçannkrtali sa drslitâutaiti smrtah ‖ 12 ‖
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Yatrârthâuâui prasiddhânâm ki^iyate parikîrtanam |
Parâpekshâvyudâsârtham tan nidarçanam ucyate ‖ 13 ‖
Niravadyasya vâkyasya pûrvoktasya prasiddhaye |
Yad ucyato lu vacanam niruktam tad udâhrtain ‖ 14 ‖
Bahûnâiu ca [u ayuktânâm nâma yatrâbhikirtyate |
Ablupretârthasiddliyartham sa siddhir abhidhîyate ‖ 15 ‖
Siddhân bahûa pradbânârhthân uktvâ yatra prayujyate |
Viçeshaynktam vacanam vijñeyam tad viçeshanam ‖ 16 ‖
Gunâbbiuhânair vividhair viparîtârthayojitaih |
Gunâtipâto madhuro nishthurârtbo bhaved atha ‖ 17 ‖
Bahûn gunân kîrtayitvâ sâmânyajanasambhavân |
Viçesbali kîrtyate yas tu jiïeyali sâtiçayo budhaili ‖ 18 ‖
Rûpakair upamânair va tulyârthâdipi-ayoktrbhih |
Apratyayârthasanisparças tulyatarkah prakîrtitah ‖ 19 ‖
Bahûuâm tu prayuktânâm padâuâm bahubhih padaih |
Uccayali sadrçârtho yah sa vijiïeyah padoccayali ‖ 20 ‖
Yathâdoçani yathâkâlam yathârûpârn ca vaniyate i
Yat pratyaksharn parokshani va dishtam tad varnato’ pi va ‖ 21 ‖
Parigrliya tu çâstrârtham yad vâkyain abhidhîyate |
Vidvanmanoharam upadishtam tad ucj^ate ‖ 22 ‖
Pûrvadeçasamânârthair apratyalvshârthasâdhanaih |
(Aneko va hi) samyukto vicârah parikîrtitah ‖ 23 ‖
Vicârasyânyathâ bhâvas tathâ drshtopaj’ogatah |
Samdehât kalpate yas tu sa vijneyo viparyayah ‖ 24 ‖
Vâcyam artham parityajya drshtâdibhir anekadhâ |
Anyasminn eva patanâd iha bhramçah sa isliyate ‖ 25 ‖
Ubhayoh prîtijanano virucldhâbhinivishtayoh |
Arthasya sâdhakaç caiva vijneyo’ nuiiayobuclhaih ‖ 26 ‖
Ipsitârthaprasiddhyartliam kîrtyante yatra sûribhih |
Prayojanâny anekâni sa mâlety abhidhîyate ‖27 ‖
Hrshtaih prasannavadanair yat parasyânuvartanam |
Kriyate vâkyaceshtâbhis tad dâksliinyara iti smrtam ‖ 28 ‖
Yatra samkîrtayan dosham gunam artheiia darçayet |
Gunâtipâtâd dosliâd yâ garhanara iiâma tad bhavet ‖ 29 ‖
Arthântarasya kathane yatrânyo’ rthah pratîyate |
Vâkyam mâdhuryasamyuktam sârthâpattir udâhrtâ ‖ 30 ‖
Vâkyaih sâtiçayair yuktâ vâkyârthasya prasâdhakaili |
Lokaprasiddhair bahubhih prasiddliir iti kîrtitâ ‖ 31 ‖
Yatra kârodbhavair varnair âtmânam athavâ param |
Prcchate vâbliidhatte’ rtham sa prcchety abhisarnjûitâ ‖ 32 ‖
Drshtaçrutâaubhûtârthani kathanâdisamiidbliavara |
Sâdrçyakshobhajanitani sârûpyam iti samjûitam ‖ 33 ‖
Hrdayasthasya vâkyasya gûdhârthasya vibhâvakam |
Anyâpadeçair kathanara manoratham iti smrtam ‖ 34 ‖
Yad vâkyani pâdakuçalair upâyenâbliidhîyate |
Sadrçârtham viuishpâdya sa leça iti kîrtitah ‖ 35 ‖
Paradoshair vicitrârtbair yatrâtmâ parikîrtj’ate |
Adrshto’ nyo’ pi va kaç cit sa tu dosha iti smrtah ‖ 36 ‖
Loko gunâtiriktûnâm gunânâm yatra nâmalihih |
Ekali praçasyate tat tu vijûeyarn gunakîrtanam ‖ 37 ‖
Prastâvanaiva çeshârthah krtsno yatra pratîyate |
Vacaiiena vinîi yâ tu siddhili sa parikîrtitâ ‖ 38 ‖
Yat prasaiineiia manasâ pûjyam pûjayituni vacah |
Harshaprakâçanârtham tu sa priyoktir udâhrtâ ‖ 39 ‖
Etâni vai kâvyabhûshanâni shattrimçad uddeçanidarçanâni
Kâvyeshu sodâharanâni tadjûaili samyak prayojyâiii sadânurûpam
Upamâ rûpakam caiva dipakam yamakara tathâ |
Alarnkârâs tu vijiîeyâç catvâro nâtakâçrayâh ‖ 40 ‖
Yat kim cit kâvyabandheshu sâdrçyenopamîyate |
Upamânâraa vijneyâ gunâkrlisamâçrayâ ‖ 41 ‖
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bahîmâm bahubhir jiïeyo ghanâ iva gajâ iti ‖ 42 ‖
Praçamsâ caiva nindâ ca kalpitâ sadrçî tathâ |
Kim cic ca sadrçî jneyâpy upamâ pancadhâ budliaih ‖ 43 ‖
Praçamsâ yathâ
Drshtvâ tâm tu viçâlâkshîm tutosha manujâdhipah |
Munibhih sâdhitân krcchrân (drshtvâ).... iva ‖ 44 ‖
Niadâ yathâ
Sa tam sarvagunair hîuam.... karkaçacchadam |
Vane kantakitam vallim dâvadandam iva drumam ‖ 45 ‖
Kalpitâ yathâ
Ksharanto dânasalilam lilâmandiragâminali |
Mattâ gajâ virâjante jai’igamâ iva parvatâh ‖ 46 ‖
Sadrçî yathâ
Yat (tvayâdhikrtam) karma paracintânurodhinâ |
Sadrçam tat (tava vai syâd) atimâuushakarmanah ‖ 47 ‖
Kun cit sadrçî yathâ
Sampûrnacandravadauâ nîlotpaladalekshanâ j
Mattamâtangagamanâ samprâpteyam sakhî marna ‖ 48 ‖
Upamâyâ budhair ete bhedhâ jneyâh samâsatali |
Geshâ ye lakshaneuoktâs te grâhyâh kâvyalokatah ‖ 49 ‖
Nâuâdravyânushai’igâdyair yad aupamyam gunâçrayam |
Rûpauirvarnanayuktani tad rûpalvam iti smrtam ‖ 50 ‖
Svavikalpena racitam tulyâvayavalakshanam |
Kira cit sâdrçyasampannara yad rûpam rûpakam tu tat ‖ 51 ‖
Yathâ
Padmânanâs tâli kumudaprahâsâ vikâsinîlotpalacârunetrâh |
(Vâpyastriyo) hamsakulair vibhânti svanadbhir anyonyam iva hvayantyah [ ‖ 52 ‖
Nânâdhikaranasthânârri çabdânâm sampradipakali |
Ekavâkyeua sarnyogo yas tad dîpakam ucyate ‖ 53 ‖
Yathâ
Sarârnsi hamsaih kusumaiç ca vrkshâ aiattair dvirephaiç ca saroruhâni |
Goshthibhir udyânavanâni deçe tasmui lia çûnjâni «aclâ kriyante ‖ 54 ‖ [
Çabdâbhyâm yat tu yamakam padâdishu vikalpitam |
Viçeshadarçanam çâsya gadato me nibodliata ‖ 55 ‖
Pâdântayamakam caiva kâucîyaraakam eva ca |
Samudgayamakam caiva vikrâutayamakam tathâ ‖ 56 ‖
Yamalvara cakravâlam ca samdashtayamakam tatbâ |
Pâdâdiyainakara caiva âmreditam athâpi ca ‖ 57 ‖
Caturvyavasitam caiva mâkyaraakam eva ca |
Etad daçavidham jiïeyam yamakam nâtakâcrayam ‖ 58 ‖
Gaturnâra yatra pâdânâm ante syât samam aksharam |
Tad vai pâdântayamakam vijûeyam nâmato yathâ ‖ 59 ‖
Dinakshayât sanihrtaraçraimandalam divîva lagnam tapanîyamaudalam | [
Vibhâti tâmram divi siÀryamanclalam yathâ tarunyâh stanabhâramandalam ‖ 60 ‖
Padasyâute tathâ câdau syâtâm yatra same pade |
Tat kâûcÎ3-amakam caiva vi jiïeyam sfiriblur yathâ ‖ 61 ‖
Mâyâ mâyâ caudravatînâm dravatîaâm vyaktâ vyaktâ sârajaninâra rajanînâm |
Phulle phuUe sambhramare va bhramare va râraâ râmâ vismayate ca smayate ca ‖ 62 ‖
Ardhenaikena yad vrttam sarvam eva samâpyate |
Samudgayamakam nâma tad jiïeyam panditair yathâ ‖ 63 ‖
Ketakirnukulapândaradantah çobhate pravarakânakahastî |
Ketakîraukulapâiularadantali çobhate pravarakânakahastî ‖ 64 ‖
Pûrvasyântena pâdasya parasyâdir yadâ samah |
Gakravac cakravâlam tu vijñeyam nâmato yathâ ‖ 65 ‖
Talais tatliâ catrubhir âhatâ hatâ hatâçmabânair auupuûkhagaili khagaih |
Khagaiç ca .. .. yudhi samcitân citân citâdhiri’idhâ hi hatâhatâ narâh ‖ 66 ‖
Ekaikam pâdam utkramya dvau pâdau sadrçau yadi |
Vikrântayamakam nâma tad vijiïeyam idam yathâ ‖ 67 ‖
Sa pûrvam vânaro bhûtvâ viçriïga iva parvatah |
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ‖68‖
Adau dvau yatra padau tu bhavetâm aksharaili samau |
Samdashtayamakarû nâma vijiïeyam tad budhair yatliâ ‖ 69 ‖
Yasya yasya ramanasya me guno yena yena vaçagâm karoti mâm |
Yena yena hi sameti darçauani tena tena vaçagâm karoti mâm ‖ 70 ‖
Adau pâdasya yatra syât samâveçah samâksharah |
Pâdâdiyamakam uâiaa tad vijueyain budhair yathâ ‖ 71 ‖
Vishnuh srjati bliûtâni vishnuli samharati prajâli |
Vishnuh prasûtc trailokyam vishnur lokâdhidaivatam ‖ 72 ‖
Pâdasyântam padam yac ca dvir dvir ekam ihocyate |
Pâdam tv âmreditam nâma vijñeyam nipunair yathâ ‖ 73 ‖
Vijnnblntam uiçvasitani uiuliur nuiliur yathâbludliânam siuarane pade pade |
Yathâ ca te dhyânam idam punah punas tathâgatâ kâ rajanî viuâ viuâ ‖ 74 ‖
Sarve pâdâli saniâ yatra bhavanti niyatâksharâh |
Caturvyavasitam nâma tad vijñeyam budhair yathâ ‖ 75 ‖
Sa vâranânâm ayain eva kâlah sa vâranânâm aj^am eva kâlah |
Sa vâranam nâma yam eva kâlah sa vâranânâm ayam eva kâlah ‖ 76 ‖
Nânârûpair varnair yatra tatraikam vyaiîjanani bhavet |
Tan inâlâyamakam nâma vijñeyam panditair yathâ ‖ 77 ‖
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ebhir arthakriyâpekshaih kâryain kâvyaui tu lakshanaih |
Ata ûrdhvam pravalishyâmi kâvyadoshân gunâms tathâ ‖ 78 ‖
Gûdhârtham arthântaram arthahînam bhinnârtham ekârtham abhiplutârtham |
Nyâyâd apetam vishamam visamdhi çabdacyutam val daça kâvyadoshâh ‖ 79 ‖
Paryâyaçabdâbhihitam gûdhârtham iti samjnitam |
(Annyam vannyate) yat tu tad arthântaram ishyate ‖ 80 ‖
Arthahînam asambandham sâvaçeshârtham eva ca |
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ‖ 81 ‖
Vivakshito’nya evârtho j-atrânyârthena vidyate |
Bhinnârtham tat tu te prâhuh kâvyam kâvyavido janâh. ‖ 82 1|
Aviçeshâbhidhânam yat tad ekârtham iti smrtam |
Abhiplutârtham vijñeyam yat padena samâpyate ‖ 83 ‖
Nyâyâd apetam vijñeyam pramânaparivarjitam |
Vrttabhedo bhaved yatra vishamam nâma tad bhavet ‖ 84 ‖
Anupaçlishtaçabdam yat tad visamdhîti kîrtitam |
Çabdahînani ca vijñeyam avarnasvarayojanât ‖ 85 ‖
Eté doshâs tu vijiîeyâh sûribhir nâtakâçrayâh |
Eta eva viparyastâ gunâh kâvyeshu kîrtitâh ‖ 86 ‖
Çleshah prasâdah samatâ samâdhimâdhuryam ojah padasaukumâryam |
Arthasya ca vyaktir udâratâ ca kântiç ca kâvyasya gunâ daçaite ‖ 87 ‖
Vicârja grahanam yuktyâ sphutam caiva svabhâvatah |
Svatah sapratibandham ca çlishtam tat parikîrtyate ‖ 88 ‖
(Anyadukte) budhair yatra çabdo’rtho va pratîyate |
Sukhaçabdârthasamjogât prasâdah parikîrtyate ‖ 89 ‖
Anyonyasadrçâ yatra tathâayonyavibliûshinah |
Alarakârâ gunâç caiva samâsât samatâ yathâ ‖ 90 ‖
Upamâtyupadishtâuâm artbâuâm yat tatas tathâ |
Prâptânâm câtisamyogât samâdhih parikîrtyate ‖ 91 ‖
Bahuço yac çrutam vâkyam uktarn vâpi punah punah |
Nodvejayati yasmâd dhi tau mâdhuryam iti smrtam ‖ 92 ‖
Avagîtâvihîuo’ pi syâd udâttâvabhâsakah |
Yatra çabdârthasarnpattyâ tad ojah parikîrtitara ‖ 93 ‖
Sukhaprayojyair yac cbabdair yuktam suçlishtasaindhibhib |
Sukumârârthasamyuktam saukumâryam tad ucyate ‖ 94 ‖
Yasyârthânupraveçena manasâ parikalpyate |
Anantaram prayogasya sârthavyaktih prakîrtitâ ‖ 95 ‖
Anekârthaviçeshair yat sûktaih saushthavasamyutaih |
Upetam iti citrârthair udâttam tac ca kîrtyate ‖ 96 ‖
Yû manahçrotravishayah prasâdajanako bhavet |
Çabdabaudho’ rtho yogena sa kânta iti bhanyate ‖ 97 ‖
Evam ete hy alarakârâ gunadoshâç ca kîrtitâh |
Prayogam eshâin ca punar vakshyâmi rasasamçrayam ‖ 98 ‖
Laghvaksharaprâyakrtam upamârûpakâçrayam |
Kâvj-am kâryani tu nâtyajñair vîraraudrâdbhutâçrayam ‖ 99 ‖
Gurvaksharaprâyakrtaru bibhatse karune tathâ |
Kadâcid raudravîrâbhyâm… hrsvam bhavet ‖ 100 ‖
Rupadîpakasamyuktam âryavrttasamâçrayam |
Grugâre tu rase kâryam kâvyam syâu nâtakâçrayam ‖ 101 ‖
Uttarottarasamyuktam vîre kâvyam tu yad bhavet |
Jagatyatijagatyâm va samkrtyâni vâpi tad bhavet ‖ 102 ‖
Tathaiva yuddhasarasphotâv utkrtyâra saniprakîrtitau |
Karune çakvarî jñeyâ tathaivâtidhrtir bhavet ‖ 103 ‖
Yad vîre kîrtitaç chaudas tad raudre viprayojavet |
Çeshânâm ardhayogena chaudali kâryarû prayoktrbhili ‖ 104 ‖
Trividham hy aksharam kâvye vijñeyam nâtakâçrayam |
Hrsvain dhîrgham plutam caiva rasabhâvavibhâvakam ‖ 105 ‖
Ekamâtram bhaved dhrsvam dvimâtram dîrgliara ishyate |
Plutam caiva trimâtrara syâd aksharam svarayojanât ‖ 106 ‖
Srarte câsûyite caiva tathâ ca paridevite |
Pathatâm brâhmanâuâm ca plutam aksharam ishyate ‖ 107 ‖
âkâras tu smrte kârya okâraç câpy asûyate |
Paridevite hâkâra onikâro’ dhyayane tathâ ‖ 108 ‖
Hrsvadîrghaplutâni hi yathâbhâvam yathârasam (
Kâvyayogeshu çabdeshu hy akârâni tu yojayet ‖ 109 ‖
Ye bandhâlî pûrvam uddishtâ visharaârdhâh samâs tathâ |
Udâraçabdair madhuraih kâryâs te’ rthe vaçâiuigâh ‖ 110 ‖
Çabdâu udâramadhurân pramadâbhineyâu
nâtyâçrayân sukrtishu prayateta kartum |
Tair bhûshitâ bahu vibhânti hi kâvyabandhâh
padmâkarâ vikasitâ iva râjahamsaih ‖ 111 ‖
Ye kriditaprakrtibhir vikrtais tu çabdair
yuktâ na bhâuti lalitâ bharataprayogâh |
Krshnâjinâ ˘ ˘ ˘ ˉ madhurair vratâktair
veçyâ dvijair iva kamandaludandahastaih ‖ 112 ‖
Mi-dulalitapadâi’thani gûdhaçabdârthahînam
budhajanasukhabhogyam buddhimadrtayogyam |
Bahurasakrtamârgani samdhisamdhânayuktana
bhavati jagati yogyam nâtakara preskshakânâm ‖ 113 ‖
Iti bhâratîye nâtyaçâstre vâgabhinayo nâma saptadaço’dhyâyaḥ
Pusbkaràkshah kshatajokshità (jakshata ?) pakshah
Ksharan kshatebhyab ksbatajam durikshah (?)
Kshatair gavàkshair iva samvrtàksbah
Sàkshàt sahasràksha ivâvabbàti.